# Rovat

barrasi:
احمد بن عبدون:
رجال‏النجاشي/ رقم 211 ص 87 : أبو عبد الله شيخنا المعروف بابن عبدون... و كان قويا في الأدب قد قرأ كتب الأدب على شيوخ أهل الأدب و كان قد لقي أبا الحسن علي بن محمد القرشي المعروف بابن الزبير و كان علوا في الوقت.
توثیق خاص:
عبارت «و کان علوا فی الوقت» در ترجمه ایشان دال بر وثاقت ایشان است.
اشکال: 
اولا این عبارت گرچه در ترجمه احمد بن عبدون آمده است، ولی احتمال دارد به علی بن محمد بن زبیر قرشی برگردد نه به ایشان.
جواب استاد: این خلاف ظاهر است.
ثانیا چند تفسیر در این عبارت وجود دارد، که سه احتمال اول بنابر عین و سه احتمال بعدی بنابر غین در «غلوا» است. طبق بعضی از احتمالات هیچ ربطی به توثیق ندارد:
تفسیر اول: علو شأن
میر داماد این عبارت را دال بر توثیق علی بن محمد بن زبیر گرفته اند و می گویند: « أن معنى هذه الجملة أنه كان في غاية الفضل و العلم و الثقة و الجلالة في وقته و أوانه». 
البته این عبارت از مرحوم میرداماد پیدا نشد، ولی معجم [در ترجمه علی بن محمد بن زبیر] و منتهی المقال  به ایشان نسبت داده اند. گویا در حاشیه رجال ابن داوود این مطلب را فرموده است.
منتهی المقال نیز علوا را به معنای علو شان گرفته است و می گوید: «و الأقرب رجوع «كان» إلى علي، و العلوّ- بالمهملة على ما في النسخ- الظاهر أنّ المراد به علوّ الشأن، و إكثار رواية أحمد بن عبدون عنه قرينة ظاهرة» [منتهى المقال في أحوال الرجال، ج‌5، ص: 56‌] 

تفسیر دوم: علو سند 
قاموس الرجال به معنای علو سند گرفته است [قاموس الرجال، ج 1، 505]

تفسیر سوم: علو به معنای سند کوتاه (آقا بزرگ)
ممکن است عُلُو نباشد بلکه عُلو باشد یعنی چون پیر و معمر بوده است سند را کوتاه نموده است. یعنی هر کس از او نقل می کرده است سندش کوتاه می شده است.

تفسیر چهارم: غلو
یعنی غالی بوده است. (کاظمی در تکمله الرجال)

تفسیر پنجم: اوائل شباب و عنوان جوانی
غلوا بوده است نه علوا که به معنای غلوان الشباب می باشد. غلواء هم خوانده شده است، که به همین معناست. (سماء المقال)
در لسان العرب آمده است: « و غُلْوَانُ‏ الشَّبابِ و غُلَوَاؤُه‏: سُرْعَتُه و أَوَّله. أَبو عبيد: الغُلَوَاءُ، ممدودٌ، سرعةُ الشباب‏».
طبق این تفسیر عبارت «کان غلوا فی الوقت» ترجمه احمد بن عبدون است نه علی بن محمد بن زبیر.

تفسیر ششم: غلواء به معنای شلوغی و به هم ریختگی
یعنی شهر و اجتماع آن زمان به هم ریخته بوده است.

جمع بندی:
نجاشی در ترجمه اسحاق بن حسن بن بکران عبارتی مشابه دارد: (ص74، رقم 178: إسحاق بن الحسن بن بكران أبو الحسين العقرائي التمار كثير السماع ضعيف في مذهبه رأيته بالكوفة و هو مجاور و كان يروي كتاب الكليني عنه و كان في هذا الوقت علوا فلم أسمع منه شيئا. له كتاب الرد على الغلاة و كتاب نفي السهو عن النبي صلى الله عليه و آله و كتاب عدد الأئمة).
برخی معتقدند با توجه به این عبارت که در مقام ذم نیز می باشد، کلمه صحیح، غلو است و نه علو. بنابراین تنها دو احتمال می ماند (غالی بودن و جوان بودن) از آنجا که اسحاق کتاب رد بر غلات داشته، تنها احتمالی که می ماند جوان بودن احمد در زمان ملاقات با محمد بن زبیر است. این با واقعیت نیز سازگار است، زیرا احمد بن عبدون متوفای 423 است و ابن زبیر متوفای 348. ملاقات احمد نیز در همین سال بوده است. پس اگر احمد 90 سال هم عمر کرده باشد، در زمان ملاقات 15 سال بیشتر نداشته است. [معجم‏رجال‏الحديث ج12  ص141]
استاد:
نجاشی در ترجمه کلینی می نویسد: «رقم 1026: كنت أتردد إلى المسجد المعروف بمسجد اللؤلؤي و هو مسجد نفطويه النحوي أقرأ القرآن على صاحب المسجد و جماعة من أصحابنا يقرءون كتاب الكافي على أبي الحسين أحمد بن أحمد الكوفي الكاتب حدثكم محمد بن يعقوب الكليني. و رأيت أبا الحسن (الحسين) العقراني يرويه عنه‏».
ابالحسن عقرانی همان اسحاق بن حسن بن بکران است. معنای عبارت این است که نجاشی اسحاق را در کودکی دیده و روایات کلینی را از او شنیده است، و در ترجمه خود اسحاق می گوید از او روایات نقل نکرده است، چون نجاشی در آن زمان بچه بوده است و به همین خاطر از او روایت نقل نکرده است. پس در ترجمه احمد نیز به همین معناست. یعنی علی بن محمد بن زبیر در زمان دیدار احمد با او پیر بوده است.
پس ضمیر به محمد بن زبیر برمی گردد، نه احمد بن عبدون. بنابراین یا به معنای عالی السند است و یا به معنای غالی است، که احتمال اول قوی تر است.

توثیقات عامه:
1. توثیق نجاشی:
الف) شیخ نجاشی
ب) وقوع در طرق نجاشی
ج) التزام نجاشی به بیان طعن و ضعف راویان
د) ترحم نجاشی
ها) عتماد نجاشی بر او در مقام توثیق و تضعیف
اعتماد نجاشی به توثیقات ایشان مثلا در ترجمه حمدان بن سلیمان (رجال‏النجاشي/باب‏الحاء/138رقم 357) می نویسد: 
حمدان بن سليمان أبو سعيد النيشابوري (النيسابوري) ثقة من وجوه أصحابنا ذكر ذلك أبو عبد الله أحمد بن عبد الواحد.
نجاشی در ترجمه داود بن کثیر:  ضعيف جدا و الغلاة تروي عنه. قال أحمد بن عبد الواحد : قل ما رأيت له حديثا سديدا.
شیخ در ترجمه محمد بن ابراهیم بن یوسف: قال أحمد بن عبدون: هو أبو بكر الشافعي مولده سنة إحدى و ثمانين و مائتين بالحسنية و كان على الظاهر يتفقه على مذهب الشافعي و يرى رأي الشيعة الإمامية في الباطن‏.
همچنین در ترجمه عقیقی می گوید:  قال ابن عبدون: و في حديث العقيقي مناكير 
 
2. توثیق شیخ طوسی
الف) ترحم شیخ نسبت به ایشان
در ترجمه عبدالله بن احمد بن ابی زید:  أخبرنا بكتبه و رواياته أبو عبد الله أحمد بن عبدون المعروف بابن الحاشر رحمه الله عنه سماعا و إجازة. 
در ترجمه ابن جنید:  أخبرنا عنه الشيخ أبو عبد الله محمد بن محمد بن النعمان و أحمد بن عبدون رحمهما الله. 
ب) اکتفا به طریق ایشان در مشیخه
شیخ طوسی گاهی طریق صحیح در فهرست داشته است، اما در مشیخه تهذیب تنها طریقی را ذکر کرده است که ابن عبدون در آن بوده است. 
ج) عدم اشکال سندی در تعارض روایات
روش شیخ در تهذیب و استبصار نقل روایات متعارض و حل تعارض است، اما در هیچ جا در طرقی که ابن عبدون واقع شده اشکال نکرده است. استبصار ج1ص114و ص134
د) استناد شیخ به روایت ابن عبدون در فتوا
استبصار، ج1، ص16
ان قلت: قطعا طرق دیگری داشته، اما شیخ فقط این طریق را فقط ذکر کرده است یا کتاب مشهور بوده و یا ...
قلت: در مقام اثبات شیخ به این روایت استناد کرده است و ظاهر آن این است که شیخ این روایت را قبول دارد. چون شیخ کتاب می نویسد تا دیگران استفاده کنند و اگر سند را قبول نداشته باشد، اغراء به جهل است. اگر هم کتاب مشهور بوده، می بایست اشاره می کرد. حال که نگفته مشخص می شود احمد را ثقه می دانسته است.
ه) اکتفا به طریق ایشان در ابتدای تهذیبین
شیخ در اوائل تهذیب و استبصار سند را کامل با احمد بن عبدون آورده است با اینکه طرق صحیحه دیگر در فهرست داشته است.
3. اسناد دو قلو
موارد زیادی است که در طرق فراوانی واقع شده است که تفاوتی با طرق ثقات ندارد. پس معلوم می شود که ضعیف نبوده است. یعنی او ناقل دهها کتاب و صدها روایت است و در طرق متعددی واقع شده که بسیاری از این کتب و روایات طرق دیگری نیز دارند و در هیچ موردی بین طریق ایشان و طرق دیگر اختلاف نسخه نقل نشده، پس مشخص می شود وی راوی ثقه و مورد اعتمادی است.
4. شیخ اجازه بودن: 
در موارد زیادی دارد که اخبرنا سماعا و اجازتا.  
شیخ طوسی در ترجمه علی بن الحسن فضال می گوید: أخبرنا بكتبه قراءة عليه أكثرها و الباقي إجازة أحمد بن عبدون عن علي بن محمد بن الزبير سماعا و إجازة عن علي بن الحسن بن فضال. 
نجاشی در ترجمه احمد بن الحسن بن فضال:  يعرف من كتبه كتاب الصلاة كتاب الوضوء أخبرنا بهما قراءة عليه أبو عبد الله أحمد بن عبد الواحد قال: حدثنا أبو الحسن علي بن محمد القرشي قال: حدثنا علي بن الحسن بن فضال عن أخيه بكتبه‏
نجاشی در ترجمه علی بن حسن بن علی بن فضال: 
 قرأ أحمد بن الحسين كتاب الصلاة و الزكاة و مناسك الحج و الصيام و الطلاق و النكاح و الزهد و الجنائز و المواعظ و الوصايا و الفرائض و المتعة و الرجال على أحمد بن عبد الواحد في مدة سمعتها معه و قرأت أنا كتاب الصيام عليه في مشهد العتيقة عن ابن الزبير عن علي بن الحسن‏
6. شیخ محمدون ثلاث بودن:
ایشان شیخ مرحوم شیخ طوسی است.
اشکال: مثال نقض فراوانی وجود دارد که محمدون از ضعاف روایت دارند.
7. کثرت روایت:
فیه: اشکالات این وجه هم در وجوه عامه مفصلا مطرح شده است.
8. وثاقت روات بعد از کلینی 
با توجه به مطلبی که  شهید ثانی دارند که از زمان کلینی تا زمان ما مشایخ مشهور بالاتر از ثقه هستند و نیاز به توثیق ندارند.
9. روایت ثقات و اجلاء: 
نجاشی و شیخ و ... از ایشان روایت دارند.
10. کونه ممن روی عنه ثقة
11. کونه من معاریف مع عدم القدح فیه
مبنای آقای تبریزی: هر کس از معاریف باشد و قدحی در موردش وارد نشده باشد ثقه است.
12. کونه من روات بشاره المصطفی: ج2ص86
13. تصحیح علامه طریق شیخ به ابوطالب انباری، طاطری و ابن فضال و... که در این طریق، ابن عبدون واقع شده است.
14. ادعای میرداماد در الرواشح السماویه مبنی بر اجماع بر صحت طریق مشتمل بر ابن عبدون (ص178)
15. مطلبی در مقدمه رجال ابن داود مبنی بر اینکه من از چندین کتاب استفاده کرده ام که یکی از آنها کتاب ابن عبدون است. بنابراین ابن عبدون هم در حد شیخ و نجاشی بوده است.
رجال‏ابن‏داود ص2:
و بعد فإني لما نظرت في أصول الفتاوي الفقهية و فروعها النظرية و حاولت الخلاص من الشبهات التقليدية و اتباع ما نشأت عليه من الفتاوي المحكمة اضطررت إلى سبر الأحاديث المروية عن الأئمة المهدية و الدخول بين مختلفها على الطريقة المرضية في القواعد الأصولية و اعتبار ما استنبطه الأصحاب منها من الفتاوي الفرعية لأصطفي الموافق للحق في الروية و أطرح المخالف بالكلية رأيت من لوازم هذه القضية النظر في أحاديث الإمامية و رجالها المرضية و غير المرضية فصنفت هذا المختصر جامعا لنخب كتاب الرجال للشيخ أبي جعفر رحمه الله و الفهرست له و ما حققه الكشي و النجاشي و ما صنفه البرقي و الغضائري و غيرهم و بدأت بالموثقين و أخرت المجروحين ليكون الوضع بحسب الاستحقاق و الترتيب بالقصد لا بالاتفاق و رتبته على حروف المعجم في الأوائل و الثواني فالآباء على قاعدة تقود الطالب إلى بغيته و تسوقه إلى غايته من غير طول و تصفح للأبواب و لا خبط في كتاب. و ضمنته رموزا تغني عن التطويل و تنوب عن الكثير بالقليل. و بينت فيها المظان التي أخذت منها و استخرجت عنها فالكشي كش و النجاشي جش و كتاب الرجال للشيخ جخ و الفهرست ست و البرقي قي و علي بن أحمد العقيقي عق و ابن عقدة قد و الفضل بن شاذان فش و ابن عبدون عب و الغضائري غض و
بنابراین با توجه به تمامیت برخی از این وجوه وثاقت ایشان اثبات می شود.


barrasi:
این بزرگوار توثیق خاص ندارد، ولی برای اثبات وثاقت او می توان وجوهی را اقامه کرد:
وجه اول (مرحوم قهپایی): ترضی و ترحم نجاشی بر او
اگر یکی از قدما همچون شیخ صدوق، شیخ طوسی، نجاشی و... در کتابهای خود پس از ذکر نام شخص عبارت «رحمه الله» یا «رضی الله عنه» بیاورند؛ یعنی برای آن راوی ترحّم یا ترضّی کنند، دلالت بر وثاقت آن راوی می کند. مرحوم نجاشی نیز در موارد بسیاری  برای تمام اساتیدش ترحم کرده است؛ بنابراین تمام مشایخ نجاشی از جمله ابن ابی جید ثقه هستند. 
اشکال:
اولاً: ترحّم یا ترضّی قدما بر یک راوی در یک یا دو مورد دلالت بر وثاقت راوی نمی کند. بله ، اگر امثال شیخ صدوق یا شیخ طوسی - که دأبشان ترحّم بر تمام روات نیست - مقیّد باشند هر جا نام شخص آمد ترحّم یا ترضّی کنند، می توان اطمینان به وثاقت آن راوی پیدا کرد.
ثانیاً: نجاشی به خاطر حقّی که اساتید و مشایخ بر گردن او دارند، در دو جا به طور عام برای همه مشایخ خود ترحّم کرده است و تنها درمورد 14 نفر از مشایخش ترحّم خاص و جداگانه دارد، که آن هم در مورد چند نفر از آنها مقیّد به این است که هر جا نامشان بیاید ترحّم کند، نه اینکه هر جا نام هر یک از مشایخ بیاید ترحّم نماید .
ثالثاً: نجاشی در مورد برخی مثل احمد بن محمد بن عبیدالله گفته است: « رأیت شیوخنا یضعفونه ... رحمه الله و سامحه ».
بنابراین ترحّم عام مرحوم نجاشی بر ابن ابی جید دلالتی بر وثاقت وی نمی کند.
وجه دوم (مرحوم خویی): مشایخ نجاشی
همانطور که در وجوه عامه گفته شده دأب نجاشی نقل از اساتید ثقه بوده و از مشایخ ضعیف روایت نمی کرده است. ابن ابی جید هم از مشایخ نجاشی است. پس ثقه است.
اشکال: در وجوه عامه گفته ایم که این مبنا ناتمام است. 
وجه سوم (آیت الله وحید خراسانی (حفظه الله): وقوع در طرق نجاشی به کتب
نجاشی در مقدمه کتاب خود می نویسد :
«فانی وقفت علی ما ذکره السید الشریف – اطال الله بقاءه و ادام توفیقه – من تعبیر قوم من مخالفینا انه لا سلف لکم و لا مصنّف». 
با توجه به این مقدمه مرحوم نجاشی باید کتابی بنویسد که در جواب اهل سنت باشد و سلف و مصنّف را برای شیعه اثبات کند. بنابراین می بایست تمامی واسطه ها بین نجاشی و صاحبان کتب - از جمله مشایخ بلا واسطه نجاشی - همه ثقه باشند؛ زیرا اگر طرق معتبر نباشد نسبت کتب به افراد ثابت نمی شود. 
اشکال:
اولاً: خود نجاشی تعدادی از افرادی را که در طریق به کتب واقع شده اند تضعیف کرده است. به عنوان مثال سلمة بن الخطاب که در طریق اسماعیل بن مهران واقع شده یا علی بن محمد بن جعفر که در طریق محمد بن جعفر بن عنبسة واقع شده و یا سهل بن زیاد و محمد بن سنان که در طریق محمد بن حسن شمّون واقع شده اند، همگی مورد تضعیف نجاشی واقع شده اند. 
ثانیاً: در بسیاری از موارد نجاشی هیچ طریقی را برای کتاب یا شخص نقل نمی کند. مثلا در ترجمه غالب بن عثمان، عبدالله بن هارون، عبدالله بن عبدالرحمن زبیری، عبدالله بن بسطام، علی بن محمد بن عبدالله و... هیچ طریقی را برای کتب آنها نقل نمی کند. 
ثالثاً: اگر تمام روات هم ثقه و همه طرق نیز از اجلاء باشند، باز ذرّه ای برای اهل سنت ارزش ندارد؛ چون اهل سنت شیعیان را ثقه نمی دانند و در کذّاب بودن راوی، صرف شیعه بودن را کافی می دانند. پس باز نجاشی به هدف خود نمی رسد؛ بنابراین مشخص می شود  نجاشی این کتاب را برای محققان منصف سنی مذهب نگاشته که در مجموع، از مجموع این کتب و روات به دروغگو نبودن این تعداد راوی یقین پیدا کنند. یعنی احتمال دهند مقدار معتنا به از این راویان ثقه باشند و کذب ادعای دیگران برایشان روشن شود.
رابعاً: خود نجاشی در مقدمه کتاب می نویسد :
«و ذکرت لرجل طریقاً واحداً حتی لا یکثر الطرق فیخرج عن الغرض».  یعنی من به این کتب طرق متعددی دارم و تنها یک طریق  را جهت حفظ اختصار ذکر می کنم. بنابراین شاید طرق دیگری نیز به آن افراد داشته، ولی تنها یک طریق را در کتاب خود آورده است. پس با این وجه نیز نمی توان وثاقت مشایخ نجاشی را اثبات کرد.
وجه چهارم (استاد): وی ناقل دهها کتاب و صدها روایت است و در طرق متعددی واقع شده که بسیاری از این کتب و روایات طرق دیگری نیز دارند و در هیچ موردی بین طریق وی و طرق دیگر اختلاف نسخه نقل نشده، پس مشخص می شود وی راوی ثقه و مورد اعتمادی است.
بنابراین ابن ابی جید ثقه است.


barrasi:
احمد بن محمّد بن حسن بن ولید 
استاد شیخ مفید بوده است و توثیق خاص ندارد.
وجوه وثاقت:
وجه اول: مرحوم تستری(قاموس ج1ص584): 
 الغیبه شیخ (الغیبة، ص412): وَ ذَكَرَ أَبُو عَمْرٍو مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ نَصْرٍ السُّكَّرِيُّ قَالَ‏ لَمَّا قَدِمَ ابْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِيدِ الْقُمِّيُّ مِنْ قِبَلِ أَبِيهِ وَ الْجَمَاعَةُ عَلَى أَبِي بَكْرٍالْبَغْدَادِيِ‏ وَ سَأَلُوهُ عَنِ الْأَمْرِ الَّذِي حُكِيَ فِيهِ مِنَ النِّيَابَةِ أَنْكَرَ ذَلِكَ وَ قَالَ لَيْسَ إِلَيَّ مِنْ هَذَا شَيْ‏ءٌ [وَ عُرِضَ عَلَيْهِ مَالٌ فَأَبَى وَ قَالَ مُحَرَّمٌ عَلَيَّ أَخْذُ شَيْ‏ءٍ مِنْهُ فَإِنَّهُ لَيْسَ إِلَيَّ مِنْ هَذَا الْأَمْرِ شَيْ‏ءٌ] وَ لَا ادَّعَيْتُ شَيْئاً مِنْ هَذَا وَ كُنْتُ حَاضِراً لِمُخَاطَبَتِهِ إِيَّاهُ بِالْبَصْرَةِ. 
این داستان، دلالت بر ورع (که بالاتر از وثاقت است) پسر محمد بن حسن بن ولید دارد و برای محمد بن حسن تنها یک پسر بیشتر دانسته نشده است.
اشکال: 
اولاً مرحوم شیخ طوسی این روایت را مرسل نقل کرده است و یا مسند بوده که واسطه آن (احمد بن ابراهیم قزوینی) مجهول است. (رقم 828 فهرست) که طریق خودش را به سکری نقل کرده که در آن احمد بن ابراهیم قزوینی است. 
ثانیاً از کجا معلوم پسر محمد بن حسن همان احمد باشد. شاید پسر دیگری داشته که اسمش نقل نشده است. دانسته نشدن اعم از وجود وعدم پسر است.
ثالثاً شیخ این روایت را در ذیل ابوبکر بغدادی و به عنوان یکی از مدعیان نیابت آورده و روشن است که همه این حرفها که گفته من ادعای نیابت ندارم و مال را قبول نکرده و گفته اینها بر من حرام است، مربوط به ابوبکر بغدادی است نه مربوط به احمد بن ولید. 
اما شاید بتوان از همین جمله با تقریبی دیگر، استفاده توثیق کرد و آن اینکه از این حکایت معلوم میشود او نزد پدرش ابن ولید معتمد بوده که او را به عنوان نماینده برای بررسی چنین امر مهمی فرستاده است.
وجه دوم: توثیق ابن طاووس:
تنقیح المقال: ابن طاووس در فرج المهموم وی را توثیق کرده است.
اشکال1: در نسخه های موجود کتاب، نامی از احمد برده نشده بلکه پدر احمد توثیق شده است؛ ص: 139
كَمَا ذَكَرَهُ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِيدِ الثِّقَةُ الْأَمِينُ وَ رَوَاهُ عَنْهُ بِإِسْنَادِهِ مُحَمَّدُ بْنُ بَابَوَيْهِ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِ فِي كِتَابِ الْجَامِع‏
اشکال2: معلوم نیست توثیقات ابن طاووس حسی باشد. احتمال دارد حدسی باشد و از روی اجتهاد شخصی باشد. الا ان یقال: چون فاصله زیادی بین عصر ابن طاووس و احمد نیست و ممکن است کتابهای رجالی نزد او بوده یا سینه به سینه به او  رسیده باشد، توثیق ابن طاووس محتمل الحس می شود و همین برای ما کافی است و به قول مامقانی «کفی به موثقا».
استاد:
اولا توثیقات امثال ابن طاووس نسبت به احمد و پدرش توثیقاتش قابل قبول است، چون فاصله چندانی بین ایشان نیست.
ثانیا در مورد روات قدیمی تر هم احتمال حس وجود دارد. چون دسترسی به کتاب وجود داشته است.
وجه سوم: علامه سند مشتمل بر ایشان را تصحیح کرده است.
سید بحرالعلوم: و قد صحح العلامة كثيرا من الروايات، و هو في الطريق، بحيث لا يحتمل الغفلة. (فوائد رجالیه ج2ص16)
مثلا در مختلف فرموده: و ما رواه الشيخ في الصحيح عن زرارة، عن أبي عبد اللّه عليه السلام قال: لا يوجب الوضوء الّا من الغائط، أو بول، أو ضرطة، أو فسوة تجد ريحها. (مختلف ج1ص258)
و این در حالی است که شیخ این روایت فقط یک بار و با این سند ذکر کرده است؛
تهذیب ج1ص10: الشَّيْخُ أَيَّدَهُ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى وَ الْحُسَيْنِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ أَبَانٍ جَمِيعاً عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنِ ابْنِ أُذَيْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا يُوجَبُ الْوُضُوءُ إِلَّا مِنَ‏ الْغَائِطِ أَوْ بَوْلٍ أَوْ ضَرْطَةٍ أَوْ فَسْوَةٍ تَجِدُ رِيحَهَا.
 همچنین علامه در خلاصه الاقوال نیز طریق شیخ به احمد بن ابی عبدالله برقی و همچنین به حسین بن سعید و حسن بن محبوب (مما اخذ من کتبه و مصنفاته) را تصحیح کرده که احمد بن ولید در این طرق وجود دارد.(خلاصه الاقوال ص276)
اشکالات: 
اشکال اول: آ خویی: أما تصحيح العلامة أو غيره للطريق فهو اجتهاد منه، و لعله من جهة أصالة العدالة، كما استظهرنا البناء عليها من العلامة مما ذكره في ترجمة أحمد بن إسماعيل بن سمكة، أو من جهة كونه من مشايخ المفيد، و لذا قال الفاضل المجلسي في الوجيزة: يعد حديثه صحيحا لكونه من مشايخ الإجازة.
اشکال دوم: علامه صریحا احمد را توثیق نکرده و تنها حدیث را صحیح دانسته است. چون احتمال دارد طرق شیخ به حسین بن سعید مثلا و کتابهای حسین از کتب مشهوره بوده و نیازی به طریق نداشته و طریق تشریفاتی و تیمنی و برای اتصال سند بوده باشد. در این صورت صحیح دانستن حدیث احمد به معنای توثیق نخواهد بود.
اشکال سوم: در بسیاری از روایات، طریق منحصر به طریق احمد نیست(مثل تصحیحات خلاصه الاقوال) و طرق دیگری به راوی اصلی وجود داشته که شاید آن طریق صحیح بوده و یا علامه با توجه به مجموعه طرق، علم به صحت پیدا کرده است.
روایت واقع در مختلف هم به احتمال قوی از کتاب حسین بن سعید است، که طرق مختلفی به آن وجود دارد.
وجه چهارم: توثیق شهید ثانی
نقد الرجال(ج1ص153): شهید ثانی ایشان را توثیق کرده است.در الرعایة فی علم الدرایه (ص371): 
« أحمد بن محمّد مشترك بين جماعة، منهم أحمد بن محمّد بن عيسى، و أحمد بن محمّد بن خالد، و أحمد بن محمّد بن أبي نصر، و أحمد بن محمّد بن الوليد، و جماعة أخرى من أفاضل أصحابنا في تلك الأعصار.
و يتميّز عند الإطلاق بقرائن الزمان، فإنّ المرويّ عنه إن كان من الشيخ في أوّل السند أو ما يقاربه، فهو أحمد بن محمّد بن الوليد، و إن كان في آخره مقاربا للرضا عليه السّلام، فهو أحمد بن محمّد بن أبي نصر البزنطي. و إن كان في الوسط، فالأغلب أن يريد به أحمد بن محمّد بن عيسى. و قد يراد به غيره، و يحتاج في ذلك إلى فضل قوّة و تميّز، و اطّلاع على الرجال و مراتبهم، و لكنّه مع الجهل لا يضرّ، لأنّ جميعهم ثقات»
اشکال1: مسلماً توثیقات شهید ثانی، حدسی و اجتهادی است.
اشکال2(فوائد بحرالعلوم-ج2ص17): ایشان احمدها را به سه دسته تقسیم می کند؛ ان کان فی اول السند... ان کان فی آخره... و ان کان فی وسطه...  و سپس می گوید: همگی آنها ثقه هستند. لذا شاید این توثیق فقط مربوط باشد به دسته وسطی نه همه احمدها. 
اما سید بحرالعلوم در نهایت می فرماید: اظهر رجوع ضمیر به همه احمد بن محمد ها در همه طبقات است. و مراد توثیق همگی آنهاست.
وجه پنجم: مشایخ مشهور بعد از کلینی
عبارت شهید ثانی در الرعایه
وجه ششم: توثیق شیخ بهایی 
در حاشیه حبل المتین. ص11 بعد از اینکه از احمد بن محمد بن الحسن بن ولید و الحسين بن الحسن بن أبان نام می برد می گوید: «و الحق أن الرجلين ثقتان من وجوه أصحابنا- رضي اللّه عنهم»
البته در نسخه های نرم افزاری، حبل المتین هست ولی حاشیه آن را نیاورده اند.
اشکال: همان اشکال بالا که حدسی و اجتهادی است.
 وجه هفتم: اکتفاء شیخ به سند احمد با اینکه اسناد صحیح دیگری داشته
در اوایل تهذیب که اسناد را تفصیلی می آورده گاهی به سند  مشتمل بر احمد اکتفا کرده با اینکه به همه روایاتی که احمد نقل کرده، اسناد دیگری نیز دارد و در هیچ موردی طریق شیخ منحصر در ایشان نیست؛ اما ایشان در ذکر سند به طریق مشتمل بر ایشان اکتفاء کرده است از جمله  تهذیب ج1ص6 و ص7 و ص9 و ص10 و ....
اشکال: این ظن ظن شخصی است و هر کس برایش از این حرف اعتماد و اطمینان حاصل شد که شد و الا فلا.
وجه هشتم: شیخ در تهذیبین در اخبار معارض، از ناحیه احمد اشکالی نکرده است.
تهذیب ج1ص28 و ص93 وص109 وص124 (روایات معارض که از ناحیه صفار نقل شده اند در حالیکه در طریق شیخ به صفار، احمد بن محمد بن الحسن بن ولید واقع شده است)
وجه نهم: فتوای شیخ بر اساس روایت ایشان
صغری: در جلد اول تهذیب که اسناد، تفصیلا بیان شده است، موارد زیادی وجود دارد که شیخ به روایت احمد استناد کرده است. به عنوان نمونه؛ تهذیب ج1ص24 و ص25 وص32و  ص33 و ص34 و ...
اشکال: طریق شیخ به این روایات منحصر به احمد نیستند و در مشیخه سایر طرق را ذکر کرده است.
وجه دهم: شیخ الاجازه بودن احمد
امثال شیخ مفید، حسین بن عبید الله و احمد بن عبدون و... از او روایت کرده اند  
وجه یازدهم: روایت اجلاء از او:
صغری: از جمله شیخ مفید، حسین بن عبیدالله غضائری- احمد بن عبدون و ...
وجه دوازدهم: کثیر الروایه بودن احمد
صغری: کلیه کتب و طرق حسن بن محبوب، احمد بن محمد بن خالد برقی، حسین بن سعید و صفار را نقل کرده است و در طریق شیخ به مروان بن مسلم ، یونس بن عبدالرحمن ، پدرش (محمد بن حسن بن ولید) ابو ایوب خزال، ابراهیم بن عمر یمانی، احمد بن عبدوس، احمد بن محمد بن عیسی، حسین بن ثویر، عبیث بن هشام، علی بن رئاب و قیاس بن ابراهیم و... واقع شده است.
 وجه سیزدهم: معروفیت احمد و عدم ورود قدح بر او
اشکال صغروی: شاید احمد اصلا معروف نبوده است. پدرش کتابهای فراوانی داشت و پس از مرگ پدرش با اجازه ای که از پدرش داشته تمامی کتابهای پدرش را یکجا به چند نفر مثل شیخ مفید و ... اجازه داده است. پس شاید اصلا در درس پدرش شرکت نداشته و تنها اجازه نقل از پدرش داشته است.
وجه چهاردهم: وجود اسناد هم عرض بدون اختلاف نسخه
وی ناقل دهها کتاب و صدها روایت است و در طرق متعددی واقع شده که بسیاری از این کتب و روایات طرق دیگری نیز دارند و در هیچ موردی بین طریق وی و طرق دیگر اختلاف نسخه نقل نشده، پس مشخص می شود وی راوی ثقه و مورد اعتمادی است.
وجه پانزدهم: نقل علی السویه برای دیگران
عدم اختلاف روایاتی که ایشان به چند نفر روایت کرده است. اختلاف نسخه نداشتن دلیل بر وثاقت ایشان است.
اشکال:
اولا این وجه متفرع بر این است که نقل به نحو اجازه ای نباشد.
ثانیا شاید برای همه یکسان روایت جعل کرده است.
وجه شانزدهم: وقوع در اسناد بشارة المصطفی
بشارة المصطفی ج2ص41 و ص102و ص134
وجه هفدهم: ترحم شیخ مفید
امالی ص149 و ص215 و ص252و ص299 وص329 وص337
از مجموع این وجوه وثاقت ایشان اثبات می شود.


barrasi:
ایشان توثیق خاص ندارد، ولی روایت احمد بن محمّد بن ابی نصر  و ابن ابی عمیر  از قاسم بن عروه بر وثاقت وی دلالت می کند.[تهذیب، ج2، ص27، ح78و کافی، ج4، ص100، باب وقت الافطار، ح2.]
 چون در مورد آنان گفته شده است:«لایروون و لایرسلون الا عمن یوثق به».  به علاوه اینکه این دو از اصحاب اجماع هم هستند و اگر نقل اصحاب اجماع از کسی، دلالت بر وثاقت او داشته باشد در اینجا قاسم توثیق خواهد شد. امّ إبراهیم بن هاشم با توجّه به مطلب اوّل نیازی به مبنا نیست.


barrasi:
وی توثیق خاص در کتب رجالی ندارد  و شیخ طوسی(ره) وی را واقفی می داند.[رجال‏الطوسي،أصحاب‏أبي‏الحسن...،باب‏الياء، ص346 ] 
ولی دونفر از اصحاب اجماع از وی نقل روایت دارند؛ یکی صفوان بن یحیی ودیگری یونس بن عبد الرحمن.  اگر نقل اصحاب اجماع از کسی را حتی دال بر وثاقت شخص ندانیم اما بنا بر نظر مشهور بر پذیرش خصوص آن روایت بدانیم در نتیجه این روایت از حیث سند قابل استناد می شود. به علاوه یکی از روات این شخص(همانطورکه گفته شد) صفوان بن یحیی است که در مورد او گفته شده است:«عرفوا بانهم لایروون ولایرسلون الا عمن یوثق به»  
اما ممکن است از روایتی که در در مورد«یزید بن خلیفه» است، بتوان وثاقت وی را استفاده نمود. در این زمینه دو روایت وجود دارد یکی را مرحوم کشی(ره) نقل کرده[رجال کشی ص 334 ]  ودیگری را مرحوم کلینی(ره) در کافی.[الكافي ج‏6، ص 411، ح16] در سند مرحوم کلینی(ره) در کافی خود یزید بن خلیفه وجود دارد وممکن است کسی اشکال کند که چون راوی خود یزید است و این روایت دال بر مدح وی است، لذا این روایت را نمی توان پذیرفت. گرچه برخی مثل صاحب مستدرک این مساله را مضر نمی داند. 
اما روایت کشی نیز گرچه مرفوعه است ولی چون رافع آن نضر بن سوید است که صحیح الحدیث است، چنین رفعی را مضر ندانسته اند. دراین روایت امام صادق (علیه السلام) در مورد یزید بن خلیفه فرموده اند:« لیس من اهل بیت الا وفیهم نجیب او نجیبان وانت نجیب الحارث بن کعب»  این تعبیر اگردال بر وثاقت نباشدحداقل دلالت بر مدح دارد.  
نتیجه اینکه با توجه به این وجوه به نظر می آید وثاقت وی قابل اثبات است.


barrasi:
ایشان توسط ابن غضائری به غلو وضعف متهم شده است و نجاشی هم در مورد وی می نویسد: «رمی بالضعفوالغلو». [رجال‏النجاشي ص239] آقای خویی(ره) این تضعیفات را نمی پذیرد، چون کتاب ابن غضائری را ثابت شده ندانسته و تعبیر نجاشی را هم برگرفته از استادش ابن غضائری نمی دانند تا تایید کلام وی باشد؛چرا که اگر منظور وی ایشان بود باید اسمش را ذکر می کرد چون استاد وی بوده است ودلیلی برای عدم ذکر وی نیست، پس رامی مجهول است بنابراین ضعف ثابت نیست.   
از طرف دیگر این راوی هم در اسناد کامل الزیارات است وهم افرادی چون ابن ابی عمیر از او نقل روایت می کنند، بنابراین وثاقتش قابل اثبات است لذا آقای خویی(ره) در بیان ترجمه عبدالرحمن بن ابی حماد می نویسند:« الظاهر أن من ترجمه النجاشي متحد مع عبد الرحمن بن حماد الآتي الثقة و كلمة (أبي) في كلام النجاشي من سهو القلم‏ » 
اما وثاقت وی به دلیل وقوع در اسناد کامل الزیارات قابل اثبات نیست، مگر اینکه مشایخ باواسطه ابن قولویه در کامل الزیارات را موثق بدانیم؛ چرا که در این کتاب مؤلف با واسطه احمد بن محمد بن خالد برقی یک روایت از وی نقل می نماید.[کامل الزیارات ص49]


barrasi:
احمد بن محمد بن یحیی العطار:
شيخ در رجال  متعرض ايشان شده اند.
رجال‏الطوسي/باب‏ذكرأسماء.../باب‏الهمزة/410، 5955 - 36 - أحمد بن محمد بن يحيى العطار القمي روى عنه التلعكبري و أخبرنا عنه الحسين بن عبيد الله و أبو الحسين بن أبي جيد القمي و سمع منه سنة ست و خمسين و ثلاثمائة و له منه إجازة. 
رجال‏الطوسي/باب‏ذكرأسماء.../باب‏الهمزة/413، 5979 - 60 - أحمد بن محمد بن يحيى روى عنهما أبو جعفر ابن بابويه. 
استاد:
سرّ تکرار عنوان توسط شیخ این است که در مورد دوم ابتدا احمد بن هارون الفامی را مطرح کرده و می خواسته راوی او را بیان کند، دیده راوی از عطار نیز همین راوی (ابن بابویه) است، دوباره تکرار کرده است.
شیخ در هیچ یک از دو مورد توثيق نكرده اند و در كتب رجالي دیگر نیز هيچ توثيقي براي ايشان وارد نشده است، در عين حال اثبات وثاقت ايشان از وجوهي ممكن است:

وجه اول: توثيق شهيد ثاني و شيخ بهايي
شهيد ثاني در درايه و شيخ بهايي در حاشيه حبل المتين ايشان را توثيق نموده اند.

ان قلت: از نظر صغروی توثیق شهید ثانی ثابت نیست، زیرا شهید اسمی از احمد بن محمد بن یحیی به صراحت نیاورده است.
قلت: ایشان گفته: احمد بن محمد بن عیسی و احمد بن محمد بن خالد و جماعت دیگری از احمد ها ثقه هستند.

ان قلت: شیخ بهایی در ذیل روایت گفته است: مقصود از احمد بن محمد، احمد بن محمد بن یحیی مجهول است، پس با توثیق ایشان تعارض می کند.
قلت: اولا شاید نظرش عوض شده است.
ثانیا ما دو احمد بن محمد بن یحیی داریم، یکی مروی عنه محمد بن یحیی است که شیخ بهایی او را مجهول دانسته است و دیگری راوی از محمد بن یحیی است، که او را توثیق کرده است. بنابراین هیچ تعارضی وجود ندارد.
ان قلت: بعيد است كه منشاء اين توثيقات حسي باشد بلكه حدسي  و اجتهادي است و در نتيجه اعتباري ندارد.
قلت: با توجه به بیان شهید ثانی که روات بعد از کلینی را مشهور به وثاقت و عدالت دانسته است، احتمال حسی بودن توثیق شهید ثانی و شیخ بهایی در مورد احمد بن محمد بن یحیی تقویت می شود. یعنی اینجا که شهید احمد را ثقه دانسته، بیان یکی از مصادیق همان قاعده کلی است که بیان کرده است. حال که محتمل الحس و الحدس است، برای ما حجت می شود، هر چند در موارد دیگر که اطمینان به اجتهادی بودن توثیقات ایشان داریم، توثیقات ایشان را حجت نمی دانیم.

وجه دوم: توثیق علامه و ابن داود
علامه در خلاصة  فائده هشتم طريق صدوق به عبد الرحمن بن الحجاج و عبدالله بن ابي يعفور و همچنین طریق شیخ به محمد بن علی بن محبوب که احمد در این طرق واقع شده را تصحيح نموده است. پس علامه احمد را ثقه می داند. ابن داود نیز طریق ابن محبوب را صحیح دانسته است.
اشکال (خویی):
تصحيح علامه مبتني بر اصالة العدالة و بر اينكه احمد مشايخ اجازه است بوده و هر دو مورد قابل اعتماد نيست. پس توثیق حدسی است و به درد نمی خورد.
استاد: 
حدسی بودن توثیقات علامه ادعای بی دلیل است. زمان برای ما مهم نیست، بلکه باید ببینیم فرد به کتب دسترسی داشته یا نه. به نظر می رسد علامه نیز مثل ابن طاووس است و توثیقات او محتمل الحس و الحدس است. اصلا نیازی به کتب قبل از شیخ نداریم و کتب زمان شیخ کافی است. زیرا حسین بن عبیدالله در زمان شیخ می زیسته است. علاوه بر اینکه علامه دسترسی به اجازه نامه ها و ... داشته و یکی از بهترین راهها برای اثبات وثاقت اجازه نامه هاست.
ان قلت: اجتهاداتی که در خلاصه آمده نشانگر حسی نبودن توثیقات علامه است.
قلت: اغلب عبارات موجود در خلاصه نقل کلمات رجالیون است و تنها در مواردی که تصریحی نیست اجتهاد می کند و به اجتهاد خود تصریح می کند. بنابراین در مواردی که تصریح به اجتهاد نکرده، حسی یا لااقل محتمل الحس است.
اصاله العداله بودن علامه نیز ادعای بی دلیل است. بلکه شواهدی بر خلاف آن وجود دارد و آن اینکه علامه در مورد ابراهیم بن هاشم می گوید: در مورد ایشان توثیقی وارد نشده، ولی الاقوی قبول روایاته. اگر ایشان اصاله العداله ای بود، می گفت: الاقوی انه ثقه. پس اصاله العداله ای بودن علامه حرف صحیحی نیست.
 
وجه سوم: توثیق ابن نوح
نجاشی در ترجمه حسین بن سعید (رقم 136) به نقل از ابن نوح طریق معول علیه عند الاصحاب را طریق احمد بن محمد بن عیسی دانسته، که در آن احمد بن محمد بن یحیی واقع شده است.

اشکال (خویی):
اولا احتمال اصاله العداله ای بودن ابن نوح وجود دارد.
استاد: اشکال این ادعا گذشت.
ثانیا ابن نوح تا احمد بن محمد بن عیسی دو طریق نقل می کند که احمد بن محمد بن یحیی تنها در یکی از این دو طریق واقع شده است.
استاد:
اشکالات دیگری که وارد است این است که اولا شاید طرق دیگری وجود داشته که ابن نوح آنها را بیان نکرده است و ثانیا ابن نوح تنها در مقام بیان این مطلب است که نسخه احمد بن محمد بن عیسی معول است، نه طریق ابن نوح تا احمد بن محمد بن عیسی. یعنی اصلا در مقام بیان طرق و تصحیح طریق به ابن عیسی نبوده است. پس توثیق واسطه ها اثبات نمی شود.

وجه چهارم: توثیق نجاشی
الف. مشايخ نجاشي
احمد بن محمد بن يحيي العطار از مشايخ نجاشي هستند و تمامي مشايخ نجاشي ثقه مي باشند پس احمد ثقه است.
نجاشي در ترجمه سندي بن ربيع  مي فرمايند: [رجال النجاشي، رقم496] «له كتاب يرويه صفوان بن يحيي و غيره اخبرنا احمد بن محمدبن يحيي قال حدثنا الحميري قال: حدثنا محمد بن عبدالجبار و علي بن اسماعيل عن صفوان عن السندي» پس احمد از مشايخ نجاشي است.
اشکال (آقاي خويي):  آنچه در ترجمه سندي بن ربيع نسبت به روايت نجاشي از احمد بن محمد بن يحيي العطار آمده ظاهرا درست نبوده و در عبارت سقط رخ داده است در ادامه فرموده اند: اگر بخواهد احمد، شيخ نجاشي و راوي حميري باشد از حيث زماني لازم مي آيد كه احمد از معمرين باشد و حال آنكه از معمرين شمرده نشده است. زیرا حمیری از اصحاب امام هادی ع (م254ق) شمرده شده که در باید حمیری حداقل 20 ساله باشد، که در این صورت باید متولد 230 ق باشد. در سال 290 ق حمیری وارد کوفه شده است و بعید است بیش از 320 ق زنده باشد وگرنه جزو معمرین شمرده می شد. پس احمد باید حداقل سال 300ق به دنیا آمده باشد. از طرف دیگر نجاشی متولد 372 ق است، پس باید حداکثر 400 ق از احمد نقل روایت کند. پس باید احمد حداقل 400 سال عمر کرده باشد. پس باید از معمرین باشد و حال آنکه کسی نگفته است.
از طرف دیگر احمد از سعد بن عبدالله روایت دارد. سعد متوفای 300ق است. پس احمد باید حداقل 380 ق به دنیا آمده باشد. پس اگر نجاشی که متولد 272 است، بخواهد از ایشان روایت کند، باید در سال 400 ق از او روایت کرده باشد و در این صورت سن احمد نزدیک 120 سال می شود. پس باید از معمرین باشد و حال آنکه کسی نگفته است.

استاد: احمد را کسی ترجمه نکرده است، چه برسد به اینکه بگویند از معمرین است. پس بعید نیست که از اساتید نجاشی باشد. بله، از آنجا که تنها در همین مورد از احمد بن محمد بن یحیی روایت دارد و خود همین موهن شیخ نجاشی بودن است.
ان قلت: در موارد متعددی نجاشی از احمد بن محمد مطلق روایت دارد.
قلت: این احمد بن محمد بعید نیست ابن جندی باشد. چون به طور فراوان از ابن جندی روایت دارد.
بنابراین ادعای مرحوم خویی در مورد سقط صحیح است.

ب. در طرق نجاشی به کتب
در ترجمه ابان، سندی و ابراهیم بن عیسی و... واقع شده است.

ج. اعتماد نجاشی به روایت وی در توثیق افراد
نجاشی در ترجمه حسن بن علی بن زیاد وشاء (رجال ‏النجاشي، ص39) می نویسد: أخبرنا بذلك علي بن أحمد عن ابن الوليد عن الصفار عن أحمد بن محمد بن عيسى عن الوشاء. أخبرني ابن شاذان قال: حدثنا أحمد بن محمد بن يحيى عن سعد عن أحمد بن محمد بن عيسى قال خرجت إلى الكوفة في طلب الحديث فلقيت بها الحسن بن علي الوشاء فسألته أن يخرج لي (إلي) كتاب العلاء بن رزين القلاء و أبان بن عثمان الأحمر فأخرجهما إلي فقلت له: أحب أن تجيزهما لي فقال لي: يا رحمك الله و ما عجلتك اذهب فاكتبهما و اسمع من بعد فقلت: لا آمن الحدثان. فقال لو علمت أن هذا الحديث يكون له هذا الطلب لاستكثرت منه فإني أدركت في هذا المسجد تسعمائة شيخ كل يقول حدثني جعفر بن محمد و كان هذا الشيخ عينا من عيون هذه الطائفة.
نجاشی عین بودن حسن را از احمد بن محمد بن عیسی نقل می کند که در طریق این روایت، احمد بن محمد بن یحیی واقع شده است. پس نجاشی به احمد بن محمد بن یحیی اعتماد داشته است.
اشکال:
معلوم نیست عبارت آخر (و كان هذا الشيخ عينا من عيون هذه الطائفة) از احمد بن محمد بن عیسی باشد. به احتمال قوی، از «فقال لو علمت ...» جملات حسن باشد و عبارت «وکان هذا الشیخ ...» از خود نجاشی است. پس اعتماد نجاشی ثابت نمی شود.

وجه پنجم: توثیق شیخ صدوق
الف. مشایخ محمدون ثلاث
صاحب تنقیح المقال معتقد است 

ب. ترضی و ترحم و کثرت آن
فاضل قهپايي در ترجمه احمد بن محمد بن يحيي مي فرمايند [مجمع الرجال، ج1، ص168] ترضي صدوق ره بر احمد كه در اوائل طرقش در مشيخه  است دال بر وثاقت احمد مي باشد.
 
اشکال (خویی): ترضی و ترحم دال بر وثاقت نیست، چرا که ائمه ع بر تمام شیعیان و حتی گنهکاران ترضی و ترحم دارد. پس چیزی ثابت نمی شود.
استاد: درست است که صرف یک ترضی و ترحم دال بر وثاقت نیست، اما قطعاً كثرت ترضي، اطمینان به وثاقت مي آورد و ما نحن فيه با مراجعه به كتب شيخ صدوق ره كثرت ترضي ايشان نسبت به احمد بدست مي آيد. شيخ صدوق در يازده كتابش  از ميان 163 موردي كه نام احمد را آورد.92 مورد ترضي و 37 مورد ترحم دارد (13 مورد ترضي در امالي و 45 مورد ترضي در خصال و 17 مورد ترضي در كمال الدين و 17 مورد ترحم در توحيد و...).
بنابراین با این وجه وثاقت احمد ثابت می شود.
البته برخی بین ترضی و ترحم فرق گذاشته اند. به این بیان که در میان اهل سنت عبارت رضی الله عنه برای افراد بسیار والا مقام مثل خلفای راشدین ذکر می کنند. مثل عبارت «رضوان الله تعالی علیه» در زمان معاصر که تنها برای افراد خاصی ذکر می شود. پس در اصطلاح روات شیعه نیز شاید به همین معنا بوده است. چون این کتب به دست اهل سنت هم می رسیده است.
اما به نظر می رسد نتوان این فرق را پذیرفت. زیرا داب شیعه با اهل سنت متفاوت است. 

ج. وقوع در اسناد فقیه
شیخ صدوق در مقدمه فقیه مدعی است که روایات فقیه همه صحیح و مفتی به هستند. صحت روایت ملازم با وثاثت راوی است. پس احمد که در اسناد واقع شده است، ثقه است.

استاد: اولا بر فرض از نظر کبروی این حرف صحیح باشد، تنها وثاقت صاحبان کتب ثابت می شود. پس اگر صاحب کتاب بودن احمد ثابت شود، حرف شما صحیح است. اما مشکل این است که صاحب کتاب بودن ایشان قابل اثبات نیست، چون ایشان را در صدر سند نیاورده است.
ثانیاً حکم به صحت ملازم با وثاقت راوی نیست و صحت روایت در آن زمان به معنای صادر از معصوم است. صدور از معصوم با شهرت کتاب یا اطمینان به صدور هم به دست می آید. پس لزوماً وثاقت ثابت نمی شود. 

وجه ششم: توثیق شیخ طوسی
الف. اقتصار شیخ بر احمد در طرق
اينكه شيخ در بعض طرق به كتب بر احمد اقتصار كرده با اينكه طرق صحيح ديگري داشته دال بر وثاقت احمد در نزد شيخ است چرا كه در صورت عدم وثاقت، اقتصار بر طريق ضعيف نمي كرد به عنوان مثال طريق شيخ به محمد بن علي بن محبوب در مشيخه تهذيب با اينكه در فهرست  داراي طريق صحيح مي باشد. [التهذيب ج10، ص72و الفهرست ، رقم613]

ب. استناد در مقام فتوا
استبصار، ج1، ص38:
وَ الَّذِي يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ مَا أَخْبَرَنَا بِهِ الْحُسَيْنُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ احمد بن محمد بن یحیی ...
اینکه شیخ طبق روایت حسین فتوا داده است، مشخص می شود او را ثقه می دانسته است. البته دوقلو نبودن طریق و همچنین نبود روایات مشابه در باب شرط است (یک روایت با یک طریق) که در اینجا نیز همین طور است.

 استاد: این وجه مبتنی بر این است که شیخ روایت را تنها بخاطر وثاقت روات حجت بداند و حال آنکه ممکن است بخاطر شهرت کتاب یا قراین دیگر روایت را حجت بداند.

ج. استناد به روایت ایشان در مقام حل تعارض 
داب شیخ در حل تعارضات این بوده که اشکال سندی هم می کرده است. پس اگر در هیچ جا به احمد اشکال نگرفته، مشخص می شود او را ثقه می دانسته است.
استاد: در موارد بسیاری شیخ در یک جا اشکال کرده و در جای دیگر (در همان کتاب یا در استبصار) حرفی نزده است. 

وجه هفتم: توثیق شهید ثانی
شهید ثانی در الرعایه فی علم الدرایه ص 192 می نویسد: لا یحتاج احد من هولاء المشایخ المشهورین الی تنصیص علی تنزیه و لا بینة علی عدالة لما اشتهر فی کل عصر من ثقتهم و ضبطهم و ورعهم زیادة علی العدالة.
راویان بعد از شیخ کلینی مشهور به وثاقت بودند هرچند شهید ثانی از متاخرین است و توثیقاتش حسی نیست، اما ایشان نقل شهرت کرده نه اینکه خود توثیق کند. پس بسیاری از راویان از جمله احمد بن عبدون، تمام مشایخ نجاشی و ... توثیق می شوند.
ان قلت: شهید ثانی چند سطر بعد می گوید: مشایخ مشهور فلان خصوصیت را دارند. پس احتمال دارد تنها در مورد مشایخ مشهور وثاقت هم ثابت می شود و احتمال دارد حکم قبلی (وثاقت) در مورد همه مشایخ بعد از کلینی باشد.
قلت: ظاهراً جمله اول مطلق است و شامل همه مشایخ بعد از کلینی می شود. البته شهرت فی الجمله باید ثابت باشد.
در مورد احمد بن محمد بن یحیی که شهرت ثابت است این وجه ثابت است.

وجه هشتم: روايت اجلا
اگر عده اي از اجلا و بزرگان شيعه از كسي روايت نقل كنند دلالت بر عظمت آن شخص دارد البته در اساتيد بلاواسطه اين وجه جاري است در مانحن فيه افرادي چون ابو العباس بن نوح و حسين بن عبيدالله غضائري كه در نقل از ثقه نهايت دقت را دارند از ايشان روايت دارند مثل روايت ابو العباس بن نوح از احمد در طريقشان به حسين بن سعيد و روايت حسين بن عبيدالله از احمد در طريق شيخ طوسي و نجاشي  به اصحاب اصول و كتابها.[الفهرست، رقم65 ترجمه احمدبن محمد بن عيسي و رجال النجاشي، رقم328 ترجمه جميل بن دراج].

وجه نهم: كثرت روايات
احمد بن محمد بن يحيي العطار روايات زيادي دارد و كثرت روايت از قرائن دال بر وثاقت است.[تنقيح المقال، ج1، ص66]  
وجه دهم: بودنش از معاريف و عدم قدح (مبناي آقاي تبريزي ره)
اگر كسي از معاريف باشد و هيچ قدح و خدشه اي در مورد او وارد نشده باشد اين امر كاشف از وثاقت آن شخص است چرا كه اگر ضعيف بود. رجاليون به جهت ضعفش متعرض وي مي شدند.
اشكال:
صرف معروفيت دليل بر اين نيست كه اگر قدحي داشت مطرح شود چون معروفيت باعث مي شود كه اگر توثيقي هم داشت مطرح شده و به ما برسد مثل توثيقاتي كه در مورد شيخ طوسي و صدوق و... وارد شده است پس صرف معروفيت باعث ذكر توثيق و تضعيف نمي شود. ثانيا شهرت شخص در زمان خودش قابل اثبات نيست شايد راوي پس از نقل روايات بسيارش، توسط ديگران پس از مرگ مشهور شد. البته بعید نیست شهرت ایشان قابل اثبات باشد.

وجه یازدهم: وقوع در اسناد دوقلو
اینکه ایشان در طرق صدها کتاب و روایت واقع شده که طرق دیگری نیز داشته اند، ولی شیخ و دیگران اختلاف نسخه ای بین نسخه ایشان و سایر نسخ روات ثقه نقل نکرده اند مشخص می شود وی فرد ثقه و مورد اعتمادی بوده است. به ویژه در نجاشی که به اختلاف نسخه اشاره می کرده است. به عنوان نمونه در ترجمه حسین بن سعید که گذشت که گفتیم ابن نوح از میان نسخ، نسخه احمد را صحیح می دانسته است. 
البته متواتر و مشهور نبودن کتاب شرط است، چون اگر کتاب مشهور باشد، دخل و تصرف در آن معلوم می شد.
بنابراین با این وجه وثاقت و دقت احمد اثبات می شود.

وجه دوازدهم: وقوع در بشارة المصطفی
در اسناد بشارة المصطفی، ج2، ص23 و 176 واقع شده است.
تقریب:
مؤلف کتاب بشارة المصطفی (ابوجعفر طبری) در مقدمه کتاب خود می نویسد: «و لا اذکر الا المسند من الاخبار عن المشایخ الکبار و الثقات الاخیار» برخی با توجه به مقدمه قائل به وثاقت تمام راویان واقع در اسناد کتاب شده اند، چون ال بر سر جمع (الثقات) افاده عموم می کند.
اشکالات:
اشکال اول:
از عبارت مشایخ کبار و ثقات اخیار مشخص می شود مقصود مشایخ بلاواسطه ایشان است، چون وجود چنین افرادی در سلسله سند یک روایت بسیار نادر است، چه برسد به تمام روایات یک کتاب. پس یا از مقدمه برگشته و یا تنها در مورد اساتید بلاواسطه است.
شواهد این ادعا:
1. آوردن روایات از عامه
روایاتی از عمر بن الخطاب، عبدالله بن عمر، أبی هریرة، عایشة  و سعد بن أبی وقاص  و ... در این کتاب نقل شده است.
در ذیل یک روایت هم می نویسد: «و رواة هذا الخبر کلّهم ثقات العامة».
2. آوردن روایات مرسل 
خود ایشان در مقدمه مقید شده که تنها مسندات را نقل کند و حال آنکه روایات مرسل نیز نقل کرده است.
3. آوردن روایات ضعیف
در این کتاب روایاتی از افراد ضعیف نقل شده است. مثل عمرو بن شمر  و سهل بن زیاد  و ...
الا ان یقال: ضعیف بودن این افراد نزد عده ای دلیل بر ضعف آن راوی نزد مولف کتاب نیست.
اشکال دوم: 
آقای خویی: مولف از متاخرین است. چون در قرن ششم می زیسته است. پس توثیقاتش حجت نیست.
جواب:
باید به این نکته توجه داشت که هر چند مولف کتاب نسبت به روات زمان صادقین ع نتواند توثیق و تضعیف کند و به احتمال قوی نظراتش حدسی باشد، اما نسبت به افرادی مثل احمد بن محمد بن یحیی که قریب العهد بودند، بعید نیست توثیقاتش حسی باشد.
علاوه بر این در این عصر دسترسی به کتب رجالی قدما امکان پذیر بود. پس توثیقات ایشان یا حسی یا محتمل الحس و معتبر است.
 
وجه سیزدهم: نقل قمی ها از ایشان
تقریب: راویان قمی بسیار سخت گیر بودند و از هر کسی روایت نمی کردند. پس اگر از کسی روایت کنند مشخص می شود آن راوی ثقه است. شیخ صدوق و ... از ایشان روایت دارد. پس وی ثقه است.
اشکال: علاوه بر اینکه تنها راوی قمی از ایشان، شیخ صدوق است که از ضعفا نیز روایت دارد، این وجه از نظر کبروی هم مخدوش است. درست است برخی در مورد احمد بن محمد بن عیسی قمی چنین ادعایی کرده اند، ـ که در مورد ایشان نیز نمی توان عدم نقل از غیر ثقه را پذیرفت، ـ در مورد بقیه قمی ها دلیلی بر این مدعا نیست.

وجه چهاردهم: نقل صحیح الحدیث از ایشان
ابوالفرج قزوینی که جزو مشایخ نجاشی است و در موردش نجاشی (رقم1026) گفته است: صحیح الروایة است. در فلاح السائل ابوالفرج از احمد بن محمد بن یحیی روایت کرده است. (فلاح السائل، ص176) رَوَاهُ أَبُو الْفَرَجِ مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى بْنِ عَلِيٍّ الْقَزْوِينِيُّ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى أَبُو عَلِيٍّ الْعَطَّار.
صحیح الحدیث بودن ابوالفرج، ملازم با وثاقت احمد است.
اشکال:
هم صغرویا و هم کبرویا این وجه مخدوش است. 
از نظر صغروی مشکل این است که نقل ابوالفرج از احمد ثابت نیست، زیرا ابن طاووس به نحو مرسل از احمد نقل روایت کرده است.
از نظر کبروی مشکل این است که مراد از صحیح الحدیث یا صحیح الروایة نمی تواند وثاقت همه مروی عنه ها باشد، چرا که نجاشی در مورد برخی مثل ابوعبدالله محمد بن جعفر اسدی کوفی (رقم1020) گفته است: صحیح الحدیث الا انه روی عن الضعفاء. 
بنابراین مشخص می شود مراد از صحیح الحدیث وثاقت همه مروی عنه ها نیست، بلکه شاید به معنای این است که این راوی تا به یقین نرسد، روایت را نقل نمی کند.

وجه پانزدهم: شیخ الاجازه بودن احمد
اگر یک روای شیخ الاجازه باشد یعنی کتب و روایات را به دیگران اجازه دهد، مشخص می شود شخص مورد اعتماد و ثقه ای است که عده ای وی را به عنوان شیخ خود انتخاب کرده اند. پس شیخ الاجازه بودن دلیل بر وثاقت روای است. احمد شیخ الاجازه بوده است، پس ثقه است.
اشکال:
شیخ الاجازه در زمان متاخرین که شأنی بوده و از هر کسی اجازه نمی گرفتند، اما صرف نقل روایت یک روای از راوی دیگر به نحو اجازه، باعث شیخ الاجازه بودن اصطلاحی وی نیست؛ چرا که در این صورت همه روات باید شیخ الاجازه و ثقه باشند.
بله، اگر شیخ الاجازه به معنای داشتن کرسی درس و رفت و آمد شاگردان به محضر وی و بیان روایات و رفع اشکال و بیان روایات شفاهی باشد، می توان گفت شیخ الاجازه بودن کاشف از وثاقت است. اما اگر شیخ الاجازه بودن قسیم سماع یا قرائت باشد، تنها به معنای اجازه کتب به دیگری باشد هیچ دلالتی بر وثاقت نخواهد داشت، که البته تشخیص اینکه در مورد یک روای منظور از کدام نوع شیخ الاجازه است مشکل است.

نتیجه:
با توجه به تمامیت برخی از وجوه وثاقت احمد بن محمد بن یحیی ثابت می شود.


barrasi:
بعد از بحث و بررسی وثاقتش اثبات می شود؛ زیرا هر چند در مورد وی هم توثیق[رجال‏النجاشي/باب‏الميم/333 ] و هم تضعیف وارد شده است،[فهرست‏الطوسي/باب‏الميم/باب‏محمد/402 و رجال‏الطوسي/باب‏ذكرأسماء.../باب‏الميم/448 ]  ولی منشأ همه تضعیفات کلام ابن ولید است که با دقت در آن می توان نتیجه گرفت ابن ولید تنها منفردات و منقطعات ابن عیسی از یونس بن عبدالرحمان را غیر معتبر می داند؛ نه اینکه خود وی را ثقه نداند.  

بحث تفصیلی:
بررسی وثاقت محمد بن عیسی بن عبید:
وی هم توثيق و هم تضعيف دارد: 
توثيقات خاص:
1. توثيق نجاشي: «محمّد بن عيسى بن عبيد بن يقطين بن موسى مولى أسد بن خزيمة ، أبو جعفر ، جليل في أصحابنا ، ثقة ، عين ، كثير الرواية ، حسن التصانيف ، روى عن أبي جعفر الثاني عليه ‏السلام مكاتبة و مشافهة».(رجال النجاشي، ص333، رقم 896.)
 
2. توثيق معاصرين نجاشي: به نقل از نجاشي در ترجمه محمد بن عيسي: «و رأيت اصحابنا يقولون: مَن مثل ابي جعفر محمد بن عيسي؟»(رجال النجاشي، ص333، رقم 896.)
اشکال استاد: اعتقاد معاصرین مرحوم نجاشی به درد ما نمی خورد مثل این است که ما در این زمان می گوییم من مثل ابراهیم بن هاشم؟ به عبارت دیگر این توثیق آنها از باب خبر و حس نیست تا حجت باشد بلکه صرف نظرشون است.
جواب: محتمل الحس است و محتمل الحس نیز حجت است.
اشکال: خبر محتمل الحس حجت است ولی دلیلی بر حجیت عقیده محتمل الحس نداریم.
 
3. توثيق ابی العباس بن نوح: نجاشي اين مطلب را در ترجمه محمد بن احمد بن يحيي مطرح مي¬كند.
رجال النجاشي، ص348، رقم 939: «قال ابوالعباس بن نوح: و قد اصاب شيخنا ابوجعفر محمد بن الحسن بن الوليد في ذلك كله و تبعه ابوجعفر بن بابويه رحمه الله علي ذلك الا في محمد بن عيسي بن عبيد فلا ادري ما را به فيه لانه كان علي ظاهر العدالة و الثقة.»
 
4. توثيق فضل بن شاذان: به نقل از كشي 
رجال النجاشي، ص333، رقم896: «قال ابوعمرو: قال القتيبي(علي بن محمد بن قتيبة النيسابوري‏: رجال ‏النجاشي /ص‏259 : عليه اعتمد أبو عمرو الكشي في كتاب الرجال ): كان الفضل بن شاذان يحب العبيدي و يثني عليه و يمدحه و يميل اليه و يقول: ليس في أقرانه مثله و يحسبك هذا الثناء من الفضل رحمه الله.» کشی ص 537
 
5. توثيق كشي: ايشان در ترجمه محمد بن سنان به اين توثيق اشاره دارند
رجال الكشي، ص 508، رقم 980: «قال ابوعمرو: قد روي عنه الفضل و يونس و محمد بن عيسي العبيد و ... من العدول و الثقات من اهل العلم.»
 
6.قال بوثاقته عدّة من المتأخّرين من الأصحاب «رضوان اللّه‏ تعالى عليهم أيضاً . 
 كالعلاّمة الحلّي في الخلاصة ، ص 242 ؛ و المحقّق الأردبيلي في مجمع الفائدة و البرهان ، ج 3 ، ص 256 ؛ و ج 4 ، ص 229 ؛ و ج 6 ، ص 403 ؛ و ج 11 ، ص 262 ، 263 ؛ و العلاّمة المجلسي الثّاني في الوجيزة ، ص        ؛ و السيّد بحر العلوم في الفوائد الرجاليّة ، ج 2 ، ص 371 ؛ و صاحب الجواهر في الجواهر ، ج 36 ، ص 284 ، 285 ؛ و السيّد الحكيم في المستمسك ، ج 11 ، ص 3 ؛ و الإمام الخميني في كتاب الطهارة ، ج 1 ، ص 196 ؛ و السيّد الخوئي في التنقيح في شرح العروة الوثقى ، ج 6 ، ص 185 ؛ و ج 8 ، ص 207 .
 
توثیقات عام:
1. وقوع در اسناد كامل الزيارات
اشکال: همانطور که قبلاً هم اشاره شد این مبنا صحیح نیست و با توجه به مقدمه این کتاب تنها وثاقت اساتيد بلا واسطه ابن قولويه ثابت می¬شود.
2. عدم تضعيف شيخ در نقض و ابرام روايات.
به عنوان مثال التهذيب، ج 1، ص109، حديث 17: «فَأَمَّا مَا رَوَاهُ- مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الصَّفَّارُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي نَجْرَانَ عَنْ رَجُلٍ حَدَّثَهُ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنْ ثَلَاثَةِ نَفَرٍ كَانُوا فِي سَفَرٍ أَحَدُهُمْ جُنُبٌ وَ الثَّانِي مَيِّتٌ وَ الثَّالِثُ عَلَى غَيْرِ وُضُوءٍ وَ حَضَرَتِ الصَّلَاةُ وَ مَعَهُمْ مِنَ الْمَاءِ مَا يَكْفِي أَحَدَهُمْ مَنْ يَأْخُذُ الْمَاءَ وَ يَغْتَسِلُ بِهِ وَ كَيْفَ يَصْنَعُونَ قَالَ يَغْتَسِلُ الْجُنُبُ وَ يُدْفَنُ الْمَيِّتُ وَ تَيَمَّمَ الَّذِي عَلَيْهِ وُضُوءٌ لِأَنَّ الْغُسْلَ مِنَ الْجَنَابَةِ فَرِيضَةٌ وَ غُسْلَ الْمَيِّتِ سُنَّةٌ وَ التَّيَمُّمَ لِلْآخَرِ جَائِزٌ.
فَمَا تَضَمَّنَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ أَنَّ غُسْلَ الْمَيِّتِ سُنَّةٌ لَا يَعْتَرِضُ مَا قُلْنَاهُ مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا أَنَّ هَذَا الْخَبَرَ مُرْسَلٌ لِأَنَّ ابْنَ أَبِي نَجْرَانَ قَالَ عَنْ رَجُلٍ وَ لَمْ يَذْكُرْهُ وَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ غَيْرَ مَأْمُونٍ وَ لَا مَوْثُوقٍ بِهِ ثُمَّ لَوْ صَحَّ لَكَانَ الْمُرَادُ فِي إِضَافَةِ هَذَا الْغُسْلِ إِلَى السُّنَّةِ أَنَّ فَرْضَهُ عُرِفَ مِنْ جِهَةِ السُّنَّةِ لِأَنَّ الْقُرْآنَ لَا يَدُلُّ عَلَى فَرْضِ غُسْلِ الْمَيِّتِ وَ إِنَّمَا عَلِمْنَاهُ بِالسُّنَّةِ.»
 
اشکال: این دليل نیز صحيح نيست؛ چون شيخ در استبصار روايتي را به جهت وجود محمد بن عيسي ضعيف مي-داند.
 الاستبصار فيما اختلف من الأخبار، ج‌3، ص155: «فَأَمَّا مَا رَوَاهُ الصَّفَّارُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ أَدْنَى مَا إِذَا فَعَلَهُ الرَّجُلُ بِالْمَرْأَةِ لَمْ تَحِلَّ لِابْنِهِ وَ لَا لِأَبِيهِ قَالَ الْحَدُّ فِي ذَلِكَ الْمُبَاشَرَةُ ظَاهِرَةً أَوْ بَاطِنَةً مِمَّا يُشْبِهُ مَسَّ الْفَرْجَيْنِ.
فَلَا يُنَافِي الْخَبَرَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ لِأَنَّ هَذَا الْخَبَرَ مُخَالِفٌ لِكِتَابِ اللَّهِ وَ الْخَبَرَانِ الْأَوَّلَانِ مُطَابِقَانِ لَهُ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى وَ لا تَنْكِحُوا ما نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ وَ قَالَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ حَلائِلُ أَبْنائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلابِكُمْ وَ لَمْ يُقَيَّدْ بِالدُّخُولِ فَيَنْبَغِي أَنْ يَتَعَلَّقَ الْحَظْرُ بِنَفْسِ الْعَقْدِ عَلَى أَنَّ هَذَا الْخَبَرَ مُرْسَلٌ مُنْقَطِعٌ وَ طَرِيقُهُ مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ يُونُسَ وَ هُوَ ضَعِيفٌ.».
 
استدلال به یک روایت توسط مرحوم مامقانی مبنی بر اینکه  امام علیه السلام  وی را نائب حج و وکیل طلاق قرار می¬دهد.3
 
[1] . تنقیح المقال، ج3، ص 168و تهذیب الاحکام، ج 8، ص40: «مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى الْيَقْطِينِيِّ قَالَ: بَعَثَ إِلَيَّ أَبُو الْحَسَنِ الرِّضَا  علیه السلام  رِزَمَ ثِيَابٍ وَ غِلْمَاناً وَ حَجَّةً لِي وَ حَجَّةً لِأَخِي مُوسَى بْنِ عُبَيْدٍ وَ حَجَّةً لِيُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ فَأَمَرَنَا أَنْ نَحُجَّ عَنْهُ فَكَانَتْ بَيْنَنَا مِائَةُ دِينَارٍ أَثْلَاثاً فِيمَا بَيْنَنَا فَلَمَّا أَرَدْتُ أَنْ أُعَبِّيَ الثِّيَابَ رَأَيْتُ فِي أَضْعَافِ الثِّيَابِ طِيناً فَقُلْتُ لِلرَّسُولِ مَا هَذَا فَقَالَ لَيْسَ يُوَجِّهُ بِمَتَاعٍ إِلَّا جَعَلَ فِيهِ طِيناً مِنْ قَبْرِ الْحُسَيْنِ علیه السلام ثُمَّ قَالَ الرَّسُولُ قَالَ أَبُو الْحَسَنِ علیه السلام هُوَ أَمَانٌ بِإِذْنِ اللَّهِ وَ أَمَرَنَا بِالْمَالِ بِأُمُورٍ مِنْ صِلَةِ أَهْلِ بَيْتِهِ وَ قَوْمٍ مَحَاوِيجَ لَا يُؤْبَهُ لَهُمْ وَ أَمَرَ بِدَفْعِ ثَلَاثِمِائَةِ دِينَارٍ إِلَى رُحْمَ امْرَأَةٍ كَانَتْ لَهُ وَ أَمَرَنِي أَنْ أُطَلِّقَهَا عَنْهُ وَ أُمَتِّعَهَا بِهَذَا الْمَالِ وَ أَمَرَنِي أَنْ أُشْهِدَ عَلَى طَلَاقِهَا صَفْوَانَ بْنَ يَحْيَى وَ آخَرَ نَسِيَ مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى اسْمَهُ.»
 
اشکال اول (مرحوم تستری): روایت تحریف شده است. اصل روایت محمد بن عبید بوده، نه محمد بن عیسی بن عبید؛ چون در ذیل روایت آمده است: برادرم موسی بن عبید ... . پس مشخص می¬شود خود راوی محمد بن عبید بوده است. مؤید این مطلب این است که در کافی نیز روایتی از محمد بن عبید داریم.
الکافی، ج1، ص96: «أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِيسَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ عَلِيِّ بْنِ سَيْفٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُبَيْدٍ قَالَ: كَتَبْتُ إِلَى أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا  علیه السلام أَسْأَلُهُ عَنِ الرُّؤْيَةِ وَ مَا تَرْوِيهِ الْعَامَّةُ وَ الْخَاصَّةُ.»
جواب اول: شاید منظور از موسی بن عبید، موسی بن عیسی بن عبید باشد و در کافی نیز محمّد را به جدش نسبت داده باشد. مثل ابن بابویه و ابن طاووس و ... مویدش نیز این است که در آخر روایت باز اسم محمد بن عیسی آمده است.
اشکال دوم: احتمالاً قسمتی از روایت سقط شده است و اصل روایت این چنین بوده است: عن محمد بن عیسی بن عبید عن رجل قال ... . شاهد این مطلب روایتی با همین مضمون است که در کامل الزیارات آمده است.[2] بنابراین این روایت وکالت آن مرد مجهول- و نه محمد بن عیسی بن عبید - را ثابت می¬کند. 
[2] . کامل الزیارات، ص 278، باب 92، ح1: «حَدَّثَنِي أَبِي وَ جَمَاعَةٌ ره عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ رَجُلٍ قَالَ بَعَثَ إِلَيَّ أَبُو الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام مِنْ خُرَاسَانَ ثِيَابَ رِزَمٍ وَ كَانَ بَيْنَ ذَلِكَ طِينٌ فَقُلْتُ لِلرَّسُولِ مَا هَذَا قَالَ طِينُ قَبْرِ الْحُسَيْنِ علیه السلام مَا كَانَ يُوَجِّهُ شَيْئاً مِنَ الثِّيَابِ وَ لَا غَيْرِهِ إِلَّا وَ يَجْعَلُ فِيهِ الطِّينَ وَ كَانَ يَقُولُ هُوَ أَمَانٌ بِإِذْنِ اللَّه.» 
قد يقال : إنّ الراوي عن الرضا عليه‏السلام ليس محمّد بن عيسى ، بل رواه محمّد بن عيسى بواسطة رجل عن الرضا عليه‏السلام ، و كان الرّجل أخا موسى بن عبيد ، فالراوي ابن عبيد ، و أمّا اسمه فلم يعلم ، ففى السند سقط .
 
اشکال سوم: بر فرض که قبول کنیم راوی محمد بن عیسی است، باز فایده ای ندارد، چون دور می شود. از یک سو وقتی روایت حجت است که راوی ثقه باشد و از سوی دیگر وثاقت محمد بن عیسی متوقف بر حجیت روایت است.
اشکال چهارم: اگر هم دور را کنار بگذاریم، باز هم روایت به درد ما نمی¬خورد؛ چون محمد بن عیسی وکالت از جانب امام علیه السلام را از قاصد ایشان نقل می¬کند و وضعیت رجالی این قاصد معلوم نیست.
و لكن فيه تأمّل ، لأنّه كان ابن عبيد يعرفه أنّه رسول أبي الحسن عليه‏السلام ، فلا إشكال من هذه الجهة .
و توثیقات عام دیگر مثل مبدو سند بودن در من لایحضر الفقیه- کثیر الروایۀ بودن – نقل اجلاء و نقل محمد بن یعقوب کلینی و ...
 
 تضعيفات:
1. تضعيف شيخ: شيخ طوسي در موارد و كتب متعددي ايشان را تضعيف كرده است.
 از جمله آن موارد: الفهرست، ص216، رقم 611،: 
 محمّد بن عيسى بن عبيد اليقطيني ضعيف ، استثناه أبو جعفر محمّد بن عليّ بن بابويه عن رجال نوادر الحكمة ، و قال : «لا أروي ما يختصّ برواياته» ، و قيل : إنّه كان يذهب مذهب الغلاة
الاستبصار ، ج 3 ، ص 156 ، باب أنّه لا يجوز العقد على امرأة عقد عليها الأب. . . ، ح 4 :
في ذيل مرسلة يونس : إنّ هذا الخبر مرسل منقطع ، و طريقه محمّد بن عيسى بن عبيد عن يونس ، و هو ضعيف ، و قد استثناه أبو جعفر محمّد بن عليّ بن الحسين بن بابويه رحمه‏الله من جملة الرّجال الّذين روى عنهم صاحب نوادر الحكمة ، و قال : «ما يختصّ بروايته لا أرويه» ، و من هذه صورته في الضعف لا يعترض بحديثه
و قال في موضع ثالث : قال أبو جعفر بن بابويه : سمعت ابن الوليد رحمه‏الله يقول : كتب يونس بن عبد الرّحمن الّتي هي بالروايات كلّها صحيحة يعتمد عليها إلاّ ما ينفرد به محمّد بن عيسى بن عبيد عن يونس و لم يروه غيره ، فإنّه لا يعتمد عليه ، و لا يفتى به(الفهرست ، ص 266 ، ترجمة يونس بن عبد الرّحمن .)
و قال في موضع رابع في ترجمة محمّد بن أحمد بن يحيى : له كتاب نوادر الحكمة و هو يشتمل على كتب. . .أخبرنا بجميع كتبه و رواياته. . .و أخبرنا جماعة عن أبي جعفر بن بابويه عن أبيه و محمّد بن الحسن عن أحمد بن إدريس و محمّد بن يحيى عن محمّد بن أحمد بن يحيى ، و قال  أبو جعفر ابن بابويه إلاّ ما كان فيه من تخليط و هو الّذي طريقه محمّد بن موسى الهمداني ، أو يرويه عن رجل. . .أو عن محمّد بن عيسى بن عبيد بإسناد منقطع ينفرد به. . .(الفهرست ، ص 221 ، 222 ، ترجمة محمّد بن أحمد بن يحيى .)
و قال في موضع خامس : محمّد بن عيسى بن عبيد اليقطيني يونسي ضعيف على قول القميّين(رجال الشيخ ، ص 391 ، أصحاب الهادي عليه‏السلام ؛ و ليس «على قول القميّين» في بعض النسخ .)
و قال في موضع سادس : محمّد بن عيسى اليقطيني ضعيف(رجال الشيخ ، ص 448 ، فيمن لم يرو عن الأئمّة عليهم‏السلام .)
 
2. تضعيف ابن بابويه و ابن وليد: اين مطلب را شيخ طوسي در فهرست در ترجمه یونس بن عبد الرحمن[2] و محمد ‌‌بن احمد بن يحيي[3] و نجاشي در ترجمه محمد بن عيسي بن عبيد[4] و محمد ‌‌بن‌احمد بن يحيي[5] از اين دو بزرگوار نقل كرده‌اند.
[2] . الفهرست، ص511، رقم813: «و قال محمد بن علي بن الحسين: سمعت محمد بن الحسن بن الوليد رحمه الله يقول: كتب يونس التي هي بالروايات كلها صحيحة يعتمد عليها إلا ما ينفرد به محمد بن عيسى بن عبيد و لم يروه غيره فإنه لا يعتمد عليه و لا يفتى به.»
[3] . الفهرست، ص402، رقم612: «محمد بن عيسي بن عبيد اليقطيني، ضعيف استثناه ابوجعفر محمد بن علي بن بابويه عن رجال نوادر الحكمة و قال: لا اروي ما يختص برواياته.»
[4] . رجال النجاشي، ص333، رقم 896: «ذكر ابوجعفر بابويه عن ابن الوليد انه قال: ما تفرد به محمد بن عيسي من كتب يونس و حديثه لايعتمد عليه.»
[5] . رجال النجاشي، ص348، رقم 939: «محمد بن الحسن بن الوليد يستثني من رواية محمد بن احمد بن يحيي ما رواه عن... او عن محمد بن عيسي بن عبيد باسناد منقطع او عن... قال العباس بن نوح: و قد اصاب شيخنا محمد بن الحسن في ذلك كله و تبعه ابو جعفر بابويه رحمه الله.»
 
1.	و قال بضعفه عدّة من المتأخّرين من الأصحاب[1] أيضاً ، و توقّف بعضهم[2] فيه .
 
[1]) كالمحقّق  الحلّي في المعتبر ، ص 98 ؛ و الشهيد الثاني في المسالك ، ج 12 ، ص 31 ؛ و ج 10 ، ص 27 ؛ و ج 13 ، ص 238 ، 462 ؛ و ج 15 ، ص 68 .
[2]) كالعلاّمة الحلّي في الخلاصة ، ص 81 ، ترجمة بكر بن محمّد الازدي ؛ و المحقّق السبزواري في الذخيرة ، ص 458 ، 474 ، 475 ، 628 ، 659 
 
وجه جمع:
قطعاً مدرک تضعیفات شیخ طوسی تضعيف شیخ صدوق و مدرک تضعيف شیخ صدوق تضعيف ابن وليد است. پس مضعِّف تنها يك نفر است. هر چند شيخ، نجاشی، ابن نوح و ديگر اساتيد نجاشي از کلام ابن ولید تضعیف را فهميده اند،[1] ولی با دقت در كلام ابن وليد نتایج ديگري به دست می¬آید:
[1] . معجم رجال الحديث، ج17، ص116.
 
قيل[1] : إنّ تضعيف الشيخ رحمه‏الله مستند إلى استثناء الصدوق رحمه‏الله كما هو ظاهر من كلامه في الفهرست[2] و الاستبصار[3] ؛ و استثناء الصدوق رحمه‏اللهمستند إلى استثناء ابن الوليد رحمه‏الله كما يظهر من كلام ابن نوح رحمه‏الله المتقدّم[4] و من كلام نفسه في الفقيه من «أنّ كلّ ما لم يصحّحه ذلك الشيخ «قدّس اللّه‏ روحه» و لم يحكم بصحّته من الأخبار فهو عندنا متروك غير صحيح»[5] ، فالتضعيف في الحقيقة مستند إلى ابن الوليد رحمه‏الله ، و المضعّف منحصر به ، فالكلام كلّ الكلام فيما يستفاد من استثناء ابن الوليد من روايات محمّد بن أحمد بن يحيى و حكمه بعدم الاعتماد على ما تفرّد به محمّد بن عيسى من كتب يونس .
[1]) كالشيخ محمّد نجل صاحب المعالم في استقصاء الاعتبار ، ج 1 ، ص 77 ؛ و الفاضل السراب على ما في جامع الرواة ؛ و الفاضل الأردبيلي في جامع الرواة ، ج 2 ، ص 167 ؛ و المجلسي على ما في تنقيح المقال ؛ و الشيخ عبد اللّه‏ المامقاني في تنقيح المقال ، ج 3 ، ص 167 ، 168 ؛ و المحقّق التستري في قاموس الرّجال ، ج 9 7 ص 503 ؛ و السيّد الخوئي في معجم الرّجال ، ج 18 ، ص 122 ؛ و التنقيح في شرح العروة الوثقى ، ج 6 ، ص 186 ؛ و ج 8 ، ص 209 ؛ و مستند العروة الوثقى ، كتاب الصلاة ، ج 4 ، ص 207 ؛ و ج 5 ، ص 371 ؛ و المعتمد في شرح المناسك ، ج 4 ، ص 248 .
[2]) راجع ص 183 .
[3]) راجع ص 183 .
[4]) راجع ص 181 .
[5]) راجع الفقيه ، ج 2 ، ص 55 ، باب صوم التطوّع ، ذيل ح 18 .
 و الظاهر من كلمات المتقدّمين كالشيخ[1] و ابن نوح[2] و  النجاشي رحمهم‏الله[3] و أصحابه[4] أنّهم فهموا من استثناء ابن الوليد و الصدوق رحمهماالله أنّهما ضعّفا محمّد بن عيسى بن عبيد ، و حيث إنّ الصدوق رحمه‏ الله كان تابعاً فالأصل في التضعيف هو ابن الوليد رحمه‏الله ، فتضعيف ابن الوليد يعارض التوثيقات المتقدّمة[5] .
[1]) راجع ص 183 ، حيث قال : «ضعيف استثناه أبو جعفر. . .» .
[2]) راجع ص 181 ، حيث قال : «و قد أصاب شيخنا أبو جعفر. . .إلاّ في محمّد بن عيسى بن عبيد. . .» ، فيظهر من استثناء ابن نوح أنّ استثناء ابن الوليد إنّما هو لضعف في الرّجال أنفسهم كما صرّح به السيّد الإمام الخميني في كتاب الطهارة ، ج 2 ، ص 218 .
[3]) راجع ص 181 ، حيث ذكر كلام ابن نوح و كلام الأصحاب ، و لم يناقش فيهما بأنّه لعلّ استثناء ابن الوليد كان لجهة اُخرى ، كما أشار إليه الشيخ محمّد نجل صاحب المعالم في استقصاء الاعتبار ، ج 1 ، ص 80 .
[4]) راجع ص 181 ، حيث قالوا : «من مثل أبي جعفر محمّد بن عيسى ؟!» .
[5]) راجع ص 181 ، 182 ، 184 ، 185 .
و قد نوقش فيه من وجهين :
الأوّل : كون تضعيف ابن الوليد عن اجتهاد :
قال المحقّق الشيخ محمّد تقي التستري رحمه‏الله بعد حصر المضعّف في ابن الوليد : و لا يدرى ما رابه فيه - كما قال ابن نوح[1] - بعد كونه على ظاهر العدالة ؟ ، و لعلّه رابه روايته القدح العظيم في زرارة و محمّد بن مسلم و مؤمن الطاق و أبي بصير و بريد العجلي و إسماعيل الجعفي و هم أجلاّء ، و كذلك في المفضّل[2] ، أو روايته[3] عن يونس عن الرضا عليه‏السلام جواز الاغتسال و الوضوء بماء الورد[4] . هذا أوّلاً .
و ثانياً لعلّه رابه ما نسب إليه من أنّه كان يذهب مذهب الغلاة[1] ، فضعّفه .
[1]) راجع ص 183 .
[1]) راجع ص 181 .
[2]) راجع رجال الكشّي ، ص 169 ، 321 .
[3]) راجع الكافي ، ج 3 ، ص 73 ، كتاب الطهارة ، باب النوادر ، ح 12 ؛ و التهذيب ، ج 1 ، ص 231 ، باب المياه ، ح 10 ؛ و الاستبصار ، ج 1 ، ص 14 ، باب حكم المياه المضافة ، ح 2 .
[4]) قاموس الرّجال ، ج 9 ، ص 503 .
 
الثانى : عدم دلالة الاستثناء على التضعيف ، بل الاستثناء لخصوصيّة في الموردين: [استثناء ایشان از روایات یونس و کتب محمد بن احمد بن یحیی]
قيل[1] : إنّ ابن الوليد و الصدوق رحمهماالله لم يضعّفا محمّد بن عيسى  بن عبيد  نفسه ، بل إنّما ناقشا في رواياته في الموردين الّذين استثنياهما لخصوصيّة فيهما :
الأوّل : وجه استثناء ما تفرّد به محمّد بن عيسى بن عبيد من كتب يونس بن عبد الرّحمن :
ألف : وجود الواسطة بين محمّد بن عيسى و يونس ، فروايته عنه بلاواسطة مرسلة ، فلا يعتمد عليها :
[1]) راجع رجال ابن داود ، ص 509 ؛ و استقصاء الاعتبار ، ج 1 ، ص 77 ؛ و تنقيح المقال ، ج 3 ، ص 168 ؛ و معجم الرّجال ، ج 18 ، ص 122 .
قيل[1] : إنّ عدم اعتماد ابن الوليد على ما تفرّد به محمّد بن عيسى عن يونس لا يستلزم الطعن في محمّد بن عيسى ، لاحتمال 
ص 189 
أن يكون العلّة في ذلك أمر آخر كصغر سنّ محمّد بن عيسى المقتضي للواسطة بينهما ، حيث إنّ نصر بن صباح قال : «إنّ محمّد بن عيسى أصغر سنّاً من أن يروي عن ابن محبوب»[2] ، فكيف بروايته عن يونس ، لأنّ ابن محبوب متأخّر عن يونس بستّ عشرة سنة[3] ، فإذا كان محمّد بن عيسى أصغر سنّاً بالإضافة إلى عصر ابن محبوب فلا محالة يكون أصغر سنّاً بالإضافة إلى يونس بطريق أولى ، فلا يمكن روايته عنه إلاّ بواسطة ، و لذا لم يعتمد ابن الوليد على روايته عنه بلاواسطة .
[1]) راجع رجال ابن داود ، ص 509 ؛ و تنقيح المقال ، ج 3 ، ص 169 ؛ و كتاب الخمس للمحقّق الحائري ، ص 604 .
[2]) راجع رجال النجاشي ، ص 334 .
[3]) مات الحسن بن محبوب في سنة 224 على ما في رجال الكشّي ، ص 548 ، و الظاهر من رجال الكشّي ، ص 486 أنّه مات يونس بن عبد الرّحمن في حياة الرضا عليه‏السلام .
و قد يناقش فيه من وجوه :
1 - كونه تدليساً موجباً للطعن في محمّد بن عيسى :
قال الشيخ محمّد نجل صاحب المعالم رحمه‏الله بتوضيح منّا : إنّه يقتضي الطعن في محمّد بن عيسى نفسه ، من حيث إنّه تدليس منه ، إذ الرواية عن يونس من دون إشارة إلى الواسطة ظاهرة في الرواية عنه بلاواسطة مع أنّه ليس كذلك في الواقع ، فهذا تدليس يوجب القدح في الراوي .
2 - عدم ثبوت إنكار نصر بن صباح رواية محمّد بن عيسى عن ابن محبوب :
 قال السيّد الخوئي رحمه‏الله بتوضيح منّا : إنّ إنكار نصر بن الصباح لرواية محمّد بن عيسى عن ابن محبوب لم يثبت ، لأنّ ذلك إنّما يظهر من عبارة النجاشي فقط حيث قال : «قال أبو عمرو الكشّي : نصر بن الصباح يقول : إنّ محمّد بن عيسى بن عبيد بن يقطين أصغر في السنّ عن أن يروي عن ابن محبوب»[1] ، و أمّا المذكور في رجال الكشّي و هو قوله : «قال نصر بن الصباح : محمّد بن عيسى بن عبيد من صغار من يروي عن ابن محبوب في السنّ»[2] فغير ظاهر في الإنكار ، بل هو ظاهر في الاعتراف برواية محمّد بن عيسى عن ابن محبوب ، إلاّ أنّه كان من صغار رواته[3] .
[1]) رجال النجاشي ، ص 334 .
[2]) رجال الكشّي ، ص 537 .
[3]) مجعم الرّجال ، ج 18 ، ص 124 .
 
و قد يجاب عنه أوّلاً بأنّ نسخ رجال الكشّي رحمه‏الله مختلفة ، ففى رجال ابن داود[1] نقلاً عن الكشّي رحمه‏الله مثل ما في رجال النجاشي رحمه‏الله ، و حيث إنّ النجاشي رحمه‏الله قريب العصر إلى الكشّي رحمه‏الله يمكن أن يقال بصحّة النسخة الموجودة عنده .
و ثانياً أنّ المحقّق التستري رحمه‏الله قال : لا يبعد كون الأصحّ ما نقله النجاشي ، لعدم الوقوف على رواية له عنه[2] .
و لكنّه يردّه بأنّه ورد الروايات روايته عن الحسن بن محبوب[3] ، و لعلّه رحمه‏الله لم يتتبّع كاملاً . [عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى بْنِ عُبَيْدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ وَ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ‏ عَبَدَ اللَّهَ‏ بِالتَّوَهُّمِ‏ فَقَدْ كَفَرَ «1» وَ مَنْ عَبَدَ الِاسْمَ دُونَ الْمَعْنَى فَقَدْ كَفَرَ وَ مَنْ عَبَدَ الِاسْمَ وَ الْمَعْنَى فَقَدْ أَشْرَكَ وَ مَنْ عَبَدَ الْمَعْنَى بِإِيقَاعِ الْأَسْمَاءِ عَلَيْهِ بِصِفَاتِهِ الَّتِي وَصَفَ بِهَا نَفْسَهُ فَعَقَدَ عَلَيْهِ قَلْبَهُ وَ نَطَقَ بِهِ لِسَانُهُ فِي سَرَائِرِهِ وَ عَلَانِيَتِهِ‏ «2» فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ ع حَقّاً وَ فِي حَدِيثٍ آخَرَ أُولئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا]
ص 190
و ثالثاً بأنّه لو سلّم صحّة نسخة رجال الكشّي رحمه‏الله بأنّ محمّد بن عيسى من صغار من يروي عن ابن محبوب فلعلّ ابن الوليد حكم بعدم الاعتماد على رواياته عن يونس لتحمّلها في حال الصغر ، و الصغير لا يعتمد على روايته .
[1]) رجال ابن داود ، ص 509 .
[2]) قاموس الرّجال ، ج 9 ، ص 502 .
[3]) راجع الكافي ، ج 1 ، ص 87 ، باب المعبود ، ح 1 .
 
و اُجيب عنه[1] بأنّ المانع عن قبول الرواية إنّما هو صغر سنّ الراوي حال الأداء لا حال التحمّل ، و لم يكن محمّد بن عيسى بن عبيد صغيراً حال الأداء ، بل في حال التحمّل أيضاً كما يأتي في المناقشة الثالثة .
ص 191
[1]) راجع تنقيح المقال ، ج 3 ، ص 169 ؛ و التنقيح في شرح العروة الوثقى ، ج 6 ، ص 187 .
 
 3 - عدم صحّة قول نصر بن الصباح :
قال السيّد الخوئي رحمه‏الله : إنّ نصر بن الصباح لا يعتمد على قوله لو ثبت ذلك  ، كيف و قد روى عن الحسن بن محبوب أحمد بن محمّد بن عيسى و أخوه عبد اللّه‏ و عليّ بن إبراهيم و أحمد بن أبي عبد اللّه‏ البرقي في مواضع ، فكيف لا يمكن رواية محمّد بن عيسى بن عبيد عنه و هو قد أدرك الرضا عليه‏السلام ، و قد مات ابن محبوب في آخر سنة 224 .
و ليت شعرى كيف يصحّ إنكار رواية محمّد بن عيسى بن عبيد عن ابن محبوب و هو لم يدرك الصادق عليه‏السلام ، و قد روى محمّد بن عيسى بن عبيد عن جماعة قد أدركوا الصادق عليه‏السلام منهم محمّد بن الفضيل و المفضّل بن صالح و إبراهيم بن محمّد المدني و حمّاد بن عيسى و حنان بن سدير[1] .
فالظاهر أنّ محمّد بن عيسى لم يكن صغير السنّ في زمان ابن محبوب ، بل كان من الرّجال ، فإنّه من أصحاب الرضا عليه‏السلام ، و قد استنابه في الحجّ عنه ، و هذا لا يلائم صغره ، كما لا يخفى على من رجع إلى ما كتبوه في الرّجال[2] من تاريخ ولادته و تاريخ وفاة ابن محبوب[3] .
استاد: شاید احمد بن محمد بن عیسی و ... معمر بوده اند و لذا توانسته از آنها روایت نقل کنند. پس نمی تواند دلیل بر مطلوب باشد.
[1]) معجم الرّجال ، ج 18 ، ص 124 .
[2]) راجع تنقيح المقال، ج 3، ص 169 .
[3]) التنقيح في شرح العروة الوثقى ، ج 6 ، ص 187 .
 
و قد يناقش فيه بأنّ استنابة الرضا عليه‏السلام إيّاه في الحجّ ليست بصحيحة ، و قد تقدّم أنّ في سند هذه الرواية سقط ، و النائب غير محمّد بن عيسى بن عبيد ، و إن كان هو ابن عبيد[1] .
نعم يؤكّد عدم صحّة قول نصر بن الصباح رواية الكليني رحمه‏الله عن عليّ بن إبراهيم عن محمّد بن عيسى بن عبيد عن الحسن بن محبوب. . .[2] .
[1]) راجع ص 186 .
[2]) الكافي ، ج 1 ، ص 87 ، باب المعبود ، ح 1 .
 
4 - عدم حجّيّة قول نصر بن الصباح :
قال السيّد الخوئي رحمه‏الله : إنّ كون محمّد بن عيسى أصغر سنّاً من أن يروي عن ابن محبوب إنّما نقل عن نصر بن صباح ، و هو ممّن لا يعتمد على قدحه و إخباره كما ذكروه[1] . [معجم خوئی، ترجمه نصر بن صباح- نجاشی هم گفته که ایشان غالی المذهب بوده است]
استاد: حرف ایشان نهایتا بر ما حجت نیست. معلوم نیست که ابن ولید نیز از ایشان گرفته است. نصر بن صباح نیز خودش از کسی دیگر نقل می کند. 

 ص 192 
ب : تفرّد محمّد بن عيسى برواية عن يونس يوجب كون الرواية من الشواذّ[2] :
قد يقال : إنّ مراد ابن الوليد من عدم اعتماده على ما تفرّد به محمّد بن عيسى بن عبيد عن يونس ليس الطعن في محمّد بن عيسى ، بل لكون الرواية حينئذ ممّا انفرد به الرواي ، و من الأخبار الآحاد و الشواذّ ، فلايعمل بها .
[1]) راجع تنقيح المقال ، ج 3 ، ص 169 .
[2]) راجع استقصاء الاعتبار ، ج 1 ، ص 80 ، 81 .
 
و قد يناقش فيه أوّلاً أنّ الخبر الواحد و الشاذّ له معنى غير هذا ، إذ الرواية بمجرّد كون راويها شخصاً واحداً لا تكون من الأخبار الآحاد و الشواذّ ، و إلاّ يلزم كون جلّ الأخبار شاذّة .
جواب استاد: شاید در نظر ایشان معنای شاذ همین است و شاذ در روایات را به همین صورت معنی کرده است. به عبارت دیگر اینکه ما خبر واحد را شاذ نمی دانیم دلیل نمی شود که ابن ولید نیز شاذ نمی دانسته است.
و ثانياً لو كان مراد ابن الوليد هذا لم يكن وجه لاختصاصه برواية محمّد بن عيسى عن یونس ، بل لا وجه لاختصاصه بمحمّد بن عيسى كما هو واضح ، مع أنّه استثنى ما ينفرد به محمّد بن عيسى بن عبيد عن يونس فقط لا غيره ؛ و لم يكن أيضاً وجه لإنكار الأصحاب لابن الوليد ، إلاّ أن يقال : إنّ ابن الوليد كان في مقام بيان صحّة كتب يونس و استثنائاتها ، و لذا خصّه بهما .

ج : عدم معلوميّة وجه استثناء ابن الوليد ، بل المعلوم عدم روايته عن محمّد بن عيسى فيما انفرد به :
قال السيّد الخوئي رحمه‏الله : إنّ ابن الوليد و الصدوق لم يضعّفا محمّد بن عيسى نفسه و لم يناقشا فيه ، و قد روى ابن الوليد نفسه عن الصفّار عن محمّد بن عيسى بن عبيد عن غير يونس ، و لكنّه لا يروي ما ينفرد بروايته عنه ، و هذا الاستثناء مبنيّ على اجتهاد ابن الوليد و تبعيّة الصدوق له ، و وجهه عندنا غير ظاهر ، و لو كان المراد ضعف العبيدي لم يكن وجه لتخصيص الاستثناء بما يرويه عن يونس[1] .
[1]) راجع معجم الرّجال ، ج 18 ، ص 122 ، بتلخيص منّا ؛ و مستند العروة الوثقى ، كتاب الصلاة ، ج 4 ، ص 211 .
 
و قد يناقش فيه بأنّ ابن الوليد لم يقل : «لا أروي ما ينفرد به محمّد بن عيسى عن يونس» ، بل قال : «ما ينفرد به محمّد بن عيسى بن عبيد عن يونس و  لم يروه غيره فإنّه لا يعتمد عليه و لا يفتي به [یعنی وجهش هم گفته که عبارت است از قابل اعتماد نبودن ایشان]» . هذا أوّلاً .
و ثانياً أنّ ابن الوليد روى عن محمّد بن عيسى عن يونس منفرداً كما فى الاستبصار ، حيث قال : أمّا ما رواه الصفّار عن محمّد بن عيسى عن يونس عن رجل عن أبي عبد اللّه‏ عليه‏السلام. . .[1] ؛ و طريقه إلى الصفّار في المشيخة[2] هو الشيخ المفيد و الحسين بن عبيد اللّه‏ و أحمد بن عبدون كلّهم عن أحمد بن محمّد بن الحسن بن الوليد عن أبيه عن الصفّار .ص 193
[1]) الاستبصار ، ج 3 ، ص 155 ، باب أنّه لا يجوز العقد على امرأة عقد عليها الأب ، ح 4 .
[2]) الاستبصار ، ج 4 ، ص 325 .
 [اشکال: ایشان به محمد بن عیسی بن عبید طریق متعدد دارد و منفرد ندارد. یعنی در کلام ابن ولید تناقض گویی است؛ چون ایشان از یک طرف مدّعی است که برخی از روایات یونس را تنها محمد بن عیسی بن عبید نقل کرده و از طرف دیگر در همین جا شیخ می¬نویسد: ابن ولید به کلیه کتب و روایات یونس سه طریق دارد، که یکی از آنها محمد بن عیسی بن عبید و دیگری صالح بن سندی و سومی اسماعیل بن مرار است. بنابراین مشخص می¬شود محمد بن عیسی بن عبید از یونس روایت منفرده ای ندارد.
جواب: این تناقض گویی نیست لعل یک زمانی از محمد بن عیسی بن عبید شنیده و منفرد بوده است ولی بعدا از دیگران نیز شنیده و از منفرد بودن خارج شده است.]

استاد: به لحاظ محتوایی هم قابل بررسی است که در اینجا از قلم افتاده است. یعنی احتمال دارد این روایات نه به خاطر ضعف بن عبید بوده است بلکه به خاطر محتوای روایات منفرد ایشان است. و این احتمالش قوی است مخصوصا اینکه ابن ولید و مرحوم صدوق در بحث غلو و شبیه آن سخت گیر بودند و لذا مرحوم صدوق می گوید شهادت ثالثه در اذان را مفوضه نقل کرده اند لعنهم الله. حتی روایاتش را نقل هم نمی کند.

الثاني : وجه استثناء روايات محمّد بن عيسى بن عبيد من نوادر الحكمة لمحمّد بن أحمد بن يحيى :
قد يقال : إنّ استثناء ابن الوليد من كتاب نوادر الحكمة ما رواه محمّد بن عيسى بإسناد منقطع لا يدلّ على ضعف محمّد بن عيسى ، و وجهه واضح ، و هو أنّه قيّده بقوله : «بإسناد منقطع» ، و لو كان الخلل و الضعف في محمّد بن عيسى بن عبيد نفسه لم يكن وجه لهذا القيد.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏العين/ومن‏هذا.../291 رقم 780: عمار بن مروان 
مولى بني ثوبان بن سالم مولى يشكر و أخوه عمرو ثقتان روى عن أبي عبد الله عليه السلام. له كتاب‏
مرحوم خویی: عمار بن مروان مردّد بین یشکری ثقه و کلبی مجهول است و هر چند نام عمار بن مروان کلبی در فقیه به عنوان راوی آمده است؛ ولی با توجه به اینکه یشکری صاحب کتاب است و با توجه به نسخه کافی (محمد بن مروان کلبی) به احتمال زیاد در فقیه نیز محمد بن مروان کلبی صحیح  است و عمار بن مروان کلبی یا تحریف و یا غلط نسّاخ است. پس از طریق انصراف به ثقه و یا اتحاد این دو، وثاقت ایشان نیز ثابت می شود.


barrasi:
در کلمات مرحوم شیخ و نجاشی، توثیق خاص ندارد؛ البته مرحوم خویی در «معجم الرجال» بعد از نقل قول از علامه مبنی بر عدم جرح و قدح ابن هاشم توسط اصحاب ، وجوه توثیق ایشان را چنین بیان می کنند:«  
واقع شدن ابراهیم بن هاشم در رجالِ تفسیر فرزندش علی بن ابراهیم  و کثرت روایت او از پدرش با این کبرای کلی  که مصنف در مقدمه، خبر از ثقه بودن تمام رجال سند احادیث می دهد.
شهادت سید بن طاووس  (در جایی که روایتی از امالیِ مرحوم صدوق نقل می کند)، مبنی بر اجماعِ اصحاب در توثیق رجالِ سند این روایت که إبراهيم بن هاشم از جمله ایشان است.[فلاح السائل» ،  فصل 16 ، ص 158 ]
با توجه به اینکه ابن هاشم اولین کسی است که حدیثِ کوفیان را در قم منتشر کرد  و با اینکه بعضی از قمی ها [مثل احمد بن محمد بن عیسی] در امر حدیث سختگیر بودند، به روایات او اعتماد کردند؛ لذا اگر کوچکترین شائبه ای در او می دیدند، روایات او را قبول نمی کردند.
واقع شدن ابن هاشم در رجال «کامل الزیارات»  و با توجه به شهادت ابن قولویه مبنی بر توثیق رجال سند در مقدمة کتابش، ایشان توثیق دارند.[«كامل الزيارات» ، ص78 ،حدیث 8 ]
بنابراین با این وجوه وثاقت ایشان بعد اثبات می شود، مخصوصاً با وجه دوم؛ زیرا هر چند در میان کلمات رجالیّون توثیق خاصی  برای این شخصیت بزرگوار ذکر نشده؛ ولی وجوه بسیاری برای اثبات وثاقت وی اقامه شده است. در میان این وجوه نقل اجماع علما توسط ابن طاووس در «فلاح السائل» مبنی بر وثاقت روات روایتی که از جمله آنها ابراهیم بن هاشم است وثاقت ایشان را اثبات می کند؛ زیرا هر چند ابن طاووس از قدما نیست؛ ولی اولاً از آنجا که کتب قدما در دسترس وی بوده، توثیقاتش محتمل الحس و حجّت است. ثانیاً وی ابراهیم بن هاشم را توثیق نکرده؛ بلکه توثیق قدما را نقل کرده است.


barrasi:
محمد بن موسی بن متوکل:
توثیق خاص در کتب اربعه ندارد و تنها در رجال شیخ نامش آمده است.
رجال‏الطوسي/باب‏ذكرأسماء.../باب‏الميم/437
رقم 6253: محمد بن موسى بن المتوكل روى عن عبد الله بن جعفر الحميري روى عنه ابن بابويه. 
وجوه توثیق: 
1. توثیق ابن داود:
رجال‏ابن‏داود/الجزءالأول‏من.../باب‏الميم/337
رقم 1482 محمد بن موسى المتوكل ثقة. 
2. توثیق علامه:
الخلاصةللحلي/الفصل‏الثالث‏و.../الباب‏الأول‏محمد/149
رقم 58: محمد بن موسى بن المتوكل ثقة. 
همچنین برخی از طرق را تصحیح کرده که محمد بن موسی بن متوکل در آن واقع شده است.
3. توثیق خاص ابن طاووس
ابن طاووس در فلاح السائل 158 روایتی را بیان می کند که در سندش ایشان است، و در نهایت گوید «و رواة الحديث ثقات بالاتفاق».
نکته: در فلاح السائل «موسی بن متوکل» است و نه «محمد بن  موسی بن متوکل». اما اصل امالی ص 489 «محمد بن موسی بن متوکل» است.
استاد: نسخه های چاپی فلاح السائل نیز محمد بن موسی است، و نسخه نرم افزار اشتباه دارد.
وجوه عامه:
1. کثرت ترضی و ترحم شیخ صدوق: در امالی بیش از 50، توحید 30، ثواب الاعمال 70 خصال 50 فقیه 40 عیون 15 کمال الدین 30 معانی الاخبار 20 علل الشرایع 50 
2.  وقوع در اسناد چند قلو
3. وقوع در اسناد بشارة المصطفی طبری
4. وقوع در اسناد فقیه طرق منحصر: اسماعیل بن جابر ، حسن بن زیاد ، فضیل بن یسار 
5. تصحیح علامه طرق صدوق به افراد: الخلاصة فائده هشتم
6. کثرت روایت جلیل: شیخ صدوق
7. مشایخ محمدون ثلاث
8. شهید ثانی: مشایخ مشهور پس از کلینی
9. وقوع در طرق نجاشی: در رقم 1206 یحیی بن حمید : أخبرنا جماعة عن محمد بن علي بن الحسين عن محمد بن موسى (بن ظ) متوكل عن موسى بن أبي موسى الكوفي عن محمد بن أيوب عنه به. 
10. وقوع در اسناد چند قلو: 
خیلی زیاد است مانند طریق صدوق به محمد بن علی حلبی / ریان بن صلت / حریز بن عبدالله / 
11. روایت قمی ها از او: روایت صدوق
12. مشایخ محمدون ثلاث (شیخ صدوق)
نتیجه: با توجه به تمامیت بسیاری از وجوه وثاقت ایشان ثابت می شود.


barrasi:
رجال‏النجاشي، ص‏385،  رقم1045: محمد بن أحمد بن داود بن علي: أبو الحسن شيخ هذه الطائفة و عالمها و شيخ القميين في وقته و فقيههم حكى أبو عبد الله الحسين بن عبيد الله أنه لم ير أحدا أحفظ منه و لا أفقه و لا أعرف بالحديث.
عبارت مدح در حد توثيق است.

TTosi:
فهرست‏الطوسي، ص396: أخبرنا بكتبه و رواياته جماعة منهم الشيخ محمد بن محمد بن النعمان و الحسين بن عبيد الله و أحمد بن عبدون كلهم عنه. 
از آنجا که تنها واسطه بین شیخ و ایشان جماعت است، بی هیچ مشکلی طریق معتبر است.


barrasi:
«علی بن حکم» در کتابهای رجالی به عناوین مختلفی، ترجمه گردیده است. [بحوث في شرح العروة الوثقى، ج‏3، ص183]
1. علی بن حکم [مطلق]؛ مرحوم شیخ در کتاب «رجال» تنها او را در عداد اصحاب امام جواد علیه السلام ذکر کرده، و تعبیر دیگری دربارة ایشان ذکر نمی کند؛ مرحوم شیخ در کتاب «فهرست» و مرحوم نجاشی و مرحوم کشی، نسبت به این عنوان کلامی ذکر نکرده اند. [رجال‏الطوسي، أصحاب‏أبي‏جعفر... ، رقم5572، ص376] 
2. علی بن حکم بن زبیر نخعی؛ مرحوم شیخ در کتاب «رجال»، او را «کوفی» و «مولی النخع» و در عداد اصحاب امام رضا علیه السلام معرفی می کند؛ [رجال‏الطوسي، أصحاب‏أبي‏الحسن... ، رقم 5344، ص361 ]  و مرحوم نجاشی نیز بدون اشاره به «مولی النخع» او را به عنوان صاحب کتاب ذکر می کند. [رجال‏النجاشي، رقم718، ص274].  
3. علی بن حکم کوفی؛ مرحوم شیخ در کتاب «فهرست»، او را صاحب کتاب، ثقه و جلیل القدر معرفی می کند،  بدون اینکه مرحومان کشی، و نجاشی، و خود شیخ در کتاب «رجال» به این عنوان اشاره ای کرده باشند. [فهرست‏الطوسي»، رقم376، ص263 ]
4. علی بن حکم انباری؛ تنها مرحوم کشی او را به این عنوان ذکر و از قول حمدویه، او از محمد بن عیسی، کلامی در مدح او ذکر می کند،  هر چند که مرحوم شهید صدر، آن را دال بر توثیق می داند.  اما به نظر تمام نباشد.[رجال‏الكشي، رقم1079، ص570 ]
توضیح کلام شهید صدر درباره توثیق الانباری: کشی می گوید که وی مثل ابن فضال و ابن بکیر است. و این دال بر توثیق است.
اشکال استاد:
این که این مثل آن ها است باید مشخص شود از چه جهت؟
ابن فضال و ابن بکیر فطحی هستند، مخصوصا اگر ابن فضال منصرف به پدر باشد، و در اینصورت شاید منظور کشی این باشد که در مذهب مثل آنها بوده است و فساد مذهب داشته است. پس معلوم نیست که درباره توثیق وی باشد.  
در مورد اتحاد یا تعدد ایشان با توجه به القاب مختلف بین ثقه و غیر ثقه، نظرات فقهاء بزرگوار به چند دسته تقسیم می شود؛ 
برخی از ایشان، همچون صاحب معالم  و پسر ایشان ، صاحب وسائل،  صاحب حدائق،  ابو علی حائری،  صاحب ریاض،  محقق تستری،  صاحب جواهر،  محدث نوری،  مرحوم مامقانی،  و مرحوم خویی ، به وحدتِ هر چهار عنوان مذکور، قائل می باشند؛ و برخی همچون مرحوم علامه،  این عناوین را دو نفر (کوفی و انباری) دانسته؛ و برخی دیگر مثل ابن داود،  شهید ثانی،  و محقق اردبیلی،  ایشان را سه نفر (کوفی و انباری و نخعی) می دانند.
مهم این است که بتوانیم هر 4 عنوان را متحد نماییم و از توثیق الکوفی استفاده نماییم. زیرا الانبار نیز در نزدیکی کوفه بوده است، یعنی می توان جوری اتحاد آنها را توجیه نمود.
آقای خوئی گوید الکوفی باید همان بن زبیر باشد زیرا در غیر اینصورت لازم می آید خلو فهرست شیخ یا نجاشی از یکی از اینها و این بعید است پس ایندو متحدند. بنی زبیر نیز انباری است پس این سه تا متحد می شوند و ...
البته فقهاء و بزرگان علم رجال، هر کدام به قرائن و ادله ای تمسک و مدعای خود را ثابت نمودند؛ و مرحوم شهید صدر در بحوث به مناسبت، بحث مفصلی پیرامون اتحاد این عناوین مطرح می کند؛  منتها از آنجا که مطرح نمودن ادلة هر یک از ایشان و جوابهای مطرح شده، و جمع بندی آن، مجالی اوسع می طلبد، بنابراین، قرینه ای را ارائه می دهیم که ما را به اتحاد این عناوین ملتزم می کند و آن اینکه: 
علی بن حکم [مطلق] در بسیاری از روایات و طرق ذکر گردیده است، اگر او بین چند نفر متعدد می بود، نباید [مطلق] ذکر می شد؛ به عبارت دیگر، بسیار بعید است که چند علی بن حکم وجود داشته باشد و تمام راویانِ از این علی ها، ملتزم شوند نام آنها را به نحو مطلق ذکر نمایند؛ چرا که راویان بر حسب عادت نام مروی عنه های مشترک را با ممیزات و مشخصا ذکر می کردند؛ اگر گفته شود، چه بسا در روایاتِ اصحاب، نام او مطلق نبوده ولی به خاطر تعلیق در اسناد، مطلق بیان شده و محمد های ثلاثه هم روایات تعلیق شده را بیان نمودند، در جواب می گوییم؛ اول اینکه، حدود 13 طریق به علی بن حکم در کتب اربعه ذکر شده است، بنابراین تعلیق در طریق معنا ندارد؛ دوم اینکه، در مورد روایات نیز بسیار بعید است، حدود دو هزار روایت از علی بن حکم نقل شود، و در همة موارد، محمد های ثلاثه، تنها روایات تعلیق شده را بیاورند و در یک مورد هم القاب و صفات او را ذکر نکنند.  
بنابراین، با توجه به این قرینه، عناوین مذکور، در مورد یک نفر بوده و او نیز به تبع کلام شیخ در «فهرست»، ثقه خواهد بود.


barrasi:
محمد بن سنان زاهری:
نام اصلی او محمد بن احمد بن سنان است. وی از اصحاب امام رضا علیه السلام است که هم توثیق و هم تضعیف دارد.
تضعیفات:
تضعیف اول: تضعیف فضل بن شاذان:
فضل بن شاذان از اصحاب امام رضا علیه السلام  و معاصر محمد بن سنان است.
کشی به نقل از عبدالله بن حمدویه می نویسد: «سمعت فضل بن شاذان یقول: لا استحل ان اروی احادیث محمد بن سنان و ذکر الفضل فی بعض کتبه: ان من الکذابین المشهورین ابن سنان و لیس بعبدالله». [ابوعمرو کشی،«رجال الکشی»، ص507، رقم979]
اشکالات:
اشکال اول: شاید منظور محمد بن سنان برادر عبدالله بن سنان است، نه محمد بن سنان زاهری. 
جواب:
این خلاف ظاهر است، زیرا محمد بن سنان زاهری مورد بحث و اختلاف رجالیون است. بنابراین ظاهراً هم او منظور فضل است
اشکال دوم: عبدالله بن حمدویه توثیق ندارد.
اشکال سوم: کشی خودش می گوید: «ذکر الفضل فی بعض کتبه». پس شاید کتاب مرسلاً به دست کشی رسیده باشد. پس کتاب ثابت نمی شود.
اشکال چهارم: نمی توان حرف فضل را قبول کرد؛ چون اجلا از محمد بن سنان روایت کرده اند. چگونه ممکن است اجلایی همچون فضل بن شاذان، پدر فضل، محمد بن عیسی بن عبید، حسن و حسین بن سعید و ... از کذاب مشهور روایت کنند؟
جواب:
اولاً: ما موارد بسیاری داریم که مشهور به وضع و کذب بوده اند، ولی اجلا از آنها روایت کرده اند. مثل ابو سمینه کذاب که محمد بن احمد بن داود، محمد بن ابی القاسم ماجیلیویه، احمد بن محمد بن عبدالله و ... از او روایت کرده اند.
ثانیاً: «الکذابین المشهورین» با مشهور به کذب متفاوت است. عبارت اول به این معنا است که شخص هم دروغگو بوده و هم مشهور بوده است؛ ولی عبارت دوم به این معنا است که به دروغ گفتن شهره بوده است.
ثالثاً: کاذب و کذاب با وضاع حدیث متفاوت است. یعنی لازم نیست حتماً تمام کاذب ها وضاع حدیث و دروغگوی در روایت باشند.
رابعاً: مبنای تضعیف فضل یکی از این دو امر می تواند باشد که هر دو جواب دارد:
امر اول: غلو محمد بن سنان و روایاتی که بوی غلو می دهند، که به احتمال قوی همین امر باعث تضعیف وی شده، که ثابت خواهیم کرد که وی غالی نبوده است.
امر دوم: به خاطر اینکه ابن سنان در اواخر عمرش اعتراف کرده است که روایاتش وجاده بوده است و چون مبنای فضل در نقل روایات تنها سماع یا اجازه یا قرائت بوده، محمد بن سنان را که یک عمر برایش روایت کرده و در آخر عمر گفته همه وجاده ای بوده است دروغگو و کاذب دانسته است.
  تضعیف دوم: تضعیف شیخ مفید در رساله عددیه
شیخ مفید پس از نقل روایتی می گوید: «و هذا الحدیث شاذ نادر غیر معتمد، طریقه محمد بن سنان و هو مطعون فیه لا تختلف العصابه فی تهمته و ضعفه». [شیخ مفید، «جوابات اهل الموصل فی العدد و الرؤیة»، ص20‌]
جواب:
اکثر اشکالاتی که بر تضعیف فضل مطرح شد، بر تضعیف ایشان نیز وارد است.
تضعیف سوم: تضعیف نجاشی
الف: در ترجمه محمد بن سنان: «قال أبو العباس أحمد بن محمد بن سعيد إنه روى عن الرضا عليه السلام قال: و له مسائل عنه معروفة و هو رجل ضعيف جدا لا يعول عليه و لا يلتفت إلى ما تفرد به»‏. [احمد بن علی نجاشی، «رجال‏النجاشي»، ص328، رقم888]
ب: در ترجمه میاح المدائنی: «ضعيف جدا. له كتاب يعرف برسالة مياح و طريقها أضعف منها و هو محمد بن سنان‏». [احمد بن علی نجاشی، «رجال‏النجاشي»، ص425، رقم 1140]
اشکالات:
اشکال اول: نجاشی تضعیف را از ابن عقده (احمد بن محمد بن سعید) نقل کرده است و ابن عقده زیدی مذهب است و تضعیفاتش معتبر نیست
جواب:
اولاً: در مورد دوم تضعیف نجاشی از خود نجاشی است و از ابن عقده نقل نکرده است.
ثانیا: بنابر نظر مشهور رجالیون توثیق و تضعیف ابن عقده زیدی مذهب نیز معتبر است.
اشکال دوم: عمده اشکال همان اشکالاتی است که بر تضعیف فضل بن شاذان وارد شد.
تضعیف چهارم: تضعیف شیخ طوسی:
شیخ طوسی در فهرست می نویسد: «و قد طعن علیه و ضعف». [شیخ طوسی، «الفهرست»، ص 406، رقم620]
البته عبارت به گونه ای است که اشاره به این دارد که خود شیخ ضعف را قبول ندارد.
همچنین در رجال می نویسد: «ضعیف». [شیخ طوسی، «رجال الطوسی»، ص364، رقم 5394]
در تهذیب و استبصار نیز با تعبیر «ضعیف جداً» از او یاد می کند. [شیخ طوسی، «تهذیب الاحکام»،ج7، ص361 و «الاستبصار»، ج3، ص224]
جواب: همان اشکالاتی که بر تضعیف فضل وارد شد، بر این تضعیفات نیز وارد است.
تضعیف پنجم: تضعیف ابن غضائری
ابن غضائری در ترجمه خود محمد بن سنان، ترجمه ذریح، ترجمه زیاد بن منذر و ... گفته است: «محمدبن سنان؛ ضعیف غال یضع الدیث لا یلتفت الیه». [ابن غضائری، «رجال ابن غضائری»، ص9 و 61 و 92]
جواب:
اولا: کتاب ابن غضائری موجود ثابت نیست؛ زیرا درست است که ابن غضائری کتابی رجالی داشته، ولی شیخ طوسی در فهرست می نویسد: کتاب او قبل از استنساخ توسط ورثه او از بین رفته است. بنابراین اقوالی که به وی نسبت می دهند قابل استناد نیست. [شیخ طوسی، «الفهرست»، ص2]
ثانیا: همان اشکالاتی که بر تضعیف فضل وارد شد بر این تضعیف نیز وارد است.
تضعیف ششم: غلو محمد بن سنان
محمد بن سنان غالی است و غالی هم فاسق و فاجر و کاذب است.
کشی می نویسد: «حدثني أبو القاسم نصر بن الصباح و كان غاليا قال حدثني أبو يعقوب بن محمد البصري و هو غال ركن من أركانهم أيضا قال حدثني محمد بن الحسن بن شمون و هو أيضا منهم قال حدثني محمد بن سنان و هو كذلك‏ (کان غالیا)». [ابوعمرو کشی، «رجال الکشی»، ص322، رقم584]
اشکالات:
ابن طاووس در کتاب فلاح السائل در طریق به هارون بن موسی می نویسد: «أقول فمن جملة أخطار الطعون على الأخيار أن يقف الإنسان على طعن و لم يستوف النظر في أخبار المطعون عليه كما ذكرناه عن محمد بن سنان رحمة الله عليه فلا يعجل طاعن في شي‏ء مما أشرنا إليه أو يقف من كتبنا عليه فلعل لنا عذرا ما اطلع الطاعن عليه أقول‏.
و رويت بإسنادي إلى هارون بن موسى التلعكبري ره بإسناده الذي ذكره في أواخر الجزء السادس من كتاب عبد الله بن حماد الأنصاري ما هذا لفظه أبو محمد هارون بن موسى قال حدثنا محمد بن همام قال حدثنا الحسين بن أحمد المالكي قال‏ قلت لأحمد بن هليل الكرخي أخبرني عما يقال في محمد بن سنان من أمر الغلو فقال معاذ الله هو و الله علمني الطهور و حبس العيال و كان متقشفا متعبدا و قال أبو علي بن همام ولد أحمد بن هليل سنة ثمانين و مائة و مات سنة سبع و ستين و مائتين». [ابن طاوس، «فلاح السائل»، ص13و14]
از آنجا که غالیان نماز نمی خوانند، تعلیم طهور و ... توسط محمد بن سنان نشانه عدم غلو اوست.
علل اتهام غلو به محمد بن سنان:
با دقت در اموری که مطرح می شود می توان عواملی که باعث این اتهام شده را شناخت:
امر اول:
کشی می گوید: محمد بن سنان در مسجد می نشست و می گفت: «من اراد المعضلات فالّی و من اراد الحلال و الحرام فعلیه بالشیخ یعنی صفوان بن یحیی». [ابوعمرو کشی، «رجال الکشی»، ص508، رقم981]
یعنی در آن زمان که جمود خاصی روی مسائل اعتقادی بوده، محمد بن سنان علناً در مسجد مسائل اعتقادی را مطرح می کرده است.
امر دوم:
صفوان بن یحیی می گوید: «هذا ابن سنان لقد همّ ان یطیر غیر مرّه فقصصناه حتی ثبت معنا». [ابوعمرو کشی، «رجال الکشی»، ص508، رقم981]
یعنی محمد بن سنان برخلاف  صفوان بن یحیی مسائلی را که مردم آن زمان کشش آن را نداشتند، مطرح می کرد، ولی صفوان و دیگران جلوی او را گرفتند.
امر سوم:
کتبی که غالیان می نوشتند و برای تخریب بزرگان شیعه به آنان نسبت می دادند. مثلاً کتاب الاشباح و الاظلة که به محمد بن سنان نسبت دادند. 
شیخ مفید در کتاب المسائل السرویة می نویسد: «إن الأخبار بذكر الأشباح تختلف ألفاظها و تتباين معانيها و قد بنت الغلاة عليها أباطيل كثيرة و صنفوا فيها كتبا لغوا فيها و هذوا فيما أثبتوه منه في معانيها و أضافوا ما حوته الكتب إلى جماعة من‏ شيوخ أهل الحق و تخرصوا الباطل بإضافتها إليهم من جملتها كتاب سموه كتاب الأشباح‏ و الأظلة و نسبوا تأليفه‏ إلى محمد بن سنان‏.
و لسنا نعلم صحة ما ذكروه في هذا الباب عنه فإن‏ كان صحيحا فإن ابن سنان قد طعن عليه و هو متهم بالغلو. فإن صدقوا في إضافة هذا الكتاب إليه فهو ضال بضلاله عن الحق و إن كذبوا فقد تحملوا أوزار ذلك». [شیخ مفید، «المسائل السرویة»، ص37 و 38]
بنابراین خود شیخ مفید که یکی از مضعّفان است می گوید: ما نمی دانیم غالی است یا نه. 
علاوه بر همه اینها بر فرض که غالی باشد عقیده اش غلو است، نه اینکه شخصی دروغگو باشد. ممکن است غالی دورغگو باشد و ممکن است نباشد. یعنی غلو با وثاقت منافاتی ندارد. مثل راویان ثقه فطحی و واقفی.
تضعیف هفتم: روایات محمد بن سنان وجاده بوده است 
علامه حلی می نویسد: من در روایات محمد بن سنان توقف می کنم؛ چون فضل بن شاذان می گوید: «دفع ایوب بن نوح الی حمدویه دفترا فقال: ان شئتم ان تکتبوا ذلک فافعلوا ... و لکن لا اوری لکم عنه شیئا، فانه قد قال قبل موته کلما حدثتکم به لم یکن لی سماعا و لا روایة و انما وجدته». [علامه حلی، «خلاصة الأقوال في معرفة أحوال الرجال»، ص251، رقم17]
اینکه محمد بن سنان روایت بدون اجازه و سماع و قرائت را به عنوان روایات سماع و اجازه و قرائت نقل کرده، مشخص می شود که دروغگوست.
جواب:
خود ایوب بن نوح می گوید: «اگر می خواهید بنویسید، بنویسید؛ ولی من آن را روایت نمی کنم»؛ نه اینکه بگوید: محمد بن سنان دروغگو یا وضاع است. پس از آنجا که شاید عقیده محمد بن سنان وجاده بوده است، وجاده دلالت بر ضعف و کذب او نمی کند. علاوه براین بسیاری از روایات محمد بن سنان مستقیماً از سه امام است که وجاده در آنها معنا ندارد.
نتیجه:
هیچ یک از وجوه تضعیف نتوانست بر ضعف یا کذب محمد بن سنان دلالت کند. علاوه بر این در برابر این تضعیفات، توثیقات بسیاری نیز وارد شده است:
توثیقات:
توثیق اول: نقل وثاقت محمد بن سنان توسط شیخ مفید:
شیخ مفید در ارشاد می نویسد: «... و من خاصته (الامام الکاظم علیه السلام) و ثقاته و اهل الورع و العلم و الفقه من شیعته ... و محمد بن سنان و...». [ شیخ مفید، «الإرشاد في معرفة حجج الله على العباد»،ج2، ص248]
اشکال:
این توثیق با تضعیفات قبلی از جمله تضعیف خود شیخ مفید معارض است. 
جواب:
اولاً: وجوه تضعیف ناتمام است، بالخصوص با توجه به این توثیقات مشخص می شود منشأ تضعیفات قبلی یا شبهه غلو و یا وجاده بوده است.
ثانیاً: بر فرض که توثیقات و تضعیفات با هم معارض هستند؛ ولی باز مشکلی نیست؛ چون این توثیق بر همه این تضعیفات مقدم می شود؛ زیرا تضعیفات شهادت فضل بن شاذان و معاصران دیگر محمد بن سنان است؛ اما شیخ مفید می گوید: محمد بن سنان مورد اعتماد و از خواص و ثقات امام کاظم علیه السلام بوده است. یعنی در واقع امام کاظم علیه السلام فرموده است: «محمد بن سنان ثقتی».
بنابراین دو نقل مرسل داریم: نقل تضعیف فضل بن شاذان و نقل توثیق امام. پس توثیق امام مقدم است.
با توجه به این مطالب وثاقت محمد بن سنان بی هیچ شک و شبهه ای ثابت می شود.


barrasi:
اسماعیل بن جابر
این عنوان بین سه راوی مشترک است: 
1.	اسماعیل بن جابر 
•	رجال شیخ 4934: از اصحاب امام کاظم  علیه السلام  آورده است و گفته: روى عنهما أيضا.
•	فهرست 49: إسماعيل بن جابر له كتاب. أخبرنا به ابن أبي جيد عن ابن الوليد عن الصفار عن محمد بن عيسى بن عبيد عن صفوان عن إسماعيل بن جابر. و رواه حميد بن زياد عن القاسم بن إسماعيل القرشي عنه.
2.	اسماعیل بن جابر الجعفی: توثیق ندارد
•	نجاشی 71: إسماعيل بن جابر الجعفي روى عن أبي جعفر و أبي عبد الله عليهما السلام و هو الذي روى حديث الأذان. له كتاب ذكره محمد بن الحسن بن الوليد في فهرسته أخبرنا أبو الحسين علي بن أحمد قال: حدثنا محمد بن الحسن قال: حدثنا محمد بن الحسن عن محمد بن عيسى عن صفوان بن يحيى عنه.
3.	اسماعیل بن جابر الخثعمی: توثیق دارد
•	رجال شیخ 1246: از اصحاب امام باقر  علیه السلام: إسماعيل بن جابر الخثعمي الكوفي ثقة ممدوح له أصول رواها عنه صفوان بن يحيى.
•	رجال شیخ 1789 اصحاب امام صادق  علیه السلام: إسماعيل بن جابر الخثعمي الكوفي.
بررسی:
آقای خوئی: این دو متحد هستند به چند دلیل:
1.	راوی هر دو صفوان بن یحیی است (در نجاشی و رجال شیخ) و بعید است که صفوان بن یحیی از دو اسماعیل بن جابر روایت کرده باشد و نامی از الخثعمی جز در رجال شیخ نیامده باشد.
اشکال استاد: در بسیاری از موارد صفوان از دو همنام روایت کرده است. و نیز نیامدن فرد دوم در دیگر کتب مضر نیست.
2.	مرحوم صدوق در تمام مواردی که نام اسماعیل را آورده است به نحو مطلق آورده، ولی در مشیخه گوید اسماعیل بن جابر الجعفی.
اشکال: همه روایات فقیه از جعفی است، نه اینکه همه روات جعفی باشند.
3.	در خود تهذیب و استبصار نیز عنوان الخثعمی وجود ندارد.
اشکال: لازم نیست که هر راوی که در رجال نامش آمده است در تهذیب و استبصار هم آورده باشد. شیخ در این دو کتب تنها روایاتی که مربوط به شرح مقنعه بوده است را آورده است.
4.	علامه در خلاصه در عنوان الجعفی عبارت شیخ در مورد الخثعمی را آورده است. همچنین  و يؤكد ذلك أن الموجود في نسخة النقد للفاضل التفريشي و كذلك في نسخة الرجال التي كانت عند المولى الشيخ عناية الله - على ما ذكره في مجمع الرجال - كان هو الجعفي، دون الخثعمي.‏ پس معلوم می شود که نسخه های کتاب شیخ مختلف بوده است 
5.	لازمه عدم اتحاد این دو این است که نجاشی و شیخ هر کدام یک راوی و صاحب کتاب را مطرح نکرده باشند.
اشکال استاد: در بسیاری از موارد شیخ و نجاشی مواردی را که دیگری آورده است را مطرح نکرده اند.
استاد:
به نظر می رسد که وجوه گفته شده به تنهایی نمی توانند اتحاد را ثابت نمایند ولی با توجه به اینکه نسخه های کتاب شیخ متفاوت است الخثعمی قابل اثبات نیست. چون نسخه علامه و مجمع الرجال الجعفی است علاوه بر این با توجه به کتب روایی که نامی از الخثعمی نیامده است می توان اتحاد را اثبات کرد و الجعفی ثابت می شود.
ان قلت: نسخه علامه و مجمع الرجال اشتباه بوده است مخصوصا با توجه به نسخه ابن داوود که خط خود شیخ را داشته است و وی الخثعمی ذکر کرده است.
قلت: به احتمال قوی اتحاد ثابت می شود؛ چرا که شیخ برای خثعمی اصول و کتبی را نقل کرده و بعید است که نجاشی آن را ندیده باشد یا نیاورده باشد، و با اثبات اتحاد توثیق ثابت می شود چون شیخ اخثعمی را توثیق کرده است. 
بر فرض که اتحاد ثابت نشود، باز مشکلی نیست؛ زیرا الخثعمی که توثیق خاص دارد و الجعفی نیز مروی عنه صفوان است پس هر دو توثیق می شوند.


barrasi:
مرحوم نجاشی و مرحوم شیخ در ترجمه حسن بن متیل او را از وجوه و بزرگان اصحاب دانسته اند که این بیان خود به نوعی توثیق خواهد بود.[رجال‏النجاشي، ص‏49  و فهرست‏الطوسي، ص‏137 :«وجه من وجوه أصحابنا كثير الحديث» ]


barrasi:
عثمان بن عیسی
 
عثمان بن عیسی در کتب رجالی با چند عنوان آمده است:
1-عثمان بن عیسی مطلق [کشی]، 2-عثمان بن عیسی العامری [فهرست]، 3-عثمان بن عیسی ابو عمرو [نجاشی]، 4-عثمان بن عیسی الرواسی [رجال شیخ].
ولی مرحوم نجاشی کار را راحت کرده و به همه این لقب ها اشاره کرده است:
* نجاشی، رقم  817 - عثمان بن عيسى أبو عمرو العامري الكلابي ثم من ولد عبيد بن رؤاس فتارة يقال الكلابي و تارة العامري و تارة الرؤاسي و الصحيح أنه مولى بني رؤاس. و كان شيخ الواقفة و وجهها و أحد الوكلاء المستبدين بمال موسى بن جعفر عليه السلام روى عن أبي الحسن عليه السلام. ذكره الكشي في رجاله. و ذكر نصر بن الصباح قال: كان له في يده مال يعني الرضا [عليه السلام‏] فمنعه فسخط عليه. قال: ثم تاب و بعث إليه بالمال و كان يروي عن أبي حمزة و كان رأى في المنام أنه يموت بالحائر على صاحبه السلام فترك منزله بالكوفة و أقام بالحائر حتى مات و دفن هناك.
* فهرست، رقم 546 - عثمان بن عيسى العامري واقفي المذهب. له كتاب المياه. 
* رجال شیخ، اصحاب امام کاظم «علیه السلام»، رقم 5067 - عثمان بن عيسى الرواسي واقفي له كتاب.
* رجال شیخ، اصحاب امام رضا «علیه السلام»، رقم 5322 عثمان بن عيسى الكلابي رواسي كوفي واقفي كلهم من أصحاب أبي الحسن موسى.
* الخلاصةللحلي، ص 244: عثمان بن عيسى أبو عمرو الرواسي العامري الكلابي 
ثم من ولد عبد الله بن رواس بتشديد الواو و بعد الراء و السين المهملة أخيرا قال النجاشي و الصحيح أنه مولى بني رواس و كان شيخ الواقفة و وجهها و أحد الوكلاء المستبدين بمال موسى بن جعفر عليه السلام و روى عن أبي الحسن و قال الكشي ذكر نصر بن الصباح أن عثمان بن عيسى كان واقفيا و كان وكيل أبي الحسن موسى عليه السلام و في يده مال فسخط عليه الرضا عليه السلام ثم تاب عثمان و بعث بالمال إليه و كان شيخا عمر ستين سنة و كان يروي عن أبي حمزة الثمالي و لا يتهمون عثمان بن عيسى قال حمدويه قال محمد بن عيسى إن عثمان بن عيسى رأى في منامه أنه يموت بالحير و يدفن بالحير فرفض الكوفة و منزله و خرج إلى الحير و ابناه معه فقال لا أبرح حتى يمضى الله مقاديره و أقام يعبد ربه عز و جل حتى مات و دفن و انصرف ابناه إلى الكوفة و قال الشيخ الطوسي ره إنه كان واقفيا و الوجه عندي التوقف في ما ينفرد به.  * کشی:
1- رقم 1050 - أجمع أصحابنا على تصحيح ما يصح عن هؤلاء و تصديقهم و أقروا لهم بالفقه و العلم: و هم ستة نفر آخر دون الستة نفر الذين ذكرناهم في أصحاب أبي عبد الله (ع) منهم يونس بن عبد الرحمن و صفوان بن يحيى بياع السابري و محمد بن أبي عمير و عبد الله بن المغيرة و الحسن بن محبوب و أحمد بن محمد بن أبي نصر و قال بعضهم: مكان الحسن بن محبوب: الحسن بن علي بن فضال و فضالة بن أيوب و قال بعضهم: مكان ابن فضال: عثمان بن عيسى و أفقه هؤلاء يونس بن عبد الرحمن و صفوان بن يحيى.
2- رقم 1117 - ذكر نصر بن الصباح: أن عثمان بن عيسى كان واقفيا و كان وكيل أبي الحسن موسى (ع) و في يده مال فسخط عليه الرضا (ع) قال ثم تاب عثمان و بعث إليه بالمال و كان شيخا عمر ستين (احتمالا: تسعین) سنة و كان يروي عن أبي حمزة الثمالي و لا يتهمون عثمان بن عيسى.
3- رقم 1118 - حمدويه قال قال محمد بن عيسى إن عثمان بن عيسى رأى في منامه أنه يموت بالحير [بالحائر] فيدفن بالحير فرفض الكوفة و منزله و خرج الحير و ابناه معه فقال لا أبرح منه حتى يمضى الله مقاديره و أقام يعبد ربه جل و عز حتى مات و دفن فيه و صرف ابنيه إلى الكوفة.
4- رقم 1120 - علي بن محمد قال حدثني محمد بن أحمد بن يحيى عن أحمد بن الحسين عن محمد بن جمهور عن أحمد بن محمد قال أحد القوم عثمان بن عيسى و كان يكون بمصر و كان عنده مال كثير و ست جوار فبعث إليه أبو الحسن (ع) فيهن و في المال و كتب إليه: أن أبي قد مات و قد اقتسمنا ميراثه و قد صحت الأخبار بموته و احتج عليه. قال فكتب إليه: أن لم يكن أبوك مات فليس من ذلك شي‏ء و إن كان قد مات على ما تحكي فلم يأمرني بدفع شي‏ء إليك و قد أعتقت الجواري. 

تنطیم کلی بحث:
1-توثیقات: اصحاب اجماع- توثیق شیخ در عده
2-علت وقف واینکه آیا شبهه و اشتباه بوده یا عمدی بوده و عالمانه
3- بر فرض که عمدی باشد آیا توبه کرده یا نه
4- اگر عمدی باشد و توبه هم نکرده باشند، در تعارض با توثیقات چه باید کرد؟
 
بحث اول: توثیقات:
1-اصحاب اجماع: 
کشی: عثمان بن عيسى الكلابي رواسي كوفي واقفي كلهم من أصحاب أبي الحسن موسى. 
1050 - أجمع أصحابنا على تصحيح ما يصح عن هؤلاء و تصديقهم و أقروا لهم بالفقه و العلم: و هم ستة نفر آخر دون الستة نفر الذين ذكرناهم في أصحاب أبي عبد الله (ع) منهم يونس بن عبد الرحمن و صفوان بن يحيى بياع السابري و محمد بن أبي عمير و عبد الله بن المغيرة و الحسن بن محبوب و أحمد بن محمد بن أبي نصر و قال بعضهم: مكان الحسن بن محبوب: الحسن بن علي بن فضال و فضالة بن أيوب و قال بعضهم: مكان ابن فضال: عثمان بن عيسى و أفقه هؤلاء يونس بن عبد الرحمن و صفوان بن يحيى. 
2-توثیق شیخ در عده:
شیخ در عده ص380 می فرماید: و إذا كان الراوي من الواقفة، نظر فيما يرويه، فإن كان هناك خبر يخالفه من طريق الموثوقين، وجب اطّراحه و العمل بما رواه الثقة. و إن لم يكن ما يخالفه و لا يعرف من الأصحاب العمل بخلافه، وجب العمل به إذا كان متحرّجا في روايته موثوقا به في أمانته، و لذلك عمل الأصحاب بأخبار الواقفة، مثل عثمان بن عيسى.
اشکال: ایشان در کنار علی بن ابی حمزه آمده که قطعا از اعمده وقف و ضعیف است.
استاد: شیخ در عده هر دو را ثقه می داند و این توثیق با تضعیفات دیگر تعارض دارد.
3- ابن شهرآشوب او را از ثقات امام کاظم علیه السلام می شمرد: 
مناقب ج4ص325: وَ مِنْ ثِقَاتِهِ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ فَضَّالٍ الْكُوفِيُّ مَوْلًى لِتَيْمِ الرَّبَابِ وَ عُثْمَانُ‏ بْنُ‏ عِيسَى‏ وَ دَاوُدُ بْنُ كَثِيرٍ الرَّقِّيُّ مَوْلَى بَنِي أَسَدٍ وَ عَلِيُّ بْنُ جَعْفَرٍ الصَّادِقِ ع.
4-تصحیح طریق صدوق به معاویه بن شریح و به سماعه. (خلاصه ص277)
اما خود علامه در خلاصه در ترجمه عثمان می فرماید:  الوجه عندي التوقف في ما ينفرد به. 
5-وقوع در اسناد مزار کبیر مشهدی:  ص31 و 32 و 133
6- وقوع در اسناد تفسیر قمی:  ج1ص166 -ج1 ص371 -ج2ص89- ج2ص155
7-بشاره المصطفی ج2 ص245
8-وقوع در اسناد کامل الزیارات:  ص11و14 و32و 39و 63 و ...
9- روایت مشایخ ثلاثه
صفوان: تهذیب ج5ص21- تهذیب ج8ص8
ابن ابی عمیر: تفسیر قمی ج1ص371- و ج2ص155- ثواب الاعمال ص60
10- وکیل امام بودن
11- روایت قمیین:  احمد بن محمد بن عیسی بیش از 150 روایت از عثمان بن عیسی نقل کرده است.
12-اکثار روایت کلینی از ایشان: کلینی بیش از 300 روایت از ایشان نقل کرده است.
13-کثرت نقل اجلا : احمد بن محمد بن عیسی- حسین بن سعید- ابراهیم بن هاشم-علی بن الحسن بن علی بن فضال- علی بن مهزیار-محمد بن الحسین بن ابی الخطاب-محمد بن عیسی بن عبید- صفوان بن یحیی
14- وقوع در ابتدای اسناد فقیه: ج3ص57- ج3ص195- ج3ص362- ج4ص96- ج4ص125- ج4ص134 و...
15- کثیر الروایة
16-عدم استثنا از روایات محمد بن احمد بن یحیی
در تهذیب روایتی از محمد بن احمد بن یحیی عن عثمان بن عیسی نقل شده است: تهذیب ج1ص42
17- در تعارض تهذیب اشکال سندی نکرده است: تهذیب ج1ص23 ح60- تهذیب ج1 ص40 ح49- و تهذیب ج5 ص315 ح 85- تهذیب ج9ص27 ح110- استبصار ج1ص342  و...
18- استناد شیخ به روایت ایشان در مقام افتاء
تهذیب ج1ص56- تهذیب ج5ص417 و...
 
بحث دوم: آیا وقف او مضر به وثاقتش هست یا نه؟ (آیا علت وقفش خطا و شبهه بوده و یا عمدی بوده که مضر به وثاقت باشد؟)
 
1120 - علي بن محمد قال حدثني محمد بن أحمد بن يحيى عن أحمد بن الحسين عن محمد بن جمهور عن أحمد بن محمد قال أحد القوام عثمان بن عيسى و كان يكون بمصر و كان عنده مال كثير و ست جوار فبعث إليه أبو الحسن (ع) فيهن و في المال و كتب إليه: أن أبي قد مات و قد اقتسمنا ميراثه و قد صحت الأخبار بموته و احتج عليه. قال فكتب إليه: أن لم يكن أبوك مات فليس من ذلك شي‏ء و إن كان قد مات على ما تحكي فلم يأمرني بدفع شي‏ء إليك و قد أعتقت الجواري. 
 
الغيبة (للطوسي)/ كتاب الغيبة للحجة، النص، ص: 63
و قد روي السبب الذي دعا قوما إلى القول بالوقف.
فروى الثقات أن أول من أظهر هذا الاعتقاد علي بن أبي حمزة البطائني و زياد بن مروان القندي‏ «4» و عثمان بن عيسى الرواسي طمعوا في الدنيا و مالوا إلى حطامها و استمالوا قوما فبذلوا لهم شيئا مما اختانوه من الأموال- نحو حمزة بن بزيع‏ و ابن المكاري‏ «1» و كرام الخثعمي‏ «2» و أمثالهم. «3»
فَرَوَى مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى الْعَطَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْفَضْلِ‏ «4» عَنْ يُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ قَالَ‏ مَاتَ أَبُو إِبْرَاهِيمَ ع وَ لَيْسَ مِنْ قُوَّامِهِ أَحَدٌ إِلَّا وَ عِنْدَهُ الْمَالُ الْكَثِيرُ وَ كَانَ ذَلِكَ سَبَبَ وَقْفِهِمْ وَ جَحْدِهِمْ مَوْتَهُ طَمَعاً فِي الْأَمْوَالِ كَانَ عِنْدَ زِيَادِ بْنِ مَرْوَانَ الْقَنْدِيِّ سَبْعُونَ أَلْفَ دِينَارٍ وَ عِنْدَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ ثَلَاثُونَ أَلْفَ دِينَارٍ.
فَلَمَّا رَأَيْتُ ذَلِكَ وَ تَبَيَّنْتُ الْحَقَّ وَ عَرَفْتُ مِنْ أَمْرِ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا ع مَا عَلِمْتُ تَكَلَّمْتُ وَ دَعَوْتُ النَّاسَ إِلَيْهِ فَبَعَثَا إِلَيَّ وَ قَالا مَا يَدْعُوكَ إِلَى هَذَا إِنْ كُنْتَ تُرِيدُ الْمَالَ فَنَحْنُ نُغْنِيكَ وَ ضَمِنَا لِى عَشَرَةَ آلَافِ دِينَارٍ وَ قَالا لِي‏ «5» كُفَّ.
فَأَبَيْتُ وَ قُلْتُ لَهُمَا إِنَّا رُوِّينَا عَنِ الصَّادِقِينَ ع أَنَّهُمْ قَالُوا إِذَا ظَهَرَتِ الْبِدَعُ فَعَلَى الْعَالِمِ أَنْ يُظْهِرَ عِلْمَهُ فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ سُلِبَ نُورَ الْإِيمَانِ وَ مَا كُنْتُ لِأَدَعَ الْجِهَادَ وَ أَمْرَ اللَّهِ‏ «6» عَلَى كُلِّ حَالٍ فَنَاصَبَانِي وَ أَضْمَرَا لِيَ الْعَدَاوَةَ.
وَ رَوَى مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ وَ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّه الْأَشْعَرِيِّ جَمِيعاً عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ الْأَنْبَارِيِّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ قَالَ‏ مَضَى أَبُو إِبْرَاهِيمَ ع وَ عِنْدَ زِيَادٍ الْقَنْدِيِّ سَبْعُونَ أَلْفَ دِينَارٍ وَ عِنْدَ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى الرَّوَّاسِيِّ ثَلَاثُونَ أَلْفَ دِينَارٍ وَ خَمْسُ جَوَارٍ وَ مَسْكَنُهُ بِمِصْرَ فَبَعَثَ إِلَيْهِمْ أَبُو الْحَسَنِ الرِّضَا ع أَنِ احْمِلُوا مَا قِبَلَكُمْ مِنَ الْمَالِ وَ مَا كَانَ اجْتَمَعَ لِأَبِي عِنْدَكُمْ مِنْ أَثَاثٍ وَ جَوَارٍ فَإِنِّي وَارِثُهُ وَ قَائِمٌ مَقَامَهُ وَ قَدِ اقْتَسَمْنَا مِيرَاثَهُ وَ لَا عُذْرَ لَكُمْ فِي حَبْسِ مَا قَدِ اجْتَمَعَ لِي وَ لِوَارِثِهِ قِبَلَكُمْ وَ كَلَامٌ يُشْبِهُ هَذَا.
أَمَّا ابْنُ أَبِي حَمْزَةَ فَإِنَّهُ أَنْكَرَهُ وَ لَمْ يَعْتَرِفْ بِمَا عِنْدَهُ وَ كَذَلِكَ زِيَادٌ الْقَنْدِيُّ وَ أَمَّا عُثْمَانُ بْنُ عِيسَى فَإِنَّهُ كَتَبَ إِلَيْهِ أَنَّ أَبَاكَ ص لَمْ يَمُتْ وَ هُوَ حَيٌّ قَائِمٌ وَ مَنْ ذَكَرَ أَنَّهُ مَاتَ فَهُوَ مُبْطِلٌ وَ أَعْمَلُ عَلَى أَنَّهُ قَدْ مَضَى كَمَا تَقُولُ فَلَمْ يَأْمُرْنِي بِدَفْعِ شَيْ‏ءٍ إِلَيْكَ وَ أَمَّا الْجَوَارِي فَقَدْ أَعْتَقَهُنَ‏ «1» وَ تُزُوِّجَتْ بِهِنَّ. «2»
همین روایت در عیون،  ج1، ص235و علل الشرایع، ج1، ص236 و کشی و ... نیز موجود است.
شیخ در ادامه: و إذا كان أصل هذا المذهب أمثال هؤلاء كيف يوثق برواياتهم أو يعول عليها.

همچنین شیخ در کتاب الغیبه در باب مذمومین من قبل الائمه ص352 می فرماید:
و منهم علي بن أبي حمزة البطائني و زياد بن مروان القندي و عثمان بن عيسى الرواسي‏
كلهم كانوا وكلاء لأبي الحسن موسى ع و كان عندهم أموال جزيلة فلما مضى أبو الحسن موسى ع وقفوا طمعا في الأموال و دفعوا إمامة الرضا ع و جحدوه و قد ذكرنا ذلك فيما مضى فلا نطول بإعادته.
بنابراین ایشان جزو اعمده وقف است که بخاطر مال دنیا به عمد دروغ گفتند و امام رضا ع را انکار کردند. کسی که برای اموال دنیا حاضر است، اعتقاد خود را زیر پا بگذارد، قطعا چنین شخصی قابل اعتماد نیست.
بحث سوم: حال که به خاطر مطامع دنیایی واقفی شده آیا بعد از وقف توبه کرده یا نه؟ (که اگر توبه کرده باشد مضر به وثاقتش نیست)
قرائن بر توبه: 
1- الغيبة (للطوسي)/ كتاب الغيبة للحجة، النص، ص: 68
وَ رَوَى ابْنُ عُقْدَةَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ بْنِ يَزِيدَ «1» وَ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطٍ جَمِيعاً قَالا قَالَ لَنَا عُثْمَانُ بْنُ عِيسَى الرَّوَّاسِيُّ حَدَّثَنِي زِيَادٌ الْقَنْدِيُّ وَ ابْنُ مُسْكَانَ قَالا كُنَّا عِنْدَ أَبِي إِبْرَاهِيمَ ع إِذْ قَالَ يَدْخُلُ عَلَيْكُمُ السَّاعَةَ خَيْرُ أَهْلِ الْأَرْضِ فَدَخَلَ أَبُو الْحَسَنِ الرِّضَا ع وَ هُوَ صَبِيٌّ فَقُلْنَا خَيْرُ أَهْلِ الْأَرْضِ ثُمَّ دَنَا فَضَمَّهُ إِلَيْهِ فَقَبَّلَهُ وَ قَالَ يَا بُنَيَّ تَدْرِي مَا قَالَ ذَانِ قَالَ نَعَمْ يَا سَيِّدِي هَذَانِ يَشُكَّانِ فِيَّ قَالَ عَلِيُّ بْنُ أَسْبَاطٍ فَحَدَّثْتُ بِهَذَا الْحَدِيثِ الْحَسَنَ بْنَ مَحْبُوبٍ فَقَالَ بَتَرَ «2» الْحَدِيثَ لَا وَ لَكِنْ حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ رِئَابٍ أَنَّ أَبَا إِبْرَاهِيمَ ع قَالَ لَهُمَا إِنْ جَحَدْتُمَاهُ حَقَّهُ أَوْ خُنْتُمَاهُ فَعَلَيْكُمَا لَعْنَةُ اللَّهِ وَ الْمَلَائِكَةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِينَ يَا زِيَادُ لَا تَنْجُبُ أَنْتَ وَ أَصْحَابُكَ أَبَداً قَالَ عَلِيُّ بْنُ رِئَابٍ فَلَقِيتُ زِيَادَ الْقَنْدِيِّ فَقُلْتُ لَهُ بَلَغَنِي أَنَّ أَبَا إِبْرَاهِيمَ ع قَالَ لَكَ كَذَا وَ كَذَا فَقَالَ أَحْسَبُكَ قَدْ خُولِطْتَ فَمَرَّ وَ تَرَكَنِي فَلَمْ أُكَلِّمْهُ وَ لَا مَرَرْتُ بِهِ.
قَالَ الْحَسَنُ بْنُ مَحْبُوبٍ فَلَمْ نَزَلْ نَتَوَقَّعُ لِزِيَادٍ دَعْوَةَ أَبِي إِبْرَاهِيمَ ع حَتَّى ظَهَرَ مِنْهُ أَيَّامَ الرِّضَا ع مَا ظَهَرَ وَ مَاتَ زِنْدِيقاً. 
مرحوم شوشتری فرموده اند احتمالا سند اشتباه است چون ابن مسکان زمان امام رضا را درک نکرده است.
تقریب اینکه: حضرت خطاب کرد فقط به زیاد قندی و گفت تو نجابت نمی یابی معلوم می شود عثمان بن عیسی عاقبت به خیر می شود.
استاد:
نسبت اشتباه به سند ادعاست و ظاهر روایت این است که عثمان از این دو روایت را نقل کرده است. ابن مسکان هر چند امام رضا ع را درک نکرده است، ولی فرمایش امام شرطی است. همین که ابن مسکان واقفی نشده، دلیل بر این است که امام ع تنها زیاد را مورد خطاب قرار داده است.
بلکه این وجه، وجه ذم اوست. چون سند را عمدا تقطیع کرده است.
الا ان یقال: تقطیع سند متداول بوده است. بله، توبه از این روایت استفاده نمی شود.
2- کشی: ذكر نصر بن الصباح: أن عثمان بن عيسى كان واقفيا و كان وكيل أبي الحسن موسى (ع) و في يده مال فسخط عليه الرضا (ع) قال ثم تاب عثمان و بعث إليه بالمال و كان شيخا عمر ستين سنة و كان يروي عن أبي حمزة الثمالي و لا يتهمون عثمان بن عيسى. 
نصر بن الصباح: 
نجاشی: نصر بن صباح أبو القاسم البلخي غال المذهب. روى عنه الكشي له كتب منها: كتاب معرفة الناقلين كتاب فرق الشيعة. أخبرنا الحسين بن أحمد بن هدية قال: حدثنا جعفر بن محمد قال: حدثنا محمد بن عمر بن عبد العزيز الكشي عنه. 
رجال‏الطوسي: نصر بن الصباح (صباح) يكنى أبا القاسم من أهل بلخ لقي جلة من كان في عصره من المشايخ و العلماء و روى عنهم إلا أنه قيل: إنه كان من الطيارة غال. 
رجال‏الكشي: نصر بن الصباح و هو غال قال حدثني إسحاق بن محمد البصري و هو متهم قال حدثنا أحمد بن هلال ...

استاد: استناد کشی بر کلام نصر در توثیقات و تضعیفات، نشانگر وثاقت اوست.

الفوائد الرجالية (للخواجوئي)، ص: 256
محقق خواجویی می گوید عده ای به کشی نسبت داده اند که عثمان بن عیسی مورد اتهام نیست در حالیکه هیچ عین و اثری از آن در کلام کشی نیست مگر این جمله که گفته: «و کان یروی عن ابی حمزه الثمالي و لا يتهمون عثمان بن عيسى.» که برخی از آن چنین برداشت کرده اند که عثمان مطلقا مورد اتهام نبوده است؛
و ليس هذا معناه، بل معناه أنّهم لا يتّهمونه في روايته عن أبي حمزة الثمالي، فإنّه أدركه حين إمكان روايته عنه، بخلاف رواية الحسن بن محبوب عنه، ...و لذلك قال الكشي في ترجمة ابن محبوب: و أصحابنا يتّهمونه في روايته عنه(الثمالی). فمعنى قوله هنا «و كان يروي عن أبي حمزة الثمالي و لا يتّهمون» ما ذكرناه لا ما فهموه، فتأمّل.
 
3- کشی: حمدويه قال قال محمد بن عيسى إن عثمان بن عيسى رأى في منامه أنه يموت بالحير فيدفن بالحير فرفض الكوفة و منزله و خرج الحير و ابناه معه فقال لا أبرح منه حتى يمضى الله مقاديره و أقام يعبد ربه جل و عز حتى مات و دفن فيه و صرف ابنيه إلى الكوفة. 
حمدویه:
رجال شیخ: حمدويه بن نصير بن شاهي سمع يعقوب بن يزيد روى عن العياشي يكنى أبا الحسن عديم النظير في زمانه كثير العلم و الرواية ثقة حسن المذهب. 
استاد: خواب دیدن و مردن در کربلا دلیل بر توبه نیست. علاوه بر اینکه از کجا معلوم در مورد خوابش دروغ نگفته است.
 
4-روایت کافی: ج4ص309: عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ عَنْ جَعْفَرٍ الْأَحْوَلِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا ع مَا تَقُولُ فِي الرَّجُلِ يُعْطَى الْحَجَّةَ فَيَدْفَعُهَا إِلَى غَيْرِهِ قَالَ لَا بَأْسَ بِه‏
در مورد رئوس واقفه نمی تواند گفت با اینکه قبول نداشته آمده روایت نقل کرده است.
شیخ هم وی را از اصحاب امام رضا ع آورده که خود موید همین مطلب است و معلوم هم می شود روایات زیادی دارد، که فقط همین روایت به دست ما رسیده است.
استاد:
اولا شاید قبل از وفات امام کاظم ع این روایات را شنیده است.
ثانیا واقفیه از حضرت سوال می کردند و حضرت هم پاسخ می داد.
5- روایتی در تایید ائمه اثنی عشر:
الكافي (ط - الإسلامية)، ج‏1، ص: 534: مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى وَ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ أَبِي طَالِبٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ قَالَ: كُنْتُ أَنَا وَ أَبُو بَصِيرٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ عِمْرَانَ مَوْلَى أَبِي جَعْفَرٍ ع فِي مَنْزِلِهِ بِمَكَّةَ فَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عِمْرَانَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع يَقُولُ-نَحْنُ‏ اثْنَا عَشَرَ مُحَدَّثاً فَقَالَ لَهُ- أَبُو بَصِيرٍ سَمِعْتَ مِنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع فَحَلَّفَهُ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ أَنَّهُ سَمِعَهُ فَقَالَ أَبُو بَصِيرٍ لَكِنِّي سَمِعْتُهُ مِنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع.
از آنجا که راوی از عثمان امام رضا ع را درک نکرده است، معلوم می شود وی در زمان امام رضا هم به این مطالب اعتقاد داشته است.
استاد:
اولا از کجا معلوم ابوطالب (عبدالله بن صلت) امام رضا ع را درک نکرده است. تنها چیزی که در کتب رجال آمده این است که وی از امام رضا ع روایت ندارد. پس ممکن است در زمان امام کاظم ع این روایات را نقل کرده است.
ثانیا شاید عثمان کتاب داشته و آن را به عبدالله اجازه داده است.
ثالثا شاید سماعه که عثمان روایت را از او نقل کرده قطعا از واقفیه است. پس نقل این روایت دلیل بر عدم وقف نیست.
رابعا دوازده محدث ربطی به امام بودن ندارد.

6- وی از اصحاب اجماع است.
چطور ممکن است ادعای اجماع اصحاب بر تصحیح ما یصح عن کسی که از اعمده وقف شود؟
استاد:
اولا از اصحاب اجماع بودن او احتمالی است. یعنی برخی وی را مکان ابن فضال ذکر کرده اند.
ثانیا شاید اصحاب متوجه عمدی بودن تاسیس وقف نبودند و مثل عبدالله بن بکیر که فطحی است بر او اجماع کردند.
ان قلت: چطور ممکن است امثال یونس بن عبدالرحمن که از قضیه مطلع بودند بدون توبه بر او اجماع کنند؟
قلت: وقتی می گوییم احتمالی است، یعنی چند نفر محدود تصحیح ما یصح عنه را در مورد ایشان پذیرفته اند.

7- عدم طعن بر مذهب ایشان در تعارضات شیخ در تهذیب و استبصار
تهذیب ج1ص23 ح60- تهذیب ج1 ص40 ح49- و تهذیب ج5 ص315 ح 85- تهذیب ج9ص27 ح110- استبصار ج1ص342  و...
نتیجه:
با توجه به تمامیت سند و دلالت روایت کشی توبه وی ثابت می شود. بنابراین وی راوی دوازده امامی ثقه است.

بحث چهارم: بر فرض عدم اثبات توبه، در تعارض بین توثیقات و تضعیف چه باید کرد؟
از یک طرف تضعیف شیخ در الغیبه را داریم، که وی را دروغگو دانسته است و از سوی دیگر توثیق شیخ در عده، که وی را متحرج از کذب دانسته است. اگر توبه ثابت نشود، این دو مطلب با هم تعارض دارند و قابل جمع نیست.

برخی در مقام جمع بین دو مطلب معتقدند: وی در مساله امامت به خاطر مال دنیا دروغ گفته، دلیل نمی شود که در مسایل فقهی جزیی هم دروغ بگوید.
استاد: کسی که در مساله به این مهمی دروغ گفت، دیگر در هیچ مساله ای قابل اعتماد نیست.


barrasi:
هر چند با توجه به اینکه شیخ صدوق از کتاب او روایت کرده وی صاحب کتابی مشهور بوده و وثاقتش ثابت می شود، ولی از آنجا که  از ارکان و سران واقفیه است تمام بحث هایی که در مورد علی بن ابی حمزه مطرح شد در مورد وی جریان دارد و وثاقت اثبات نمی شود.[رجال‏النجاشي، ص‏171، رقم450 : زياد بن مروان أبو الفضل و قيل: أبو عبد الله الأنباري القندي مولى بني هاشم روى عن أبي عبد الله و أبي الحسن عليهما السلام و وقف في الرضا عليه السلام‏»
رجال‏الطوسي، ص‏337، رقم5012: «زياد بن مروان القندي مولى بني هاشم يكنى أبا الفضل له كتاب واقفي».
الغيبة، ص 352 : «أن أول من أظهر هذا الاعتقاد علي بن أبي حمزة البطائني و زياد بن مروان القندي و عثمان بن عيسى الرواسي طمعوا في الدنيا و مالوا إلى حطامها و استمالوا قوما فبذلوا لهم شيئا مما اختانوه من الأموال ... كلهم كانوا وكلاء لأبي الحسن موسى  علیه السلام ، و كان عندهم أموال جزيلة فلما مضى أبو الحسن موسى  علیه السلام وقفوا طمعاً في الأموال و دفعوا إمامة الرضا  علیه السلام و جحدوه».
رجال‏الكشي، ص‏467، في زياد بن مروان القندي رقم886 : «حدثني حمدويه قال حدثنا الحسن بن موسى قال: زياد هو أحد أركان الوقف. و قال أبو الحسن حمدويه هو زياد بن مروان القندي بغدادي»]


barrasi:
توثیق خاص ندارد.[معجم‏رجال‏الحديث ج : 6  ص :  165. 3842 - الحكم بن بهلول  روى عن أبي همام، و روى عنه علي بن جعفر، التهذيب: الجزء 4 باب الخمس و الغنائم، الحديث 358، و باب الزيادات، الحديث 390. و روى عن رجل عن أبي عبد الله ع، و روى عنه إبراهيم بن هاشم، الكافي: الجزء 1، كتاب الحجة 4، باب فيه نكت و نتف من التنزيل في الولاية 108، الحديث 76.]


barrasi:
محمّد بن عیسی بن عبدالله اشعری:

رجال‏النجاشي، ص338، رقم 905: «محمد بن عيسى بن عبد الله بن سعد بن مالك الأشعري أبو علي شيخ القميين و وجه الأشاعرة متقدم عند السلطان. و دخل على الرضا عليه السلام و سمع منه و روى عن أبي جعفر الثاني علیه السلام.»

توثیق خاص ندارد؛ ولی عبارت «شيخ القميين و وجه الأشاعرة»، اگر توثیق را ثابت نکند، قطعاً مدح را نسبت به او ثابت می¬کند. چون در شهر قم که در آن زمان پر از افراد موثق و چهره های برتر بوده، مثل زکریا بن آدم و امثال ایشان بوده، محمد بن عیسی شیخ و وجه طایفه مهم اشعری ها در قم بوده است. بعید نیست اطمینان به وثاقت به دست آورد.

ابن داود و علامه نیز عبارت نجاشی را در بخش اول کتاب خود آورده اند.

توثیقات عامه:
1. وقوع در اسناد کامل الزیارات
صغری: بیش از 10 مورد از جمله: ص13و52 و 70 و...

2. عدم استثناء او از روایات محمد بن احمد بن یحیی
صغری: محمد بن احمد بن یحیی روایات زیادی را از محمد بن عیسی بن عبدالله، با واسطه دو پسرش احمد و عبدالله نقل کرده است.

3. روایت اجلا
صغری: از آنجا که اجلّا و بزرگانی همچون صفار و احمد بن محمد بن عیسی از محمّد روایت کرده اند، مشخص می شود وی راوی ثقه و جلیل القدری بوده است.  
معجم الرجال: و روى عنه محمد بن الحسن الصفار، التهذيب: الجزء 7، باب المهور و الأجور، الحديث 1469 و الإستبصار: الجزء 3، باب أنه إذا دخل بالمرأة و لم يسم لها مهرا كان لها مهر المثل، الحديث 815 و فيه الصفار فقط. (البته روایت صفار محدود است و اکثار روایت از او ندارد)
 
4. استدلال شیخ در تهذیبین بر اساس روایت او
 شیخ طوسی در تهذیب طبق روایتی از  سکونی که در طریق آن بنان واقع شده فتوا داده است.
تهذيب الأحكام، ج‏9، ص: 364، ح1

5. وقوع در طرق نجاشی به کتب
صغری: در ترجمه اسماعیل بن ابی عبدالله(رقم65 ) و در ترجه خیثمه(رقم 406) و در ترجمه محمد بن سهل(رقم 996)

6. کونه کثیر الروایه
صغری: حدود 300  روایت در کتب اربعه دارد.

7. وقوع در بشاره المصطفی
صغری: بشارة المصطفى لشيعة المرتضى (ط - القديمة)، ج‏2، ص: 237 و 164.

8. وقوع در اسناد کافی
صغری: در موارد زیادی به واسطه پسرانش احمد و عبدالله در اسناد کافی واقع شده است.

9. روایت قمییون 
احمد بن محمد بن عیسی و صفار (استبصار، ج3، ص225)

10. روایت احمد بن محمد بن عیسی از ایشان
الف. کثرت نقل جلیل
ب. نقل کسی که طعن بر روات ضعیف می کند
 
11. عدم طعن در تهذیبین در مقام حل تعارض
استبصار، ج1،ص438 و ج3، ص25 و 177، تهذیب، ج3، ص167

12. کونه من معاریف من دون ورود قدح فیه
صغری:  ایشان، رئیس قم حساب می شدند و بنابر این معروف و مشهور بوده اند.

13. صاحب کتاب
نجاشی ایشان را صاحب کتاب دانسته است.

14. نقل باواسطه صحیح الحدیث از ایشان
احمد بن ادریس از ایشان با واسطه روایت دارد.

15. اکتفا شیخ به طریقی که ایشان در آن واقع شده
شیخ با اینکه طریق صحیح به ابن ابی عمیر در مشیخه و فهرست دارد، در ابتدای تهذیب به طریق ایشان اکتفا کرده است.

16. عدم استثناء از کتب احمد بن محمد بن یحیی

17. وقوع در بخش اول کتاب رجال علامه


نتیجه:
با توجه به عدم تمامیت هیچ یک از وجوه، نمی توان به وثاقت ایشان حکم کرد، مگر آنکه از مجموع این وجوه برای کسی اطمینان حاصل شود. البته بعید نیست که از فرمایش نجاشی بتوان اطمینان به وثاقت ایشان حاصل کرد.


barrasi:
توثيق خاص ندارد. تنها چيزيكه براي ايشان بيان كرده‌اند ترضي شيخ صدوق برايشان است.[منتهي المقال، ج 2،ص 188، معجم رجال، ج4، ص285]  و اينكه از مشايخ صدوق است. 
اشکال: ترضي يك نوع دعاست و صرف دعاي صدوق براي كسي دال بر توثيق آنكس نيست و اينكه از مشايخ بودن هم دال بر توثيق شخص باشد ادعاي بي دليل است .


barrasi:
توثيق خاص ندارد و همان كسي است كه به جهت جلب امام رضا عليه السلام از مدينه به خراسان مأمور بود و صاحب روضة المتقين در مورد وي مي گويد: از بدترين خلق خداي متعال بوده و در قتل امام عليه السلام نيز كوشش داشته است.[نقله جواهر الكلام، ج5، ص345]. 
و اينكه گفته شده صدوق حكم به صحت اين خبر نموده  ممنوع است؛ چرا كه شايد صحت اين خبر از مقام و دليل ديگري برايش ثابت شده نه به جهت اعتمادش بر رجاء.[الفقيه، ج1، ص308، مصابيح الاحكام، ص74.]


barrasi:
توثيق خاص ندارد، ولی چند راه براي توثيق ايشان بيان كرده اند: 
الف ـ  کثرت ترضی صدوق
با توجه به تتبع در کتب شیخ صدوق و اثبات کثرت ترضی و تقید به آن نسبت به ایشان وثاقت ثابت می شود. (بیش از 200مورد ترضی دارد)
ب: اكثار روايت صدوق از ايشان
مرحوم صدوق در کتابهایش از ماجیلویه زیاد روایت نقل کرده  و اگر شخص ضعیفی بود صدوق این همه روایت از وی نقل نمی کرد ، معلوم می شود او را ثقه می دانسته است . 
اشکال: 
صرف روايت زياد از شخص دال بر توثيق وي نيست آري اگر مبناي صدوق تنها روايت از ثقه بود اين حرف صحيح بود لكن مبناي ايشان جمع آوري روايات بوده است و ممكن است يك راوي روايات زيادي داشته باشد وصدوق همه¬ي آنها را نقل كره باشد. بلكه مي‌خواسته تا ديگران به روايات دسترسي داشته باشند و راهي برای تصحيح و صدور آنها پيدا كنند يا ممكن است به عنوان قرينه و مويد روايت ديگري استفاده شوند كما اينكه ابن غضائري اجازه مي‌دهد روايات بعضي از راوياني كه ضعيف شمرده به عنوان مويد و شاهد به كار برده شود، مانند : اسماعيل بن مهران و خلف بن حماد  در هر حال و چون ابراهيم روايات زيادي دارد كليني نيز روايات را نقل كرده.
د: وقوع در اسناد فقیه :
صدوق عليه الرحمه  در مقدمه فقيه مي‌فرمايند: «ولم اقصد فيه قصد المصنفين في ايراد جميع ما رووه بل قصدت الي ايراد ما افتي به واحكم بصحته و اعتقد فيه أنّه حجه فيما بيني و بين ربي » اين جمله صدوق عليه الرحمه (در مقدمه) بر صحت تمام روايات فقيه دلالت دارد صحت هم يعني اعتبار سند روايت و يكي از روات محمد بن علی ماجیلویه است پس ثقه مي‌باشد.
اشکال اول : 
اينكه صدوق فرمود: من فتوي مي‌دهم و حجت است شايد به جهت طرق متعدد يا مشهوره بودن روايت يا قرائن ديگر بر موثوق الصدور بودنش دلالت داشته است.
نتيجه دليل اعم از مدعا است و با كلمه «احكم بصحته» وثاقت روات به دست نمي‌آيد.
اشكال دوم
امام خميني قدس سره در كتاب مكاسب [المكاسب، ج1، ص 83]  خويش فرموده‌اند: صدوق به وعده خود در كتابش وفا نكرد و روايات متعارض و يا رواياتي را كه گفته طبق آن فتوي نمي‌دهم نقل كرده است.
در اینجا چند مورد آن به عنوان نمونه ذکر می‌شود.
 مثال 1ـ در فقيه  رواياتي از سماعه نقل كرده ولي درجايي ديگر از همان كتاب  مي‌فرمايند :«... و لا افتي بالخبر الذي اوجب القضاء عليه لانه رواية سماعة بن مهران و كان واقفيا».[الفقيه، ج2، ص 75، ح 21]
مثال 2ـ در فقيه آورده‌اند  :«فهو حديث يروي عن ثلاثة من المجهولين باسناد منقطع يرويه الحسن بن علي الكوفي و هو معروف عن الحسين بن عمرو عن ابيه عن عمرو بن ابراهيم الهمداني و هم مجهولون».[الفقيه، ج1، ص 162، ح 15]
مثال 3ـ در فقيه  باب ميراث المجوس، روايتي از سكوني نقل مي‌كنند و سپس مي‌فرمايند:
«... و لا افتي بما ينفرد السكوني بروايته».[الفقيه، ج4، ص 249، ح 1]
مثال 4ـ باب الرجلين يوصي اليهما روايات متعارضی آورده  و فتوي به یكي از متعارضین غير ديگري داده است.
اين مثالها حاكي از عدم وفاي ايشان به عهد مذكور در مقدمه كتابشان مي‌باشد نتيجه اينكه اين وجه ناتمام است و وثاقت ماجیلویه ثابت نمی شود. پس با آن عبارت صحت سند و و ثاقت راويان فقيه و از جمله ماجيلويه ثابت نمي شود.
با توجه به صحت وجه اول وثاقت ثابت می شود.


barrasi:
توثیق خاص ندارد. 
وجوه عامه وثاقت اسماعیل بن مرار:
1. ابن ابی عمیر از اسماعیل روایت دارد (کافی، ج4، ص500)
اشکال: 
اولا تنها همین روایت است که آن هم اختلاف نسخه دارد و با واو است.
ثانیا تمام روایات ابراهیم بن هاشم از اسماعیل بلاواسطه است.
ثالثا با توجه به فهرست تمام روایات یونس بن عبدالرحمن را ابراهیم از اسماعیل بلاواسطه نقل کرده است.
2. وقوع اسماعیل در تفسیر قمی. فیه ما فیه
3. وقوع در اسناد کلینی
4. وقوع در کافی
5. شهادت ابن ولید
میرداماد: عدم استثناء ابن ولید از روایات یونس دلیل بر وثاقت اوست.
اشکال: شیخ در ذیل ترجمه یونس بن عبدالرحمن می نویسد: «و قال محمد بن علي بن الحسين: سمعت محمد بن الحسن بن الوليد رحمه الله يقول: كتب يونس التي هي بالروايات كلها صحيحة يعتمد عليها إلا ما ينفرد به محمد بن عيسى بن عبيد و لم يروه غيره فإنه لا يعتمد عليه و لا يفتى به»؛ یعنی روایاتی که محمد بن عیسی بن عبید منفرداً از یونس نقل کرده معتبر نیست.  پس شاید روایات منفرده ابن عبید از یونس اشکال محتوایی داشته، نه اینکه خود وی ضعیف باشد.
افزون بر این، در کلام ابن ولید تناقض گویی است؛ چون ایشان از یک طرف مدّعی است که برخی از روایات یونس را تنها محمد بن عیسی بن عبید نقل کرده و از طرف دیگر در همین جا شیخ = می¬نویسد: ابن ولید به کلیه کتب و روایات یونس سه طریق دارد، که یکی از آنها محمد بن عیسی بن عبید و دیگری صالح بن سندی و سومی اسماعیل بن مرار است. بنابراین مشخص می¬شود محمد بن عیسی بن عبید از یونس روایت منفرده ای ندارد.
مؤيد اينکه مقصود از استثناء ضعف راوی نیست این است که خود ابن وليد از محمد بن عيسي ـ مع الواسطه ـ روايت نقل كرده است.
علاوه بر این شاید از آنجا که اسماعیل روایت متفرده نداشته که ابن ولید آن را استثناء نکرده، نه اینکه متفرده داشته ولی ابن ولید آن را استثناء نکرده است. پس سالبه به انتفاء به موضوع است.
6. عدم اشاره بزرگان  به اختلاف نسخه بین روایات اسماعیل و صالح بن سندی و محمد بن عیسی بن عبید 
با این وجه وثاقت هر سه راوی ثابت می شود.


barrasi:
ترجمه ایشان در کتب رجالی چنین  است: 
1. «رجال‏النجاشي»، ص‏40 : «ثقة كثير الرواية» . 
2. «رجال‏النجاشي»، ص348، رقم 939 فی ترجمة محمد بن أحمد بن يحيى بن عمران بن عبد الله بن سعد بن مالك الأشعري القمي: «و كان محمد بن الحسن بن الوليد يستثني من رواية محمد بن أحمد بن يحيى ما رواه ... أو ما ينفرد (يتفرد) به الحسن بن الحسين اللؤلؤي ... تبعه على ذلك أبو جعفر بن بابويه و أبو العباس بن نوح» .
3. «رجال‏الطوسي»، ص‏424 :«ضعفه ابن بابويه» .
4. «فهرست‏الطوسي» ، ص 408 ، رقم 623 : فی ترجمة محمد بن أحمد بن يحيى:«و قال محمد بن علي بن الحسين (ابن بابويه) : إلا ما كان فيه من تخليط و هو الذي  .... و ما ينفرد به الحسن بن الحسين اللؤلؤي».
به دلیل تعارض جرح و تعدیلِ رجالیون نسبت به ایشان، حکم به توثیق مشکل است.


barrasi:
واقفی است و توثیق خاص ندارد.
رجال‏الطوسي، فی أصحاب‏أبي‏الحسن الکاظم، ص345، رقم5145 : «محمد بن عمرو : واقفي»


barrasi:
تنها در رجال برقی مذکور است: رجال‏البرقي،أصحاب‏أبي‏عبدالله، ص46 : «قائد بن طلحة الحناط»


barrasi:
توثیق خاص ندارد.
 رجال‏النجاشي/باب‏القاف/316 رقم 867 - القاسم بن الربيع 
أخبرنا أبو العباس أحمد بن علي بن نوح فيما وصى إلي به من كتبه‏.


barrasi:
در مورد جعفر بن محمد مالک فزاری،  به دلیل تعارض جرح و تعدیلِ رجالیون نسبت به ایشان، حکم به توثیق مشکل است.[«رجال‏الطوسي»، ص‏418، رقم6037 : «جعفر بن محمد بن مالك: كوفي ثقة و يضعفه قوم روى في مولد القائم أعاجيب» «رجال‏النجاشي»، ص122، رقم313: «جعفر بن محمد بن مالك بن عيسى بن سابور: مولى أسماء بن خارجة بن حصن الفزاري كوفي أبو عبد الله كان ضعيفا في الحديث قال: أحمد بن الحسين كان يضع الحديث وضعا و يروي عن المجاهيل و سمعت من قال: كان أيضا فاسد المذهب و الرواية ... ».]


barrasi:
کلام شیخ و نجاشی بر وثاقت ایشان دلالتی نمی کند.
رجال‏النجاشي ص :  88 رقم 215 - فهرست‏الطوسي ص :  62 رقم 76 : «أحمد بن أبي زاهر : و اسم أبي زاهر موسى أبو جعفر الأشعري القمي مولى كان وجها بقم و حديثه ليس بذلك النقي و كان محمد بن يحيى العطار أخص أصحابه»‏ مرحوم خویی در توضیح این کلام می گوید: «أقول: إن قول النجاشي و الشيخ أن أحمد بن أبي زاهر كان وجها بقم، ظاهر في أنه كان وجها من جهة أنه كان محدثا كما يدل عليه قولهما، و كان محمد بن يحيى العطار أخص أصحابه، و عليه فما ذكراه من أن حديثه ليس بذلك النقي لا بد من حمله على أنه توجد في أحاديثه روايات منكرة و هذا لا ينافي وثاقة الرجل» («معجم‏رجال‏الحديث»، ج2، ص29) 
– هر چند که اصولا از این تعبیر توثیق بدست نمی آید، چه رسد به حل تعارض آن با جملة «حديثه ليس بذلك النقي».


barrasi:
توثیق خاص ندارد.
«رجال‏النجاشي»، ص 293، رقم 786 :«عمران بن حمران الأذرعي من أهل أذرعات روى عن أبي عبد الله عليه السلام أخبرنا الحسين عن أحمد بن جعفر عن حميد عن ابن سماعة عن الحسن بن حماد بن عديس عنه» . 
و «فهرست‏الطوسي» ص343 ، رقم 539 - «عمران بن حمران له كتاب. أخبرنا جماعة عن أبي المفضل عن حميد عن ابن سماعة عنه».


barrasi:
توثیق خاص ندارد.
رجال‏النجاشي/باب‏الألف‏منه/باب‏الحسن‏والحسين/55 رقم 124 - الحسين بن حماد بن ميمون العبدي مولاهم كوفي أبو عبد الله ذكر في رجال أبي عبد الله عليه السلام. له كتاب يرويه داود بن حصين و إبراهيم بن مهزم. أخبرنا أحمد بن محمد عن أحمد بن محمد بن سعيد قال: حدثنا القاسم بن محمد بن الحسين بن خازم قال: حدثنا عبيس بن هشام قال: حدثنا داود بن حصين عن الحسين. 
فهرست‏الطوسي/باب‏الحاء/باب‏الحسين/148 رقم 226 - الحسين بن حماد. له كتاب. رويناه بالإسناد الأول عن حميد عن القاسم بن إسماعيل عنه.


barrasi:
اقوال در مورد علی بن حدید 
1. تضعیف مرحوم شیخ در کتاب شریف «التهذیب» و «الاستبصار»
[کلام مرحوم شیخ : 
«الإستبصار» ،ج 1، باب البئر تقع فيه الفأرة ، ذيل الحديث 112 : «فأول ما في هذا الخبر أنه مرسل و راويه ضعيف و هو علي بن حديد ، و هذا يضعف الاحتجاج بخبره» 
«الإستبصار» ، ج3 ، باب النهي عن بيع الذهب بالفضة نسيئة ذيل، الحديث 325 : «و هو ضعيف جدا» .
«التهذيب» ،ج7 ، باب بيع الواحد بالاثنين و أكثر من ذلك ، ذيل الحديث 435 ، ص100 : «و أما خبر زرارة فالطريق إليه علي بن حديد و هو مضعف جدا لا يعول على ما ينفرد بنقله» .]
2. توثیق با توجه به وجوهی همچون:
   الف ) نقل دو روایت در رجال کشی که امام ع مردم را به ایشان ارجاع می داده و فی الجمله دال برممدوحیّت ایشان است .
1. علي بن محمد عن أحمد بن محمد  عن أبي علي بن راشد  عن أبي جعفر الثاني قال: قلت: جعلت فداك قد اختلف أصحابنا فأصلي خلف أصحاب هشام بن الحكم؟ قال: عليك بعلي بن حديد، قلت: فأخذ بقوله؟ قال: نعم ، فلقيت علي بن حديد فقلت نصلي خلف أصحاب هشام بن الحكم؟ قال : لا .
2. آدم بن محمد القلانسي البلخي  عن علي بن محمد القمي  عن أحمد بن محمد بن عيسی القمي عن يعقوب بن يزيد  عن أبيه (يزيد بن حماد)  عن أبي الحسن قال قل أصلي خلف من لا أعرف؟ فقال لا تصل إلا خلف من تثق بدينه فقلت له يونس و أصحابه؟ فقال يأبى ذلك عليكم علي بن حديد قلت آخذ بذلك في قوله؟ نعم قال فسألت علي بن حديد عن ذلك؟ فقال: لا تصل خلفه و لا خلف أصحابه. 
اشکال : مرحوم خویی دو روایت را فی الجمله دال بر ممدوحیّتِ علی بن حدید می داند، اما سند را ضعیف دانسته و حجت نمی داند. 
 ب) واقع شدن ابن حدید در رجال تفسیر علی بن ابراهیم ، با این کبرای کلی که  مصنف  در مقدمه، خبر از ثقه بودن تمام رجالِ سند احادیث می دهد.[تفسير القمي , سورة الناس ، في تفسير قوله تعالى : «مِن الجِّنةِ و النّاس». ]  
اشکال : ثابت نیست که این تفسیر موجود (در زمان حاضر) همان تفسیر واقعی علی ابن ابراهیم باشد.                                   
 ج) واقع شدن ابن حدید در رجال کامل الزیارات   با تفسیر حداکثری کلام ابن قولویه در اول کتاب، مبنی بر توثیق تمام رجال سند.[کامل الزیارات , باب 8 , حدیث 1 ]
اشکال : مرحوم خویی که از قائلین این  نظریه بود در اواخر عمر خویش کلامِ ابن قولویه را منحصراً ظاهر بر توثیقِ مشایخ بی واسطه می داند. 
 د)  نقل ابن ابی عمیر از ابن حدید  که به شهادت مرحوم شیخ « لایرون ولا یرسلون الا عن ثقه» است ، خود وجهی برای توثیق ابن حدید می باشد.[«تهذيب الأحكام»، ج‏7، ص276 - «الاستبصار ... »، ج 3، ص 159]  
اشکال : این وجه با تضعیف مرحوم شیخ در تهذیب و استبصار متعارض است.     
بنابراین توثیقات و تضعیف با هم تعارض کرده و وثاقت ایشان ثابت نمی شود.


barrasi:
حسین بن حسن بن ابان:
       ایشان در فهرست شیخ و رجال نجاشی ترجمه نشده اند.
رجال شیخ در اصحاب امام عسکری علیه السلام:   
5845 - 8 - الحسين بن الحسن بن أبان. أدركه و لم أعلم أنه روى عنه و ذكر ابن قولويه أنه قرابة الصفار و سعد بن عبد الله و هو أقدم منهما لأنه روى عن الحسين بن سعيد و هما لم يرويا عنه. 
 
رجال شیخ در من لم یرو عن احدهم:
6109 - 44 - الحسين بن الحسن بن أبان. روى عن الحسين بن سعيد كتبه كلها روى عنه ابن الوليد. 
 
توثیقات:
وجه اول: توثیق شیخ
ابن داود، در ترجمة محمد بن أورمة به نقل از رجال شیخ، می گوید «و هو ثقة»  
ابن داود: محمد بن أورمة: بضم الهمزة و سكون الواو قبل الراء المضمومة أبو جعفر القمي لم [جخ‏] ضعيف روى عنه الحسين بن الحسن بن أبان و هو ثقة [ست‏] في رواياته تخليط.
اشکالات:
اولا در نسخه های موجود رجال شیخ، کلمه «وهو ثقه» وجود ندارد.
پاسخ: نسخه رجال آقای قهپایی از رجال شیخ هم «و هو ثقه» را داشته است. البته آن هم با رمز خ به صورت یک نسخه آن را مطرح می کند. بنابراین مشخص می شود که نه ابن داود و نه نساخ اشتباه نقل نکرده اند. به ویژه اینکه نسخه خطی شیخ به دست ابن داود رسیده بوده است.
ثانیا: اگر هم جمله «وهو ثقه» در رجال شیخ بوده باشد باز احتمال دارد مربوط به ابن اورمه باشد نه حسین بن حسن. در این صورت واو حالیه است. معنی اش این است که محمد بن اورمه اگرچه ضعیف است اما وقتی حسین بن حسن از او اخذ روایت کرده، این محمد ثقه بوده است. (مشرق الشمسین) علاوه بر این سابقه ندارد که شیخ کسی را در ضمن راوی دیگر توثیق کند.
پاسخ: 
الف. این تعبیر خلاف ظاهر است.
ب. در این صورت می بایست «و کان ثقه» می فرمود، نه «و هو ثقه».
ج. اگر هم «وهو ثقه» درست باشد، با توجه به فرمایش نجاشی که می فرماید: محمد ابتدا ضعیف بوده و سپس ثقه شده است، می بایست شیخ می فرمود: کان ضعیفا و روی عنه الحسین و هو ثقه. یعنی اول ضعیف بوده، اما بعدا که ثقه شده حسین از او روایت کرده است.
ثالثا: خواجویی در پاورقی مشرق الشمسین: اگر حسین ثقه باشد، می بایست شیخ در ترجمه خودش او را توثیق می کرد، ولی در دو جا اسم او را آورده، اما در هیچ کدام او را توثیق نکرده است.
پاسخ: موارد زیادی داریم که نجاشی و شیخ یک راوی را در ضمن راوی دیگر توثیق می کند و یا در یک جا توثیق می کند و در جای دیگر توثیق نمی کند.
بنابراین با توجه به نسخه ابن داود که نسخه خطی شیخ را داشته و بر نسخ دیگر مقدم است، ظاهر کلام شیخ، وثاقت حسین بن حسن بن ابان را اثبات می کند. 
وجه دوم: قرابه الصفار
مشرق الشمسین ص82 (شیخ بهایی): بعد از نقل قول شیخ «انه قرابة الصفار و سعد بن عبدالله» می گوید: فدلّ هذا على اعتباره و جلالته.
استاد:
قرابت ظاهر در خویشاوندی است و ربطی به توثیق ندارد.
وجه سوم: تصحیح علامه 
الف) طرق مشتمل بر ایشان 
نقل از آقای خویی: أن العلامة صحح طريق الصدوق إلى الحسين بن سعيد و فيه الحسين بن الحسن بن أبان.  
اشکال : طرق شیخ صدوق به حسین بن سعید، منحصر به ایشان نیست. در کل طرق شیخ و نجاشی تنها سه طریق منحصر به حسین بن حسن بن ابان وجود دارد، که علامه هیچ کدام را تصحیح نکرده است. بنابراین طرق تصحیح شده منحصر نیست و طرق منحصر تصحیح نشده است.
ب) روایت مشتمل بر ایشان: 
مختلف ج1 ص256  : و ما رواه زرارة في الصحيح عن أحدهما عليهما السلام قال: لا ينقض الوضوء إلّا ما يخرج من طرفيك، أو النوم.  
منتهی ج1ص196: ما رواه الشّيخ في الصّحيح، عن زرارة، عن أحدهما عليهما السّلام، قال: (لا ينقض الوضوء إلّا ما يخرج من طرفيك أو النّوم.
تهذيب الأحكام (تحقيق خرسان)، ج‏1، ص: 6
أَخْبَرَنِي بِهِ الشَّيْخُ أَيَّدَهُ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ أَبَانٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَيْنَةَ وَ حَرِيزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: لَا يَنْقُضُ الْوُضُوءَ إِلَّا مَا خَرَجَ مِنْ طَرَفَيْكَ أَوِ النَّوْمُ.
اشکالات:
1. نقد الرجال: اولا تصحیح لزوما به معنای توثیق افراد نیست. ثانیا توثیق هم باشد، اجتهادی است و حجت نیست.
پاسخ: در لسان متاخرین فی الصحیح یعنی سند روایت صحیح است. یعنی وصف سند است، نه وصف روایت. بله، در کلمات قدما وقتی می گویند روایت صحیحه است، احتمال دارد به خاطر وجود قراین یا وقوع در کتب مشهور روایت را صحیح بدانند.
2. استاد: به احتمال قوی علامه می دانسته که این روایت از کتاب حسین بن سعید است و شیخ نیز طریق صحیح به کتب حسین بن سعید دارد، به همین خاطر تصحیح او ناظر به بعد حسین بن سعید است و ربطی به حسین بن حسن بن ابان داشته باشد.
وجه چهارم: توثیق ابن داود
اینکه ابن داود وی را در قسم اول که ممدوحین هستند ذکر کرده و عبارت شیخ را هم آورده است.
وجه پنجم: تصحیح شهید اول
همان روایتی که علامه آن را تصحیح کرده، شهید نیز سند را تصحیح کرده است. همان اشکالات بر آن وارد می شود.
وجه ششم: اعتماد حسین بن سعید به ایشان
محدث نوری در خاتمه: حسین بن سعید موقع مرگ با اینکه پسرش احمد دندان که راوی بوده، کتبش را در قم به حسین بن حسن بن ابان اجازه داده است. پس معلوم می شود حسین بن حسن مورد اعتماد حسین بن سعید بوده است.
اشکال:
این قضیه در مورد آمدن حسین به قم بوده و حسین بن سعبد در این سفر از دنیا رفته است. (ترجمه حسین بن سعید در نجاشی و فهرست) در سفر قم، پسرش پیشش نبوده، در منزل پدر حسین بن حسن بن ابان مهمان بوده و خواسته کتب از بین نرود. به همین خاطر به حسین اجازه داده است. از آنجا که قبلا به روات دیگر اجازه داده بوده است. صرف اجازه هم دلیل بر وثاقت نمی کند.
وجه هفتم: روایت اجلا
ابن ولید، صفار، احمد بن ادریس، علی بن ابراهیم، محمد بن قولویه و سعد بن عبدالله.
سعد بن عبدالله(تهذیب ج1ص38 و ص39 و...)-صفار(تهذیب ج1ص7و ص10 و ...)-ابن ولید-محمد بن قولویه-محمد بن یحیی العطار(توحید ص75-141-142-178)
وجه هشتم: کثرت روایت
در طرق متعدد واقع شده و صدها روایت هم نقل کرده است.
وجه نهم: اعتماد ابن وليد بر ایشان و هو نقاد الرجال
ابن ولید ده ها کتاب و صدها روایت را از ایشان نقل کرده است.
استاد:
به احتمال قوی ابن ولید دقت در محتوا می کرده و استثناء هایی هم مطرح کرده، با توجه به محتوای روایات بوده است، نه سند روایات. ابن ولید که لایروی الا عن ثقه نبوده است.
وجه دهم: شیخ الاجازه
کتب حسین بن سعید و دیگران را به روات اجازه داده است.
استاد: اشکالش در وجوه عامه گذشته است.
وجه یازدهم: وقوع در اسناد مزار مشهدی 
در ص327 واقع شده است.
وجه دوازدهم: وقوع در اسناد کامل الزیارات
ایشان بیش از 15 روایت در کامل الزیارات دارد. که به واسطه پدرشان آنها را نقل می کنند.  
وجه سیزدهم: وقوع در کافی
وجه چهاردهم: توثیق نجاشی
در طریق به حسین بن سعید نجاشی از ابن نوح نقل می کند یکی از طرق را طریق غریب می داند. پس بقیه طرق غریب نیست.
وجه پانزدهم: روایت صحیح الروایه از ایشان
احمد بن ادریس، که نجاشی او را صحیح الحدیث دانسته، از ایشان روایت می کند. معنای صحیح الحدیث وثاقت روات بعدی است.
استاد: اشکالش در وجوه عامه گذشته است.
وجه شانزدهم: در طرق نجاشی به کتب (آقای وحید)
فیه: علاوه بر اشکال کبروی، در طریق حسین بن سعید واقع شده و خود ابن نوح می گوید نسخه معول، نسخه احمد بن محمد بن عیسی است. علاوه بر اینکه طریق منحصر نیست.
البته طریق ابن ولید به حسین بن سعید در فهرست از دو راه احمد بن محمد بن عیسی و حسین بن حسن بن ابان است و هیچ اختلاف نسخه ای بین دو نسخه نقل نشده است. پس مشخص می شود وی فرد ثقه ای بوده و اختلاف نسخه ای که ابن نوح عنوان داشته  در مجموع طرق بوده و نسخه احمد را به خاطر معروفیتش نسخه بهتر دانسته، وگرنه فرقی بین نسخه احمد و حسین نیست. 
وجه هفدهم: استناد شیخ طوسی به ایشان در اوایل تهذیب و استبصار 
در ابتدای تهذیب و استبصار با اینکه به کتب اسناد صحیحه داشته، طریقی که ایشان در آن واقع شده را آورده است. پس مشخص می شود به او اعتماد داشته است.
استاد: منوط به ظن هر شخص است.
وجه هجدهم: فتوای شیخ در تهذیبین به استناد خبر ایشان
شیخ به روایتی که حسین در سندش واقع شده استناد کرده است. تهذیب ج1 ص39 ح44- و  ص48 ح76- وص78ح46 
وجه نوزدهم: فتوای شیخ طبق روایت وی در روایات متعارض
در استبصار، ج1، ص96 و97 در بین دو روایت متعارض، شیخ روایتی را مقدم می کند که حسین بن حسن بن ابان در آن واقع شده است.
اشکال: از کتاب حسین بن سعید بوده و کتاب مشهور بوده و یا طرق متعدد به آن کتاب داشته است.
وجه بیستم: وقوع در اسناد فقیه (البته در مشیخه)
ایشان در طریق صدوق به: ابراهیم بن میمون-ابی بکر بن ابی سمال-یحیی بن ابی علاء- حسین بن مختار-حسین بن سعید- فضالة بن ایوب. واقع شده است و طریق ایشان به سه نفر اول، منحصر است به حسین بن حسن 
بیان کبری: صدوق فرموده:«قصدت إلی إیراد ما اُفتی به و أحکم بصحته» در نتیجه برای حکم به صحت روایت، افراد واقع در مشیخه نیز باید ثقه باشند.
استاد: اگر در متن بود، وجهی داشت، اما در مشیخه چون طریق است به درد نمی خورد.
وجه بیست و یکم: روایت قمیین از او
 مثل سعد بن عبدالله -ابن ولید- صفار- ابن قولویه- محمد بن یحیی
اشکال: هم اشکال کبروی هست و هم چون خط حسین بن سعید بوده، وجهی به شمار نمی آید.
وجه بیست ودوم: مقارنة الشخص براوٍ آخر بلا تعرض للاختلاف
ایشان راوی ده ها کتاب و صدها روایت است از جمله در مشیخه در طریق حسین بن سعید-حسین بن مختار-فضالة بن ایوب- واقع شده که علاوه بر ایشان شیخ طریق دیگری نیز به این کتب دارد بدون اینکه متذکر اختلافی در روایات ایشان نسبت به روایات دیگر شده باشد.
اشکال: اولا نجاشی در ترجمه حسین بن سعید متذکر اختلاف روایات ایشان با سایر راویان شده است. و می گوید: 
ما كتب إلي به أبو العباس أحمد بن علي بن نوح السيرافي رحمه الله في جواب كتابي إليه: و الذي سألت تعريفه من الطرق إلى كتب الحسين بن سعيد الأهوازي رضي الله عنه فقد روى عنه أبو جعفر أحمد بن محمد بن عيسى الأشعري القمي و أبو جعفر أحمد بن محمد بن خالد البرقي و الحسين بن الحسن بن أبان و أحمد بن محمد بن الحسن بن السكن القرشي البردعي و أبو العباس أحمد بن محمد الدينوري. فأما ما عليه أصحابنا و المعول عليه ما رواه عنهما أحمد بن محمد بن عيسى‏.
ثانیا چون خط حسین بن سعید بوده، اختلاف نسخه امکان پذیر نبوده است و نهایتا عدم کذب را اثبات می کند و نمی توان ضبط و وثاقت را احراز کنیم. بله اگر قرائت و سماع و یا استنساخ بود، این وجه جایی داشت.
ثالثا کتب و روایات حسین بن سعید مشهور بوده و امکان تغییر وجود نداشته است. البته صرف مشهوریت مانع اختلاف نسخه نمی شود و ممکن است اصل کتاب مشهور باشد، اما در متن آن اختلاف نسخه وجود داشته باشد. مثل اختلاف نسخه های موجود در کافی که مشهور است. 
وجه بیست و سوم: روایة عدة عن الشخص بلا اختلاف فی المروی
مثلا نجاشی در ترجمه حسین بن سعید می گوید کتب او را پنج نفر روایت کرده اند. که یکی از آنها حسین بن حسن است و سپس روایت حسین بن حسن از حسین بن سعید را به دو طریق(ابن ولید-ابن بطه) از حسین بن حسن نقل می کند؛ بدون اینکه متعرض اختلاف بین این روایت ابن ولید و ابن بطه شود. شاهدش هم این است که ابن نوح این دو طریق را یک طریق دانسته است. پس معلوم می شود حسین بن حسن، روایات را بدون اختلاف و کم و کاست، برای هر دو نقل کرده و این نشانه وثاقت اوست.
و یا مثلا جعفر بن قولویه در کامل الزیارات، روایاتی را به این ترتیب می آورد؛ (7مورد) حَدَّثَنِي أَبِي وَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنِ الْحُسَيْنِ‏ بْنِ‏ الْحَسَنِ‏ بْنِ‏ أَبَان‏...
استاد: چون خط حسین بن سعید بوده این وجه در مانحن فیه کارساز نیست. علاوه بر این از نظر کبروی نیز وجه خیلی متقنی نیست و بسته به اطمینان است.
وجه بیست و چهارم: حساب احتمالات
شهید صدر در مورد مروی عنه های مشایخ ثلاثه مبنای حساب احتمالات را مطرح کرده است. این وجه در مورد حسین بن حسن بن ابان نیز جریان دارد. زیرا ابن ولید اگر 50 مروی عنه داشته باشد، از این تعداد 45 راوی ثقه است و 5 راوی مجهول است. وقتی حدود 90 درصد از مروی عنه ها ثقه باشند، در مورد بقیه نیز به حساب احتمالات اطمینان به وثاقت حاصل می شود و اگر هم تضعیفی پیدا شود و بسیار اندک باشد، در مورد افراد مجهول، حساب احتمالات اطمینان ایجاد می شود که جزو افراد ثقه هستند.
نتیجه: 
با توجه به تمامیت برخی از این وجوه وثاقت ایشان ثابت می شود.


barrasi:
محمّد بن حصین توثیق صریح نشده ولی وجوهی از توثیقات عامّه را می توان برای اثبات وثاقتش اقامه کرد که از نظر ما این وجوه صلاحیّت اثبات وثاقت وی را ندارند. 
وجه اوّل این است که در اسناد تفسیر علی بن ابراهیم واقع شده است.[تفسير القمي، ج2، ص427]
 این وجه تمام نیست زیرا گرچه در یک سند تفسیر قمّی واقع شده، ولی همانطور که قبلاً بیان شد اصل کتاب تفسیر علی بن ابراهیم و نیز انتساب مقدّمه به ایشان قابل اثبات نیست. 
وجه دیگر اینکه محمّد بن حصین از مرویّ عنه های محمّد بن احمد بن یحیی است  که ابن ولید استثنا ننموده است و این خود بیانگر وثاقت ایشان است.[الکافی، ج3، ص417]
امّ إبراهیم بن هاشم این مطلب نیز تمام نیست چون محمّد بن حصین مرویّ عنه با واسطه صاحب نوادر الحکمه- محمّد بن احمد بن یحیی- است و ابن ولید تنها عدّه ای از مرویّ عنه های بدون واسطه را استثناء نموده است  و ما در استقرائی که داشتیم به این نکته رسیدیم که افراد استثنا شده از مرویّ عنه های بلاواسطه هستند. ظاهر عبارت نیز همین است:« و كان محمّد بن الحسن بن الوليد يستثني من رواية محمّد بن أحمد بن يحيى ما رواه عن محمّد بن موسى الهمداني أو ما رواه عن رجل أو يقول بعض أصحابنا أو عن محمّد بن يحيى المعاذي ....» 
 وجه سوّم قابل طرح اینکه، بنی فضّال از وی روایت دارند و در مورد ایشان گفته شده که « خذوا ما رووا، و ذروا ما رأوا». گرچه بزرگانی چون شیخ اعظم (ره) به این وجه استناد نموده اند  ولی استناد به آن مشکل به نظر می رسد؛ چرا که همانطور که برخی رجالیین  بیان نموده اند اوّلاً چنین روایتی خود سنداً ضعیف است چون عبدالله کوفی خادم حسین بن روح مجهول است و ثانیاً از جهت دلالت امام علیه السلام در مقام بیان تصحیح تمام روایات بنی فضّال نیست؛ بلکه با توجّه به مقایسه کتب شلمغانی با کتب و روایات بنی فضّال روشن می شود که مراد حضرت این بوده که فساد عقیده بعد از نقل روایت ضرری به روایات قبل از فساد عقیده نمی رساند. 
البتّه از نظر سند ممکن است گفته شود که عبدالله کوفی چون خادم حسین بن روح بوده، مورد اعتماد و اطمینان شیخ بوده است بنابراین از این جهت روایت مشکلی ندارد. 
نکته دیگر اینکه از میان بنی فضّال، حسن بن علی بن فضّال بنابر قول برخی از اصحاب اجماع  بوده و از قضا راوی از محمّد بن حصین نیز ایشان است.  پس از این راه و بنابر این مبنا که مروی عنه های اصحاب اجماع توثیق می گردند، می توان محمّد بن حصین را توثیق نمود. ولی به نظر ما فهم مشهور از عبارت کشّی صحیح بوده ولی چون صحّت قدمایی مراد است، وثاقت به صدور روایت پیدا خواهد شد گرچه مروی عنه اصحاب اجماع توثیق نشود.


barrasi:
معلّی بن محمد:
نجاشی در ترجمه وی می نویسد:«معلى بن محمّد البصري أبو الحسن مضطرب الحديث و المذهب و كتبه قريبة»[رجال نجاشی، باب‏الميم، 418.]  
بحث تفصیلی:
معلی بن محمد:
نجاشی(ص418، رقم 1117): ابوالحسن مضطرب الحدیث و المذهب و کتبه قریبة
وی توثیق خاص ندارد.
مضطرب الحدیث: ضابط نیست. پس ثقه نیست.
کتبه قریبه: قریب به مذهب است.

وجوه عامه وثاقت:
1-	در اسناد باواسطه کامل الزیارات واقع شده است.(باب های 50، 54،‌71، 108 و .... )
فیه: این مبنا ناتمام است.
2-	در تفسیر قمی واقع شده است(ج1، تفسیر سوره انعام)
فیه: این مبنا ناتمام است.
3-	کثرت روایت (597 بار نام ایشان در وسائل آمده) اعرفوا منازل الرجال بقدر روایاتهم عنا.
فیه: این مبنا ناتمام است. زیرا اولا: معنای این روایت این نیست. ثانیا: شاید روایات را جعل کرده و اصلا کثیر الروایة نباشد.
4-	مبنای حاجی نوری: در طریق راوی صحیح الحدیث و الروایة واقع شده است.
نجاشی درمورد احمد بن ادریس: ثقة صحیح الحدیث؛ معنایش وثاقت تمام واسطه ها از احمد تا امام است که یکی از آنها معلی است.  
فیه: اولا: صحیح الحدیث معنایش این نیست کما اینکه نجاشی در مورد برخی بیان داشته« ثقة، صحیح الحدیث الا انه یروی عن الضعفاء».
ثانیا: معلی بن محمد واسطه در سند روایت احمد بن ادریس نیست، چون روایت مورد استدلال  در کافی(2/ 93/ باب الصبر/ حدیث 25) است که نسخه اختلافی است؛ در یک نسخه «ابوعلی الاشعری (احمد بن ادریس) عن المعلی بن محمد عن ...» است و در نسخه دیگر« ابوعبدالله اشعری(حسین بن محمد) عن المعلی بن محمد عن ...».
با توجه به اینکه ابوعبدالله اشعری(حسین بن محمد) حدود 99درصد روایت معلی را نقل کرده مشخص می شود نسخه ابوعلی اشتباه است؛ چرا که در جای دیگر کافی(2/ ص611/ باب الجلوس، حدیث 5) نیز آمده است:« ابوعبدالله الاشعری(حسین بن محمد) عن المعلی بن محمد عن ...».
بنابراین این وجه صغرویا و کبرویا ناتمام است.
5-	روایت محمد بن حسن بن ولید که«لایروی عن الضعفاء» از معلی
فهرست: در ترجمه ابان بن تغلب: «ابن ابی جید عن محمد بن حسن بن الولید عن المعلی بن محمد البصری...»
فیه:
اولا: از آنجا که وثاقت ابن ابی جید ثابت نشده روایت ابن ولید از معلی هم ثابت نمی شود.
الا ان یقال: با وجوه عامه وثاقت ابن ابی جید قابل اثبات است.
ثانیا: نقل بلاواسطه ابن ولید از معلی امکان ندارد، چون ابن ولید در طبقه کلینی است و کلینی با واسطه از معلی روایت می کند، پس قطعا واسطه ای بوده که حذف شده است؛ مخصوصا با توجه به مشیخه فقیه که ابن ولید با واسطه حسین بن محمد از معلی روایت کرده است.
الا ان یقال:
اولا: چه اشکالی دارد یک راوی یکجا با واسطه و جای دیگر بلاواسطه از کسی روایت کند.
ثانیا: اگر دلیل تام باشد در مورد روات مع الواسطه نیز صادق است؛ چون استدلال مستدلین به استثناء ابن ولید از روایات احمد بن محمد بن عیسی در نوادر الحکمه است که همه آنها باواسطه هستند (واسطه احمد بن محمد بن یحیی).
جواب اصلی از وجه 5: معنای استثناء ابن ولید ضعف روات نیست، بلکه ممکن است ضعف متنی یا دلالی باعث استثناء شده باشد کما اینکه خودش در مورد برخی استثناء شده ها می گوید:« ... الا ما کان فیه تخلیط او ...»
علاوه بر این عدم نقل از ضعیف معنایش نقل از ثقات نیست. ایشان مقیدند که از ضعیف نقل نکنند، نه اینکه حتما از ثقه نقل کنند، شاید از کسی که نه ضعیف و نه وثاقتش ثابت نشده (مجهول) روایت کنند.
6-	روایت اجلاء:
فیه: هم صغری و هم کبری ناتمام است؛ چون تنها یک شخصیت- حسین بن محمد و سعد بن عبدالله - از او روایت دارد نه اجلاء، زیرا با توجه به اشکالات قبلی نقل ابن ولید و احمد بن ادریس مورد خدشه واقع شد.
از نظر کبروی نیز بارها گفته ایم که اگر اجلاء مبنایشان نقل از ثقات نباشد نقل آنها چیزی را اثبات نمی کند.
7-	اکثار کلینی در نقل روایت از معلی:
تقریب اول: اگر کلینی به معلی اعتماد نداشت این همه روایت از او نقل نمی کرد.
فیه: شاید کتاب مشهور بوده و بود و نبود معلی به عنوان واسطه مهم نبود یا طرق دیگر غیر از معلی داشته که تنها به ذکر نام معلی اکتفا کرده است.
تقریب دوم: کلینی در مقدمه کافی گفته: من آثار صحیحه عن الصادقین را در این کتاب آورده ام. پس تمام روایات کافی صحیح است.
فیه: اولا: روایاتی در کافی نقل شده است که قابل التزام نیست مثل روایات تحریف قران (قران هفت هزار آیه داشته و ....)، یا روایاتی که خودش عمل نکرده؛ پس معلوم می شود ملتزم به مقدمه نبوده است.
ثانیا: بر فرض قبول مقدمه، ایشان شهادت به صحت روایات داده نه صحت سند، مخصوصا با توجه به روایات مقطوعه و مرسله و ...  .
پس این روایات به نظر ایشان از ائمه صادر شده و سندهای مختلفی داشته ولی ایشان همه سندها رانیاورده است؛ پس دلالتی بر وثاقت تمام روات نمی کند.
8-	دأب شیخ در تهذیب و استبصار:
شیخ در تهذیب و استبصار در روایات متعارض مناقشه سندی می کند ولی در هیچ جا در روایات معلی مناقشه نکرده است؛ پس معلی به نظر شیخ ثقه بوده است.
فیه: دأب همیشگی ایشان این نبوده و در خیلی جاها اشکال نکرده یا در یک کتاب اشکال کرده و در دیگری فراموش کرده است.
ثانیا: شاید شیخ اصالة العداله ای بوده یا مبنایش عمل به روایات معروفین بوده که بوده که طعنی ندارد. پس دلالتی بر وثاقت ندارد.
9-	 مبنای آیة الله وحید خراسانی: در طریق نجاشی به صاحبان کتب و اصول واقع شده است.
برای اثبات کتب منقول در نجاشی می بایست طرق ثابت شود و اثبات طرق به وثاقت روات است.
فیه: اولا: شاید طرق مختلفی داشته و تنها به یک طریق اشاره داشته است کما اینکه خود نجاشی در مقدمه معترف است.
ثانیا:  اگر هم روات طریق صحیح و ثقه باشند باز هم به درد اهل سنت نمی خورد؛ این کتاب برای اهل انصاف نوشته شده است لذا من حیث المجموع- هر چند با عدم وثاقت برخی طرق- وجود کتاب و اصول برای شیعه ثابت می شود.
10-	توثیق مرحوم صدوق:
تقریب اول: روایات فقیه حجة و صحیح است به خاطر مقدمه
فیه: اولا: حجیت روایات مساوی حجیت سند  نیست و شاید طرق دیگر داشته.         
ثانیا: ایشان از مقدمه عدول کرده و روایات ضعیف را نیز نقل کرده است.
تقریب دوم: ابتدای سند و ذکر نام راوی در مشیخه.
فیه: در مشیخه ذکر شدن لازمه اش صاحب کتاب بودن نیست.
البته استاد در مبنای جدید این وجه را تام می داند و با همین وجه وثاقت وی ثابت می شود.
تقریب سوم: دأب مرحوم صدوق بر اشکال سندی روایات.
فیه: دأب دائمی صدوق نیست.
11-	عبارت نجاشی: کتبه قریبة (البته این وجه دلیل نیست و می توان به عنوان مؤید نقل کرد)
فیه: دلالتی ندارد.
12-	از معاریف بوده و قدحی وارد نشده است.
در مقابل این وجوه وجه تضعیف عبارت نجاشی است: مضطرب الحدیث
فیه: در مورد مضطرب الحدیث دو معنا ممکن است:
الف. ضابط نیست پس ثقه نیست.
ب. گاهی روایاتش قبول و گاهی  رد می شود. حال که دو احتمال وجود دارد، عبارت نجاشی دلالتی بر عدم وثاقت ندارد.
13. وقوع در بشاره المصطفی

نتیجه: با توجه به مبنای جدید استاد وی صاحب کتاب مشهوری بوده که شیخ صدوق از کتاب او روایت کرده است. پس ثقه است.
البته اگر مضطرب الحدیث دال را بر عدم ضابطیت بدانیم با توثیق تعارض می کند و تساقط و وثاقت ثابت نمی شود. اما اگر با توجه به عبارت ابن غضائری که بعد از جمله مضطرب الحدیث گفته: یعرف حدیثه و ینکر، بگوییم: مقصود از مضطرب الحدیث، این خواهد بود که به نظر برخی احادیث وی را پذیرفته اند و برخی نپذیرفته اند، که در این صورت منافاتی با توثیقات نخواهد داشت.


barrasi:
اگرچه وی از اصحاب امام صادق علیه السلام شمرده شده [رجال‏الطوسي، أصحاب‏أبي عبدالله علیه السلام، باب‏العين، 246] ولی توثیقی ندارد.
وجوه  توثیقات عامّه:
1.  می توان گفت ایشان مرویّ عنه با واسطه ابن ابی عمیر- از اصحاب اجماع- بنابراین هر چند وثاقت مرویّ عنه ایشان اثبات نشود ولی روایت معتبر خواهد بود.
2. ابن ابی عمیر از مشایخ ثلاثه ای است که در مورد آنان گفته شده است: :«لایروون و لایرسلون الا عمن یوثق به».  و این هم شامل روات با واسطه و بلاواسطه می شود.
فیه: وثاقت ثابت نمی شود؛ چون گفتیم که معنای اصحاب اجماع  تنها وثاقت و جلالت قدر همین افراد است . علاوه بر این تنها مروی عنه های بلاواسطه مشایخ ثلاثه ثقه هستند.


barrasi:
نجاشی (ره) در مورد وی می نویسد:« صالح الرواية يعرف منها و ينكر و قد روى فيه ذموم من سيدنا أبي محمد العسكري عليه السلام.»[رجال‏النجاشي،باب‏الألف‏ رقم199 ص83 ]  شیخ طوسی(ره) وی را غالی دانسته می فرماید:« و كان غاليا متهما في دينه و قد روى أكثر أصول أصحابنا.»[الفهرست‏ ،باب‏الهمزه،باب‏أحمد رقم107ص83 ] 
مرحوم آقای خویی(ره) گرچه فساد عقیده وی را می پذیرد اما قائل است که دلایلی بر وثاقت وی وجود دارد واین با فساد عقیده وی منافات ندارد، چون آنچه مهم است وثاقت قولی راوی است. اما دلایل و شواهد وثاقت وی عبارتند از: 
تعبیر نجاشی در مورد وی به صالح الروایه؛ چنین تعبیری ظاهر در وثاقت است. 
وقوع در اسناد کامل الزیارات 
تفصیل شیخ(ره) بین روایات حال استقامت وبین روایات حال فساد عقیده؛ چرا که این تفصیل بیانگر وثاقت این شخص است فی نفسه.
نکته: برخی از فقها مانند شیخ بهایی(ره) قائلند که راویانی که فساد عقیده داشته اند، روایاتی که نقل کرده اند ودیگران از آنان اخذ کرده اند همه مربوط به حال استقامت آنها می باشد؛ چرا که بعد از فساد عقیده شیعه نسبت به آنها تحرز شدیدی داشته و هیچ گونه روایتی را از آنها نقل نمی کرده اند؛ بلکه نسبت به آنها برائت می جسته اند. در ما نحن فیه هم روایت احمد هلال مربوط به حال استقامت است، در نتیجه مقبول واقع می شود. 
نتیجه اینکه با توجه به این مطالب، وثاقت وی قابل اثبات است لذا در نهایت آقای خویی(ره) می فرمایند:« فالمتحصل: أن الظاهر أن أحمد بن هلال ثقة، غاية الأمر أنه كان فاسد العقيدة، و فساد العقيدة لا يضر بصحة رواياته، على ما نراه من حجية خبر الثقة مطلقا.» 
اما به نظر می رسد هیچ یک از وجوه مطرح شده نمی تواند وثاقت وی را ثابت کند.


barrasi:
در معجم رجال آمده است: «الظاهر انه سالم بن مكرم المكني بابي خديجه مره و ابي سلمة اخري و ما وقع في الوسائل في المقام من قوله سالم بن ابي خديجه سهو من قلمه الشريف او من النساخ» 
سالم بن مكرم: نجاشي ايشان را توثيق نموده اند « سالم بن مكرم بن عبدالله، ابوخديجه و يقال ابو سلمه الكناسي ثقه ثقه له كتاب».[رجال النجاشي، رقم 501] 
اما شيخ در فهرست ايشان را تضعيف نموده. «يكني ابا خديجه و مكرم يكني ابا سلمة، ضعيف له كتاب».[الفهرست: رقم 327]
كشي نيز شهادت ابن فضال مبنی بر صالح بودن ايشان را نقل مي كند.[رجال كشي، رقم 661، ص352] 
آقاي خويي در حل تعاض مي فرمايند:
ظاهر اين است كه تضعيف شيخ مبتني بر تخيل ايشان در اتحاد سالم بن مكرم با سالم بن ابي سلمه الكندي است. با اينكه اين شخص در نزد نجاشي ضعيف مي باشد اما شيخ متعرض بيان وي نشده چرا كه خيال كرده اين شخص همان سالم بن مكرم است و منشا اين تخيل اتحاد كنيه سالم بن مكرم (ابي سلمة) با نام سالم بن ابي سلمة است. در نتيجه تضعيف شيخ لايمكن الاخذ به و توثيق نجاشي و ابن فضال بلا معارض مي ماند. 
استاد: ظاهراً نسبت خلط به شیخ نسبتی بی دلیل است و صرف احتمال است. از آنجا که شیخ کنیه ابوخدیجه را برای سالم و ابوسلمه را برای مکرم نقل کرده و طریق جداگانه ای برای کتب هر یک بیان کرده است، مشخص می شود خلطی صورت نگرفته و تعارض همچنان باقی است.
الاّ ان یقال: اگر این مبنا را بپذیریم که توثیقات متعدد بر یک تضعیف مقدم می شوند مشکل حل می شود؛ چون توثیق نجاشی، صالح کشی و وقوع در کامل الزیارات – با فرض قبول مبنا – بر یک تضعیف شیخ مقدم می شوند.
اشکال: توثیقات و تضعیفات از باب خبر هستند و نه شهادت و در نقل خبر تعداد مشکلی را حل نمی کند؛ چون شاید شیخ همان یک تضعیف را هم از چند نفر از معاصرین سالم نقل کرده باشد. پس تعارض باقی است.


barrasi:
مردّد بین ثقه و مجهول است. حسن بن زیاد مردّد بین عطار ثقه (نجاشی 96) و صیقل که توثیق خاص ندارد می باشد ؛ ولی مرحوم مجلسی اول در روضۀ المتقین مدّعی است حسن بن زیاد صیقل همیشه مقیدا می آید و هر جا مطلق بود عطّار ثقه است.


barrasi:
كليني از محمد بن اسماعيل و وي از فضل بن شاذان روايات فراواني دارند حال اين محمد بن اسماعيل چه كسي است؟ مشترك بين سه نفر است؟
1ـ محمد بن اسماعيل بن بزيع: نجاشي(رقم893)  ورجال طوسي (رقم5393)  وي را توثيق كرده اند. 
2ـ محمد بن اسماعيل برمكي: ثقه است (نجاشي رقم 915) .
3ـ محمد بن اسماعيل نيشابوري: توثيق خاص ندارد و مجهول است.
مراد از محمد بن اسماعيل كداميك از اين سه نفر است؟
قول اول: مامقاني در تنقيح المقال  مي فرمايند: « محقق اردبيلي ، ملا عبدالله  يزدي و فيض كاشاني معتقدند مراد محمد بن اسماعيل بن بزيع است».
اشكال: اين نسبت به محقق اردبيلي و فيض كاشاني صحيح نيست زيرا محقق در كتاب خويش چنين آورده اند : «ففي صحتها اشكال، من جهة توقفها علي توثيق محمد بن اسماعيل الذي ينقل عنه محمد بن يعقوب و ينقل هو عن الفضل بن شاذان لانه ان كان ابن بزيع الثقه ففي ملاقاته بعد و ان كان غيره فغير ظاهر»[مجمع الفائده و البرهان، ج 11، ص 380]. و واضح است كه اين عبارت دلالت بر تعيين بزيع در سند، از ناحيه ايشان ندارد.
در خصوص فيض كاشاني در وافي نيز اين نسبت صحيح نيست چرا كه ايشان در وافي خلاف اين را فرموده اند : «محمد بن اسماعيل المذكور في صدر السند من كتاب الكافي الذي يروي عن الفضل بن شاذان و هو محمد بن اسماعيل النيشابوري... و توهم كونه محمد بن اسماعيل بن بزيع بعيد جدا».[الوافي، ج1، ص19، المقدمه، الثانية]
و اما كتاب ملا عبدالله يزدي در دسترس نبود تا صحت و عدم صحت اين نسبت را بررسي كنيم.
دليل بر عدم انطباق محمد بن اسماعيل بر ابن بزيع:
محمد بن اسماعيل قطعا ابن بزيع نمي باشد  چون ابن بزيع در زمان امام كاظم عليه السلام و امام رضا عليه السلام و امام جواد عليه السلام بوده وقبل از امامت امام علي النقي عليه السلام از دنيا مي رود.[منتقي الجمان، ج1، ص44، الفائدة الثانية عشر. الفوائد الرجاليه (للخواجوئي) ص102]  و حال اينكه كليني در سال229 تولد و در 328 از دنيا رفته و اصلا در زمان ظهور ائمه عليهم السلام نبوده است.
مويد اول: محمد بن احمد بن يحيي، قبر اين بزيع را زيارت كرده و روايتي را بر سر قبر ايشان از خود ايشان نقل مي كند كليني  نيز با يك واسطه از محمد بن احمد بن يحيي روايت ميكند پس مشخص مي شود ابن بزيع ر املاقات نكرده است.[الكافي، ج3، ص229، باب زيارة القبور، حديث9]
مويد دوم: هر جا كليني از ابن بزيع روايت نقل كرده با دو واسطه روايت كرده است. 
اگر كسي بگويد: ما يك روايت داريم كه كليني بلا واسطه از محمد بن اسماعيل روايت كرده است.  محمد بن يعقوب الكليني قال: حدثني علي بن ابراهيم عن ابيه عن ابن فضال عن حفص الموذن عن ابي عبدالله عليه السلام و عن محمد بن اسماعيل بن بزيع عن محمد بن سنان عن اسماعيل بن جابر عن ابي عبدالله عليه السلام انه كتب بهذه الرساله...
كه در اينجا عن محمد بن اسماعيل عطف به اول سند است پس كليني بلا واسطه از بزيع روايت كرده است.
می گوييم: محمد بن اسماعيل عطف به ابن‌فضال است چون كليني عليه الرحمه در هيچ جا به جهت عطف به ابتداي سند « وعن» نمي آورد آري دأب وسائل اين است كه براي عطف به اول سند «وعن» بياورد.
مؤید سوم: محمد بن اسماعیل بن بزیع مروی عنه احمد بن محمد بن عیسی است که کلینی با یک واسطه از او نقل روایت می کند. « فهرست ص 219: سعيد الأعرج له أصل. أخبرنا جماعة عن أبي المفضل عن ابن بطة عن أحمد بن محمد بن عيسى عن محمد بن إسماعيل بن بزيع ...‏».
در نتيجه محمد بن اسماعيل بن بزيع هرچند ثقه است ولي نمي تواند استاد كليني و شاگرد فضل باشد .
قول دوم: علامه‌شيخ بهايي وفاضل اردبيلي  مي‌فرمايند مراد برمكي است وثقه است.[مشرق الشمسين، ص78و77و مراد اردبيلي ثاني صاحب جامع الرواة مي باشد جامع الرواة، ج2، ص73]
دليل: چون محمد بن ابي عبدالله اسدي(محمد بن جعفر اسدي) از برمكي روايت كرده و عده اي از شاگردان كليني از محمد بن ابي عبدالله اسدي روايت دارند پس مشخص مي شود كه محمد بن عبدالله اسدي با كليني هم عصر بوده است. پس كليني مي تواند از برمكي روايت كند.
اشكال: كليني در هيچ جا بلا واسطه از برمكي روايت ندارد و امكان روايت داشتن غير از وجود روايت كليني از برمكي است شايد اصلا او را نديده و يا ديده ولي روايتي از او نقل نكرده است پس تنها احتمال روايت وجود دارد و با آمدن قرينه بر خلاف (نقل از نيشابوري) اين احتمال از بين مي رود.  
قول سوم: مرحوم خويي مي فرمايند: مراد محمد بن اسماعيل نيشابوري است. 
دليل اول: كشي در ترجمه ابويحيي جرجاني نقل مي كند: محمد بن طاهر به منزل ابويحيي حمله كرد و اورا تبعيد نمود. كشي اين روايت را از محمد بن اسماعيل نيشابوري نقل مي كند پس كشي از شاگردان محمد بن اسماعيل نيشابوري است و كشي و كليني در يك عصر بوده اند.[رجال كشي، ص532، ح1016]
دليل دوم: كشي در ترجمه فضل بن شاذان از محمد بن اسماعيل نيشابوري روايت مي كند به اين صورت:
« ذكر ابوالحسن محمد بن اسماعيل البندقي النيشابوري: ان الفضل بن شاذان بن الخليل نفاه عبدالله بن طاهر عن نيشابور....»[رجال كشي، ص538، رقم1024.]
محمد بن اسماعيل نيشابوري مي گويد: عبدالله طاهر، شخص فضل بن شاذان را از نيشابور تبعيد كرد پس مشخص مي شود كه محمد بن اسماعيل نيشابوري، فضل بن شاذان را ديده است كه در مورد او روايت نقل كرده است پس هر جا كه كشي از محمد بن اسماعيل مطلق از فضل بن شاذان روايت كرده منظور نيشابوري است و به خاطر معاصر بودن كليني و كشي، روايات كليني از محمد بن اسماعيل مطلق نيز نيشابوري خواهد بود. 
اشكال:
اولا: معلوم نيست كشي بلا واسطه از محمد بن اسماعيل نقل كرده يا با واسطه پس ثابت نمي شود. و بر فرض تصريح به نيشابوري در يك مورد دلالت بر نيشابوري بودن مطلقها ندارد. 
ثانيا: نقل داستان تبعيد فضل غير از اين است كه محمد بن اسماعيل نيشابوري، شاگرد فضل هم باشد چرا كه محمد بن اسماعيل تنها اين داستان را نقل كرده است و شايد چون در يك شهر بوده اند (نيشابور) و داستان در شهر شهرت داشته محمد آن را نقل كرده است.[رجال كشي، ص538، رقم1024] 
در نتيجه اثبات نمي شود كه محمد بن اسماعيل، شيخ بلا واسطه كليني و كشي و شاگرد فضل بن شاذان باشد پس مردد بین نيشابوري و برمكي است يعني بين يك ثقه و يك مجهول است.
الا ان يقال: اين محمد بن اسماعيل هر كه هست ثقه است چون وجوه عامه دلالت بر وثاقت او دارد و اما وجوه عامه و ثاقت محمد بن اسماعيل. [كليات في علم الرجال، ص456، فائده سادسه، سماء المقال،ج1، ص 170]
وجه اول: وقوع محمد بن اسماعيل در اسناد كامل الزيارات
ابن قولویه در مقدمه کتاب خود بر وثاقت جمیع وسائط اسناد کامل الزیارات شهادت داده است ابن قولویه اقدم از شیخ است پس توثیق او حجت است .
اشکال 
از نظر صغروی مشکلی نیست چرا که محمد بن اسماعیل در باب شش حدیث دو از کتاب کامل الزیارات در سند واقع شده است  .
اما از نظر کبروی ما قرينه داخليه و هم قرينه خارجيه داريم كه بيان ابن قولويه دال بر توثيق نيست
1ـ (قرينه خارجيه) افرادي امثال عايشه در اسناد كتاب واقع شده اند. 
2ـ (قرينه داخليه) عبارت خود ايشان در مقدمه كتاب است: «.. ولم اخرج فيه حديثاً روي عن غيرهم (ائمه عليهم السلام). اذكان فيما رويناعنهم من حديثهم كفايه عن حديث غيرهم و قد علمنا انا لانحيط بجميع ما روي عنهم في هذا المعني و في غيره و لكن ما وقع لنا من جهة الثقات من اصحابنا». 
معناي اين جمله آن است كه من بر همه¬ي روايات احاطه ندارم ولي احاطه من به مقداري است كه اساتيد من برايم نقل كرده اند و همه ي اساتيد من ثقه هستند اما شايد اين اساتيد از غير ثقات هم روايت كرده باشند در نتيجه تا اينجا اثبات مي¬شود كه فقط مشايخ بلاواسطه ابن قولويه ثقه هستند وچون محمد بن اسماعیل از مشایخ با واسطه است توثیقش ثابت نمی¬گردد .
وجه دوم: اكثار روايت كليني 
كليني حدود761 روايت از محمد بن اسماعيل نقل كرده است پس معلوم مي شود كليني در مسائل فقهي به محمد اعتماد داشته است فهو ثقه.
اشكال:
اولا: تعدادي از اين اسناد توأم (دو سنده) هستند و بود و نبودشان مساوي است و دلالت بر اعتماد كليني ندارد.
ثانيا: در روايات غير توأمان نيز دال بر اعتماد نيست چون كليني در مورد يك مضمون چندين روايت نقل ميكند  كه من حيث المجموع مفاد اين روايت برايش موثوق الصدور بوده است پس نمي توان گفت كليني به محمد بن اسماعيل اعتماد داشته است. 
وجه سوم: اعتماد شيخ طوسي به محمد بن اسماعيل در تهذيبين
شيخ طوسي در هيچ موردي بر محمد بن اسماعيل راوي از فضل اشكال نگرفته هر چند داب ايشان طرح اشكال سندي در روايات بوده است شاهد بر اين مدعا موارد زير بعنوان مثال مي باشد  كه در هيچكدام از اين موارد بر محمد بن اسماعيل ، اشكال نگرفته است پس او را ثقه مي دانسته است.[استبصار، ج1، ص330و304. استبصار، ج2، ص11و10. استبصار، ج3، ص333. استبصار،ج4، ص111، تهذيب، ج7، ص325و 324]
اشكال: شايد از مجموع روايات يا قراين ديگر يا تواتر، باعث اشكال نگرفتن ايشان باشد مضاف بر اينكه موارد زيادي داريم كه از كسي روايت كرده و اشكال نگرفته لكن در رجال خود او را ضعيف دانسته است.
وجه چهارم: تصحيح علامه در منتهي [المنتهي، ج1، ص162، الكافي، ج3، ص10، حديث2]
رواه محمد بن يعقوب في الصحيح عن العيص بن قاسم قال: سالت ابا عبدالله عليه السلام عن سور الحائض؟ كه در كافي سند اين چنين است: محمد بن يعقوب عن محمد بن اسماعيل عن الفضل بن شاذان عن صفوان بن يحيي عن العيص بن القاسم...
اشكال: توثيقات علامه حدسي مي باشد.
وجه پنجم: شيخ الاجازه بودن محمد بن اسماعيل
راوی در ما نحن فیه یعنی محمد بن اسماعیل شیخ الاجازه است ، و از این که کتاب فضل را به کلینی اجازه داده مشخص می شود شخص مورد اعتماد و ثقه ای است که عده ای همچون کلینی وی را به عنوان شیخ خود انتخاب کرده اند ، پس شیخ الاجازه بودن ایشان دال بر وثاقتشان است . 
اشكال:
صرف نقل روایت یک راوی از راوی دیگر باعث شیخ الاجازه بودن وی نیست چرا که در این صورت همه روات باید شیخ الاجازه و ثقه باشند ، بلکه راوی شیخ الاجازه باشد يعني كه كرسي درس و بحث عمومي داشته باشد و مشغول نقل روايات براي عده اي باشد اين اعتماد عمومي مردم و علماء كاشف از وثاقت و مورد اعتماد بودن اين راوي است در ما نحن فيه ممكن است معناي شيخ الاجازه بودن محمد اين باشد كه كتاب فضل به او رسيده و در عرض مدت كوتاهي ، كتاب را به كليني اجازه داده نه اينكه كرسي تدريس و درس و بحث داشته باشد . 
وجه ششم: ادعاي اجماع بر صحت روايات محمد بن اسماعيل
شيخ بهايي در مشرق الشمسين مي‌فرمايند: «قد اطبق متاخرو علمائنا قدس الله ارواحهم علي تصحيح ما يرويه الكليني عن محمد بن اسماعيل و لم يتردد في ذلك الا ابن داود لاغير».[مشرق الشمسين ، ص 74] 
اشكال: ادعاي اجماع متاخرين ارزشي ندارد.
وجه هفتم (وجه صحیح): دو قلو بودن عمده سند ها است. مرحوم کلینی اکثر روایاتی که در طریقش محمد بن اسماعیل و فضل بن شاذان هستند سند دیگری را نیز نقل می کند. آن سند دیگر که صحیحه است نشان می دهد که ثقه بوده است و عباراتشان یکسان است وگر نه مرحوم کلینی به هر دو آنها نسبت نمی داده است. و تازه اول او را گفته است. پس نشان می دهد که ثقه بوده است و کم و زیاد نکرده است.
ان قلت: اگر محمد بن اسماعیل ثقه بوده است پس چرا سند را دو قلو آورده است.
قلت: اگر این اشکال صحیح باشد در تمام موارد دو قلو مانند آنهایی که علی بن ابراهیم است و... نیز جاری است
خلاصه آن که  محمد بن اسماعيل هر کس باشد ثقه است.


barrasi:
آقاي خويي مي‌فرمايند : ظاهر آن است كه ايشان با عبدالرحمن بن محمد بن ابي هاشم بجلي متحد هستند؛ چرا كه در كافي، فقيه، تهذيب به عبدالرحمن بن ابي هاشم معروف بوده و در بعض اين كتب روايت عبدالرحمن بن ابي هاشم از ابي خديجه مكرر آمده است و آنچه اين اتحاد را تاكيد مي كند اينكه در جوامع رجالي و كشي غالبا عبد الرحمن بن ابي‌هاشم است و روايت از عبد الرحمن بن محمد بن ابي هاشم خيلي كم است حال چگونه ممكن است نجاشي ترجمه كسي را كه كتاب و روايات زياد دارد ترك و شخصي را كه روا ياتش كم است ذكركرده باشد و اما عبدالرحمن بن محمد بن ابي هاشم  توثيق نجاشي را دارا است.
رجال‏النجاشي/باب‏العين/236 رقم 623 - عبد الرحمن بن محمد بن أبي هاشم البجلي أبو محمد جليل من أصحابنا ثقة ثقة له كتاب نوادر.


barrasi:
مشترك بين دو نفر است
الف ـ ابو علي جريري: نجاشي مي فرمايند:  «روي عن ابي عبدالله و ابي الحسن عليهما السلام و وقف و كان ثقه وصنف كتابا».[رجال النجاشي، رقم 1159]
ب ـ النحاس:
ـ نجاشي در مورد ايشان آورده اند:  «له كتاب ذكره سعد».[رجال النجاشي، رقم 1160]
«حماد بن ضمخه روي عنه وهيب بن حفص و كان ثقة».
اشكال: و كان ثقه ترجمه حماد است نه وهيب بن حفص.
آقاي خويي مي فرمايند:  مرحوم شيخ در فهرست نام وهيب بن حفص جريري را به طور مطلق آورده و در طريق خود به او نام سعد بن عبدالله را ذكر كرده است ولي نجاشي، وهيب بن حفص نحاس را در كتاب سعد ديده و گفته «له كتاب ذكره سعد» پس مشخص مي شود نجاشي گمان كرده وهيب كه در كتاب سعد بوده غير از وهيب بن حفص جريري است كه خود او را توثيق نموده است به همين جهت ايندو را دنبال هم و جداي از هم آورده است اما  با توجه به واقع شدن سعد در طريق شيخ مشخص مي شود اين دو وهيب ها يك نفر بيشتر نيستند.
جواب
با این بیان وحدت قابل اثبات نيست ولي با توجه به اينكه شيخ در كتب مختلف و عبارات متعدد، وهيب را به صورت مطلق آورده اند به نظر مي رسد كه به  احتمال قوي وهيب ها يك نفر بيشتر نباشند كه آن هم ثقه است.
ابو بصير: 
مشترك بين شش نفر ميباشد: 1ـ يحيي بن القاسم 2ـ ليث بن البختري المرادي 3ـ عبدالله بن محمد الاسدي 4ـ يوسف بن حارث 5ـ حماد بن عبدالله بن اسيد الهروي 6ـ حماد بن عبيدالله بن اسيد الهروي.
1ـ يحيي بن القاسم: نجاشي مي فرمايند: «ابو بصير الاسدي، ثقه، وجيه»  و شيخ  در رجال امام صادق عليه السلام آورده فرموده اند: «كوفي مات سنه خمسين ومائه بعد ابي عبدالله عليه السلام»  همچنين كشي ايشان را از اصحاب اجماع اول بر شمرده اند:  
2ـ ليث بن البختري المرادي: نجاشي فرمايند: « ابو محمد و قيل ابوبصير الاصغر»  در رجال طوسي  از اصحاب سه امام همام معرفي شده اند. وبنابر قولي از اصحاب اجماع هستند آقاي خويي روايتي را از كشي دال بر جلالت و عظمت  ليث در نزد امام عليه السلام بيان كرده اند از جلمه « بشر المخبتين بالجنة:... و ابا بصير ليث بن البختري المرادي... امناء الله علي حلاله و حرامه لولا هوءلا انقطعت آثار النبوة و اندرست».
و در ادامه مي فرمايند: و اما رواياتي كه بر قصور ايشان در معرفت امام عليه السلام وارد شده از ضعاف مي باشد و هيچ منافاتي با توثيق ايشان ندارد  ايشان ثقه هستند.
3ـ عبدالله محمد الاسدي: شيخ طوسي ايشان را در رجال امام باقر عليه السلام آورده مي فرمايند: «كوفي يكني ابا بصير»  در كتب اربعه به اين عنوان يك روايت هم ذكر نشده است تا آنجا كه علامه تستري در قاموس الرجال مي فرمايند : « لا وجه لهذا العنوان و لم يخلقه الله تعالي» . در نهايت ايشان مجهول هستند. 
4ـ يوسف بن حارث: شيخ طوسي در رجال امام باقر عليه السلام مي فرمايند: «يوسف بن الحارث تبري  يكني ابا بصير » ايشان در كتب رجالي هيچ توثيقي ندارند كما اينكه آقاي خويي آورده اند: «وان كان من اصحاب الباقر عليه السلام الاانه مجهول». 
5ـ حماد بن عبدالله بن اسيد الهروي: در معجم رجال آمد: «ذكره الكشي في ترجمة يونس بن عبدالرحمان»  مجهول هستند.
اشكال: به رجال كشي  مراجعه شد در آنجا آمده: «روي عن ابي بصير حماد بن عبيدالله بن اسيد الهروي عن داود ابن القاسم.....» آنكس كه ذكر شده نفر بعدي مي باشد.
6ـ حماد بن عبيدالله بن اسيد الهروي: مجهول هستند فقط يك روايت در وسائل، ج7 ص100، حديث 33320.
نكته: ظاهرا مورد 5 و 6 يكي هستند.
در ادامه آقاي خويي مي فرمايند: ابوبصير وقتي مطلق بيايد منظور يحيي بن قاسم است .
ادله آقاي خويي.
دليل اول: شيخ در رجال خود ترجمه يحيي بن‌قاسم (رقم 4792) مي‌فرمايند: «يحيي بن قاسم ابو محمد يعرف بأبي بصير الأسدي» و اين ظهور دارد وقتي مطلق آمد مراد يحيي بن‌قاسم است.
اشكال: اولا: استدلال اخص از مدعاست. ثانيا: يعرف يعني به اين كنيه شناخته مي شود نه اينكه در صورت اطلاق اين شخص باشد.
دليل دوم: ابن فضال (علي بن حسن فضال) قولي دارد كه دليل بر مدعاي ما است. و آن این که از ابن فضال در مورد اسم ابو بصیر سؤال شده ؟ جواب داده اند : یحیی بن ابی القاسم. حال گوییم : ظاهر این سؤال و جواب آن است که اگر ابو بصیر مطلق آورده شد مراد همان یحیی بن ابی القاسم می باشد .
اشكال: اگر ابوبصير مطلق، يحيي بن قاسم بود همه او را به اين كنيه مي شناختند و ادعا مي كردند. و معروفيت اطلاق ابي بصير بر يحيي در نزد ابن فضال دلالت ندارد كه در نزد ديگران نيز چنين باشد.
دليل سوم: شيخ صدوق، ابو بصير را مطلق آورده و در طريق آن راوي بلاواسطه وي يعني علي بن ابي‌حمزه بطائني را ذكر كرده است و علي بن ابي حمزه عصاكش ابوبصير نابينا (يحيي بن قاسم) است پس معلوم مي شود علي بن ابي حمزه از يحيي بن قاسم نقل كرده نه از ابوبصير ديگر.
اشكال: اين بيان تنها در كتاب صدوق صحيح است نه در همه¬ي كتابها.
آقاي خويي بعد از بيان اين سه دليل مي فرمايند: اگر اغماض كنيم نهايت امر اين است كه ابوبصير مطلق يكي از دو نفر اول است كه هر دو ثقه هستند.
با توجه به آنچه ذكر شد مي گوييم اگر روايت از امام صادق عليه السلام باشد يكي از دو نفر اول ابوبصير هستند چون تنها اين دو در زمان امام صادق عليه السلام بوده اند كه هر دو ثقه هستند اما اگر روايت از امام باقر عليه السلام نقل شده باشد يوسف بن حارث مجهول نيز امكان پذير است پس مردد بين دوثقه و يك مجهول است.

TSadough:
من لايحضره الفقيه، ج4.ص465: و ما كان فيه عن وهيب بن حفص فقد رويته عن محمد بن علي ماجيلويه عن عمه محمد بن ابي القاسم عن محمد بن علي الهمداني عن وهيب بن حفص الكوفي المعروف بالمتنوف.  
1ـ محمد بن علي ما جيلويه: هر چند توثيق خاص ندارد ولي همانطور كه گفته شد ما از جهت ايشان مشكلي نداريم.
2ـ محمد بن ابي القاسم: ثقه
3ـ محمد بن علي بن ابراهيم بن محمد الهمداني: جزو مستثنیات ابن ولید است. پس توثیق ندارد و احتمال ضعف هم هست.
بنابراین طریق مشکل دارد.


barrasi:
مشترك بين شش نفر است:
 1ـ يحيي بن القاسم 2ـ ليث بن البختري المرادي 3ـ عبدالله بن محمد الاسدي 4ـ يوسف بن حارث 5ـ حماد بن عبدالله بن اسيد الهروي 6ـ حماد بن عبيدالله بن اسيد الهروي.
1ـ يحيي بن القاسم: نجاشي مي فرمايند: «ابو بصير الاسدي، ثقه، وجيه»  و شيخ  در رجال امام صادق عليه السلام آورده فرموده اند: «كوفي مات سنه خمسين ومائه بعد ابي عبدالله عليه السلام»  همچنين كشي ايشان را از اصحاب اجماع اول بر شمرده اند.[رجال النجاشي، رقم1187و رجال الطوسي، رقم4792و رجال كشي، رقم 431 ص238]
2ـ ليث بن البختري المرادي: نجاشي فرمايند: « ابو محمد و قيل ابوبصير الاصغر»  در رجال طوسي  از اصحاب سه امام همام معرفي شده اند. وبنابر قولي از اصحاب اجماع هستند.[رجال النجاشي، رقم 876و رجال الطوسي، رقم1568 اصحاب امام باقر عليه السلام و رقم3970 اصحاب امام صادق عليه السلام و رقم5099 اصحاب امام كاظم عليه السلام و كشي رقم431، ص238]
آقاي خويي روايتي را از كشي دال بر جلالت و عظمت  ليث در نزد امام عليه السلام بيان كرده اند از جلمه « بشر المخبتين بالجنة:... و ابا بصير ليث بن البختري المرادي... امناء الله علي حلاله و حرامه لولا هوءلا انقطعت آثار النبوة و اندرست».
و در ادامه مي فرمايند: و اما رواياتي كه بر قصور ايشان در معرفت امام عليه السلام وارد شده از ضعاف مي باشد و هيچ منافاتي با توثيق ايشان ندارد  ايشان ثقه هستند.
3ـ عبدالله محمد الاسدي: شيخ طوسي ايشان را در رجال امام باقر عليه السلام آورده مي فرمايند: «كوفي يكني ابا بصير». [رجال الطوسي، رقم 1491]  در كتب اربعه به اين عنوان يك روايت هم ذكر نشده است تا آنجا كه علامه تستري در قاموس الرجال مي فرمايند : « لا وجه لهذا العنوان و لم يخلقه الله تعالي» . در نهايت ايشان مجهول هستند. 
4ـ يوسف بن حارث: شيخ طوسي در رجال امام باقر عليه السلام مي فرمايند: «يوسف بن الحارث تبري  يكني ابا بصير »[رجال الطوسي، رقم 1665] ايشان در كتب رجالي هيچ توثيقي ندارند كما اينكه آقاي خويي آورده اند: «وان كان من اصحاب الباقر عليه السلام الاانه مجهول». 
5ـ حماد بن عبدالله بن اسيد الهروي: در معجم رجال آمد: «ذكره الكشي في ترجمة يونس بن عبدالرحمان»  مجهول هستند.
اشكال: به رجال كشي  مراجعه شد در آنجا آمده: «روي عن ابي بصير حماد بن عبيدالله بن اسيد الهروي عن داود ابن القاسم.....» آنكس كه ذكر شده نفر بعدي مي باشد.
6ـ حماد بن عبيدالله بن اسيد الهروي: مجهول هستند فقط يك روايت در وسائل، ج7 ص100، حديث 33320.
نكته: ظاهرا مورد 5 و 6 يكي هستند.
در ادامه آقاي خويي مي فرمايند: ابوبصير وقتي مطلق بيايد منظور يحيي بن قاسم است .
ادله آقاي خويي.
دليل اول: شيخ در رجال خود ترجمه يحيي بن‌قاسم (رقم 4792) مي‌فرمايند: «يحيي بن قاسم ابو محمد يعرف بأبي بصير الأسدي» و اين ظهور دارد وقتي مطلق آمد مراد يحيي بن‌قاسم است.
اشكال: اولا: استدلال اخص از مدعاست. ثانيا: يعرف يعني به اين كنيه شناخته مي شود نه اينكه در صورت اطلاق اين شخص باشد.
دليل دوم: ابن فضال (علي بن حسن فضال) قولي دارد كه دليل بر مدعاي ما است. و آن این که از ابن فضال در مورد اسم ابو بصیر سؤال شده ؟ جواب داده اند : یحیی بن ابی القاسم. حال گوییم : ظاهر این سؤال و جواب آن است که اگر ابو بصیر مطلق آورده شد مراد همان یحیی بن ابی القاسم می باشد .
اشكال: اگر ابوبصير مطلق، يحيي بن قاسم بود همه او را به اين كنيه مي شناختند و ادعا مي كردند. و معروفيت اطلاق ابي بصير بر يحيي در نزد ابن فضال دلالت ندارد كه در نزد ديگران نيز چنين باشد.
دليل سوم: شيخ صدوق، ابو بصير را مطلق آورده و در طريق آن راوي بلاواسطه وي يعني علي بن ابي‌حمزه بطائني را ذكر كرده است و علي بن ابي حمزه عصاكش ابوبصير نابينا (يحيي بن قاسم) است پس معلوم مي شود علي بن ابي حمزه از يحيي بن قاسم نقل كرده نه از ابوبصير ديگر.
اشكال: اين بيان تنها در كتاب صدوق صحيح است نه در همه¬ي كتابها.
آقاي خويي بعد از بيان اين سه دليل مي فرمايند: اگر اغماض كنيم نهايت امر اين است كه ابوبصير مطلق يكي از دو نفر اول است كه هر دو ثقه هستند.
با توجه به آنچه ذكر شد مي گوييم اگر روايت از امام صادق عليه السلام باشد يكي از دو نفر اول ابوبصير هستند چون تنها اين دو در زمان امام صادق عليه السلام بوده اند كه هر دو ثقه هستند اما اگر روايت از امام باقر عليه السلام نقل شده باشد يوسف بن حارث مجهول نيز امكان پذير است پس مردد بين دوثقه و يك مجهول است.
البته به نظر می رسد ابوبصیر مطلق از هر امامی هم روایت کرده باشد یکی از دو عنوان اول است که هر دو ثقه اند. چون این دو معروف تر از بقیه اند.

TSadough:
و ما کان فیه عن ابی بصیر فقد رویته عن عمه محمد بن ابی القاسم عن احمد بن محمد بن خالد عن ابیه عن محمد بن ابی عمیر عن علی بن ابی حمزه عن ابی بصیر
نکته هر چند محمد بن علی بن ماجیلیوه توثیق خاص ندارد ولی از جهت ایشان ما مشکلی نداریم زیرا همانگونه که در نکته رجالی 15 اشاره شد عدم اثبات وثاقت شیخ بلاواسطه صدوق و روای اول در میشخه مشکلی ندارد ( البته به شرط اینکه تضعیف نشده باشد) زیرا صدوق روایت را یا از کتاب این روای اول (محمد بن علی ماجیلویه در اینجا) گرفته ، پس کتابش معتمد علیه اصحاب بوده ، پس خودش ثقه بوده است و با از کتاب یکی از افراد بعدی گرفته که در این صورت بود و نبود روای اول (محمد بن علی ماجیلویه) علی السویه است.
بله ، در مورد علی بن ابی حمزه بحث است:
اگر به قرینه مروی عنه نگاه کنیم ، او بطائنی ضعیف خواهد بود، زیرا بطائنی عصاکش ابوبصیر (یحیی بن قاسم اسدی) نابینا بوده است.
و اگر به قرینه روای نگاه کنیم ، روای از علی بن ابی حمزه، ابن ابی عمیر است که لا یروی الا عن ثقه که مشخص می شود ثمالی ثقه است.
پس مردد بین ضعیف و ثقه می شود. بنابراین طریق صدوق به ابوبصیر مشکل دارد.
البته از آنجا که قرینه اول قوی تر است و به احتمال قوی علی بن ابی حمزه همان بطائنی ضعیف است طریق اعتباری ندارد.


barrasi:
نجاشي از ايشان به عنوان وكيل ناحيه ياد كرده اند كه فرزندش قاسم و پدرو جدش نيز از وكيلان ناحيه بوده اند.
رجال النجاشي، ص344، رقم928 - محمد بن علي بن إبراهيم بن محمد الهمذاني 
روى عن أبيه عن جده عن الرضا عليه السلام. و روى إبراهيم بن هاشم عن إبراهيم بن محمد الهمذاني عن الرضا عليه السلام. أخبرنا أبو العباس أحمد بن علي بن نوح قال: حدثنا أبو القاسم جعفر بن محمد قال: حدثنا القاسم بن محمد بن علي بن إبراهيم بن محمد الذي تقدم ذكره وكيل الناحية و أبوه وكيل الناحية و جده علي وكيل الناحية و جد أبيه إبراهيم بن محمد وكيل [الناحية] قال: و كان في وقت القاسم بهمذان معه أبو علي بسطام بن علي و العزير بن زهير و هو أحد بني كشمرد ثلاثتهم وكلاء في موضع واحد بهمذان. و كانوا يرجعون في هذا إلى أبي محمد الحسن بن هارون بن عمران الهمذاني و عن رأيه يصدرون و من قبله عن رأي أبيه أبي عبد الله هارون. و كان أبو عبد الله و ابنه أبو محمد وكيلين. و لمحمد بن علي نوادر كبيرة.
شیخ طوسی در فهرست می فرمایند : «له کتاب ... قال ابن بطه هو ابو سمینه ».[الفهرست ، رقم 608 ] 
محقق خویی می فرمایند  : شیخ در رجال خویش آورده اند : «محمد بن علی الهمدانی ضعیف ، روی عنه محمد بن احمد بن یحیی» و در ادامه دارند : «ممکن است که در این تضعیف صریح شیخ نسبت به محمد بن علی بن ابراهیم مناقشه نماییم بدین بیان که تضعیف ایشان مبتنی بر اتحاد محمد بن علی بن ابراهیم بن محمد همدانی با محمد بن علی ملقب به ابو سمینه  است لکن اتحادی در کار نیست و بین این دو نفر تغایر است ».[رجال النجاشی ، رقم 894 ] 
لکن آنچه در اینجا لازم به ذکر است این که با مراجعه به رجال شیخ ، عنوان مورد بحث اینگونه بیان شده : «محمد بن علی الهمدانی » [رجال الطوسی ، رقم 6274]  و هیچ اشاره ای به تضعیف صریح شخص مذکور آورده نشده است آری بیان شیخ در فهرست که منقول از ابن بطه است دال بر اتحاد دو نفر و در نتیجه تضعیف محمد بن علی الهمدانی است که ما در رد این اتحاد و إثبات تغایر به ادله محقق خویی استناد می نماییم . و اما ادله دال بر تغایر : 
اولاً : ابن ولید روایات محمد بن احمد بن یحیی را از محمد بن علی بن ابراهیم همدانی و محمد بن علی ابو سمینه استنثاء نموده و این صراحت در تعدد و تغایر ان دو عنوان دارد   . 
ثانیاً : ابن غضائری برای دو نفر دو عنوان آورده اند همچنان که نجاشی نیز دو عنوان ذکر کرده اند.[رجال النجاشی ، رقم 894 . «محمد بن علی بن ابراهیم بن موسی ... و کان یلقب محمد بن علی ابا سمینه » و مجدداً در رقم 924 آورده اند : «محمد بن علی بن ابراهیم الهمدانی وکیل الناحیه ... » ] 
ثالثاً : نام جد پدری محمد بن علی همدانی ، محمد است لکن نام جد محمد بن علی ملقب به ابو سمینه ، موسی می باشد. 
رابعاً : همچنان که از کلام نجاشی ظاهر است محمد بن علی همدانی اهل همدان است حال آن که محمد بن علی، ملقب به ابو سمینه یک شخص کوفی است که به قم منتقل شده نجاشی و ابن غضائری به این مطلب تصریح دارند.[رجال النجاشی ، رقم 928 . « محمد بن علی بن ابراهیم بن محمد الهمدانی ... و کان فی وقت القاسم بهمدان ... و هو احد بنی کشمر ثلاثتهم و کلاء فی موضع واحد بهمدان » و رجال النجاشی ، رقم 894 . « ... محمد بن علی ابا سمینه ... و کان ورد قم و قد اشتهر بالکذب فی الکوفه »] 
در نتیجه آنچه را شیخ طوسی در اتحاد این دو نفر از بیان ابن بطه نقل فرمودند صحیح نیست و تغایر ثابت است و آخر کلام این که محمد بن علی همدانی به جهت استثناء روایات محمد بن احمد بن یحیی از ایشان ضعیف می باشد.


barrasi:
عنوانی مشترک بین راویان متعددی است که تشخیص آن از روی قرینه راوی و مروی عنه مشکل است.


barrasi:
مردد بین «صالح بن عقبه بن خالد اسدی»  و «صالح به عقبه بن قیس بن سمعان»  بوده و هیچکدام توثیق ندارند.
«رجال‏النجاشي» ص201، رقم534 - صالح بن عقبة بن خالد الأسدي له كتاب أخبرنا أحمد بن محمد عن أبي علي بن همام قال: حدثنا جعفر بن محمد بن مالك الفزاري قال: حدثنا محمد بن عمران القرشي قال: حدثنا الحسن بن الحسين اللؤلؤي عن محمد بن إسماعيل بن بزيع عن محمد بن  أيوب عن صالح بن عقبة بن خالد الأسدي».
«رجال‏النجاشي»، ص200، رقم532 : «صالح بن عقبة بن قيس بن سمعان بن أبي ربيحة مولى رسول الله صلى الله عليه و آله قيل: إنه روى عن أبي عبد الله عليه السلام و الله أعلم. روى صالح عن أبيه عن جده و روى عن زيد الشحام [و] روى عنه محمد بن الحسين بن أبي الخطاب و ابنه إسماعيل بن صالح بن عقبة قال سعد: هو مولى. له كتاب يرويه [عنه‏] جماعة منهم محمد بن إسماعيل بن بزيع. أخبرنا الحسين بن عبيد الله عن ابن حمزة قال: حدثنا علي بن إبراهيم عن ابن أبي الخطاب قال حدثنا محمد بن إسماعيل عن صالح بكتابه» /// «فهرست‏الطوسي» ص246، رقم362 : «صالح بن عقبة = له كتاب. أخبرنا ابن أبي جيد عن ابن الوليد عن الصفار عن محمد بن الحسين عن محمد بن إسماعيل بن بزيع عن صالح بن عقبة» /// «رجال‏الطوسي»، ص227 رقم3070 : «صالح بن عقبة بن قيس بن سمعان مولى رسول الله»


barrasi:
مراد از احمد بن محمّد یا احمد بن محمّد بن عیسی است و یا احمد بن محمّد بن خالد برقی که هر دو توثیق شده اند.
الفهرست، رقم 65، ص25،  رجال النجاشی، رقم182، ص76


barrasi:
علی بن محمّد که از مشایخ شیخ کلینی است یا علی بن محمّد بن ابراهیم علان کلینی  است یا علی بن محمّد بن بندار  که هر دو از ثقاتند.
رجال النجاشي، باب العين رقم682 ص260 «علي بن محمّد بن إبراهيم بن أبان الرازي الكليني المعروف بعلان يكنى أبا الحسن ثقة عين».
 رجال النجاشي، باب العين، ص261، رقم683 «علي بن أبي القاسم عبد الله بن عمران البرقي المعروف أبوه بماجيلويه يكنى أبا الحسن. ثقة فاضل فقيه أديب».
البته اگر علی بن محمد راوی از احمد بن محمد بن خالد برقی باشد، قطعاً وی علی بن محمد بن بندار خواهد بود. زیرا بندار نوه احمد است
	اما اگر راوی از سهل بن زیاد باشد، علان خواهد بود؛ زیرا سهل هم ساکن کلین بوده است.
توضیح وثاقت بندار:
عنوان ما علی بن محمد است، نجاشی علی بن ابی القاسم را توثیق کرده. اتحاد آنها به این توضیح است که نجاشی گوید علی بن ابی القاسم نوه دختری احمد بن محمد برقی است. از سوی دیگر در ترجمه محمد بن ابی القاسم گوید او داماد احمد بن محمد برقی است. پس علی بن ابی القاسم فرزند محمد بن ابی القاسم است و ابوالقاسم نام پدربزرگ او بوده است.
O	نجاشی: 683 - علي بن أبي القاسم عبد الله بن عمران البرقي المعروف أبوه بماجيلويه يكنى أبا الحسن. ثقة فاضل فقيه أديب رأى أحمد بن محمد البرقي و تأدب عليه و هو ابن بنته. صنف كتبا منها...
O	947 - محمد بن أبي القاسم عبيد الله بن عمران الجنابي البرقي أبو عبد الله الملقب ماجيلويه و أبو القاسم يلقب بندار سيد من أصحابنا القميين ثقة عالم فقيه عارف بالأدب و الشعر و الغريب و هو صهر أحمد بن أبي عبد الله البرقي على ابنته و ابنه علي بن محمد منها و كان أخذ عنه العلم و الأدب.
	شبهه: ممکن است شبهه ای غیر عقلائی باشد که هر دو داماد احمد باشند یعنی هم عبدالله و هم محمد داماد احمد نامی باشند.


barrasi:
محمّد بن فضیل در کتب رجالی با القاب و ترجمه های متعددی آمده است:
1. محمّد بن الفضيل بن كثير الأزدي الكوفي الصيرفي: شیخ طوسی این عنوان را در رجال خود جزو اصحاب امام صادق علیه السلام آورده است.[رجال‏الطوسي(أصحاب‏أبي‏عبدالله)باب‏الميم،292،رقم4259]
2. محمّد بن الفضيل الكوفي الأزدي: شیخ طوسی این عنوان را در رجال خود جزو اصحاب امام کاظم علیه السلام آورده و او را ضعیف دانسته است.[رجال الطوسي، (أصحاب أبی ألحسن موسی الکاظم علیه السلام)، باب الميم، ص343] 
3. محمّد بن الفضيل الأزدي صيرفي: شیخ طوسی این عنوان را در رجال خود جزو اصحاب امام رضا علیه السلام آورده و فرموده: به وی نسبت غلوّ داده شده است.[رجال الطوسي، (اصحاب ابی الحسن علی بن موسی الرضا علیه السلام)، باب الميم،ص 365 ]  
4. محمّد بن الفضيل بن كثير الصيرفي الأزدي أبو جعفر الأزرق: مرحوم نجاشی این عنوان را جزو اصحاب امام کاظم و امام رضا علیهما السلام می داند.[رجال‏النجاشي/باب‏الميم/367رقم 995] 
5. محمّد بن الفضيل الأزرق: شیخ طوسی این عنوان را در فهرست ذکر کرده است.[فهرست‏الطوسي/باب‏الميم/باب‏محمد/416رقم 634 ] 
محقق خویی: تمام محمّد بن فضیل ها یک راوی بیشتر نیستند، که آن هم محمد بن الفضيل بن كثير الأزدي أبو جعفر الأزرق‏ است؛ زیرا در تمام موارد بالا غیر از فهرست، لقب ازدی برای وی ذکر شده و در دو مورد لقب کوفی مطرح شده است، مشخص می شود این شخص یک راوی بیشتر نیست که از امام صادق، امام کاظم و امام رضا علیهم السلام روایت نقل کرده است و از آنجا که نجاشی  لقب ازرق را برای وی آورده، معلوم می شود راوی در فهرست هم همین راوی است؛ چون در فهرست هم لقب ازرق آمده است. 
بنابراین این راوی توثیق خاص ندارد و در دو مورد هم تضعیف و نسبت غلوّ دارد. امّا برای اثبات وثاقت او هم می توان وجوهی را اقامه کرد:
وجوه عامه وثاقت محمّد بن فضیل ازدی کوفی صیرفی:
1. وقوع در اسناد کتاب کامل الزیارات:
محقق خویی: محمّد بن فضیل به خاطر وقوع در اسناد کتاب کامل الزیارات ثقه است؛ زیرا بنابر مقدمه کتاب تمام روات این کتاب ثقه هستند. 
اشکال: ابن قولویه این روایت را با چند واسطه از محمّد بن فضیل نقل کرده است. از طرف دیگر قدر متیّقن از مقدمه کتاب تنها وثاقت مشایخ و روات بلاواسطه ابن قولویه است؛  زیرا هم قرینه داخلیه و هم قرینه خارجیه بر عدم شمول تمام روات دلالت دارد. از یک طرف افرادی همچون عایشه و... در اسناد این کتاب واقع شده اند. از طرف دیگر دقت در خود مقدمه مدّعای ما را ثابت می کند؛ چون ایشان می فرماید: از آنجا که من به تمام روایات احاطه نداشتم و احاطه من به روایات تنها به مقداری بود که اساتیدم - که همه ثقه هستند-  آنها را برایم نقل کرده اند، من نیز به همان مقدار اکتفا می کنم. اگر معنای این عبارت تمام واسطه ها و روات موجود در کتاب باشد، لازمه اش کذب کلام ابن قولویه است؛ چون قطعاً ایشان به تمام روایات روات موجود در کتاب احاطه نداشته است. پس با توجه به مقدمه کتاب تمام اساتید بلاواسطه ابن قولویه چه در کامل الزیارات و چه در غیر آن ثقه هستند. بنابراین با این وجه نمی توان وثاقت محمّد را ثابت کرد. 
2. توثیق شیخ مفید در رساله عددیه: 
محقق خویی: شیخ مفید در این کتاب روایاتی ذکر کرده و راویان آن روایات را از اصحاب خاص ائمه علیهم السلام، صاحبان اصول و بزرگان مذهب که باید احکام را از آنها اخذ کرد دانسته است. محمّد بن فضیل یکی از این راویان است.  بنابراین شیخ مفید ایشان را ثقه می داند.[الرد على أصحاب العدد - جوابات أهل الموصل، ص: 25 ] 
اشکال : با دقت در عبارت شیخ مفید مشخص می شود ایشان تنها راویان بلا واسطه از ائمه علیهم السلام ، و نه تمام راویان واقع شده در طریق روایات را ثقه دانسته است.  
3. روایت اجلاّ: 
حاجی نوری: اگر اجلّا و بزرگان و راویان سرشناس از کسی روایت نقل کنند، مشخص می شود وی راوی ثقه و جلیل القدری بوده است؛ زیرا از نقل اجلّا ظن به وثاقت حاصل می شود.  اجلاّیی همچون صفوان بن یحیی، حسین بن سعید، حسن بن محبوب، یونس بن عبدالرحمن و... از وی نقل روایت کرده اند. پس مشخص می شود وی راوی ثقه و مورد اعتماد بزرگان و اجلاّء روات بوده است.
اشکال: اولاً صرف نقل روایت توسط اجلّا - اگر مبنایشان نقل از ثقات نباشد- دلالتی بر توثیق نمی کند.
ثانیاً بنابر فرمایش خود محدث نوری از نقل اجلّا تنها ظنّ حاصل می شود. والظنُ لا یُغنی مِن الحقّ شَیئاً. 
4. روایت اصحاب اجماع: 
از آنجا که رواتی همچون صفوان بن یحیی، یونس بن عبدالرحمن که از اصحاب اجماع هستند و حسن بن محبوب که بنابر نقلی از اصحاب اجماع است از وی روایت کرده اند، می توان طبق برخی مبانی به وثاقت وی حکم کرد. 
اشکال: نهایت دلالت کلام کشّی این است که اصحاب اجماع تنها خودشان ثقه، عالم، عارف، فقیه و بصیر بوده و وثاقتشان مورد اجماع اصحاب است.  
5. روایت مشایخ ثلاثه از وی:
تمام مروی عنه های مشایخ ثلاثه-احمد بن محمد بن ابی نصر بزنطی، صفوان بن یحیی، محمّد بن ابی عمیر است- ثقه هستند؛ زیرا به شهادت شیخ طوسی در عدّۀ الاصول معروف بین اصحاب این بوده که اینها از غیر راویان ثقه روایت مسند یا مرسلی نقل نمی کنند.  صفوان بن یحیی از محمّد بن فضیل روایت دارد. پس وی ثقه است.[من لایحضره الفقيه/3/51 [3309/1] ]
اگر وجوهی که محقق خویی در اثبات اتحاد محمّد بن فضیل ها مطرح کرده تام باشد، با این وجه وثاقت این راوی ثابت می شود. 
اشکال (محقق خویی) بر تمام توثیقات:
از آنجا که شیخ در رجال ایشان را تضعیف کرده  توثیقات مذکور با آن تعارض کرده و تساقط می کنند.[رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏الحسن.../باب‏الميم/343رقم 5124 ] بنابراین وثاقت محمّد بن فضیل ثابت نمی شود. 
جواب: اگر از برخی از این وجوه یا مجموعه آنها برای کسی اطمینان به وثاقت محمّد بن فضیل حاصل شود، تضعیفات مذکور نمی تواند مشکلی ایجاد کند؛ زیرا شیخ طوسی در یک جا وی را تضعیف و در جای دیگر رمی به غلوّ نموده است. در صورت اثبات غلوّ، چنین امری فساد در عقیده محسوب می گردد ولی منافاتی با وثاقت ندارد. تضعیف شیخ در جای دیگر نیز چه بسا ناشی از همین غلوّ باشد. بنابراین بین تضعیف شیخ طوسی و توثیقات دیگر تعارضی وجود ندارد. بنابراین در مجموع وثاقت وی اثبات می شود.


محمد بن فضیل:
چند عنوان است که باید طبقه آنها ملاحظه شود.
 
طبقه اصحاب امام صادق ع و امام کاظم ع
1.	محمد بن الفضیل (مطلق)
a.	فهرست ص 433 رقم 683 - محمد بن فضيل. له كتاب. رويناهما عن حميد بالإسناد الأول عن الحسن بن علي اللؤلؤي الشعيري عنهما.  (با توجه به اسناد قبل، طبقه اش می خورد)
(توضیح استاد: به احتمال زیاد همان محمد بن الفضیل الازرق رقم 634 است و دلیل اینکه جدا آورده است این است که در اینجا به دو نفر یک طریق داشته است و جدا ذکر کرده است.) 
b.	رجال‏/أصحاب امام کاظم ع/342 : 5102 - 3 - محمد بن فضيل 
2.	محمد بن الفضیل کوفی ازدی صیرفی (با عناوین متعدد آمده است که متحد هستند)
1.	محمد بن الفضیل ازدی صیرفی
رجال/أصحاب‏امام رضا ع/365 : 5423 - 36 - محمد بن الفضيل أزدي صيرفي يرمى بالغلو له كتاب. 
2.	محمد بن فضیل الکوفی الازدی
رجال‏/أصحاب امام کاظم ع/343 : 5124 - 25 - محمد بن فضيل الكوفي الأزدي ضعيف. 
3.	محمد بن الفضیل بن کثیر الصیرفی الازدی
رجال‏النجاشي/367 : 995 - محمد بن فضيل بن كثير الصيرفي الأزدي أبو جعفر الأزرق 
روى عن أبي الحسن موسى و الرضا عليهما السلام له كتاب و مسائل. أخبرنا علي بن أحمد قال: حدثنا ابن الوليد عن الحميري قال: حدثنا محمد بن الحسين بن أبي الخطاب عن محمد بن فضيل بكتابه. و هذه النسخة يرويها جماعة. 
رجال‏/أصحاب امام صادق ع/292 : 4259 - 284 - محمد بن فضيل (الفضيل) بن كثير الأزدي كوفي صيرفي. 
4.	محمد بن الفضیل الازرق
فهرست/416: 634 - محمد بن الفضيل الأزرق. 
له كتاب. أخبرنا ابن أبي جيد عن محمد بن الحسن عن سعد و الحميري عن أحمد بن محمد بن عيسى و أحمد بن أبي عبد الله عن علي بن الحكم عن محمد بن الفضيل. 
رجال‏/أصحاب‏امام صادق ع/292 : 4258 - 283 - محمد بن فضيل الزرقي (الرزقي) 
3.	محمد بن الفضیل بن غزوان
رجال‏/أصحاب‏امام صادق ع/292 : 4257 - 282 - محمد بن فضيل بن غزوان الضبي مولاهم أبو عبد الرحمن ثقة. 
4.	محمد بن الفضیل بن عطا المدنی
رجال/أصحاب امام صادق ع/292: 4260 - 285 - محمد بن فضيل بن عطاء المدني الكوفي. 
5.	محمد بن الفضیل المدائنی
رجال/أصحاب‏امام رضا ع/365: 5422 - 35- محمد بن الفضيل المدائنی (تنها در یک نسخه است، و نسخه ابن داود هم ندارد و نسخه وی مقدم است)
 
بنابراین 5 عنوان هستند که «بن غزوان» توثیق دارد و «الصیرفی» تضعیف دارد و بقیه مهمل هستند. برای تصحیح سند روایت یا باید همه 5 عنوان توثیق شوند یا آن سند خاص را با وجوهی معتبر کنیم.
 
اقوال در محمد بن الفضیل راوی از ابوالصباح الکنانی
1.	محمد بن الفضیل الصیرفی: زیرا در چندین مورد در ابتدای اسناد فقیه است، طبق مبنای ما راوی اول اسناد فقیه صاحب کتاب است، و تنها صیرفی است که صاحب کتاب است. اما این حرف مبتنی بر قبول این 2 مطلب است.
2.	محمد بن الفضیل بن غزوان: شیخ بهایی در الوجیزة فی علم الرجال 169 لا یبعد.../ آ زنجانی کتاب نکاح 5:1486
3.	محمد بن القاسم بن الفضیل: با توجه به اینکه در ابتدای اسناد فقیه زیاد است و صدوق تنها به محمد بن القاسم بن الفضیل طریق بیان کرده است 
 
نتیجه: عنوان مطلق مردد است بین ثقه و ضعیف و مجهول و راهی برای شناختش نیست


barrasi:
اثبات اتّحاد هشام کندی و هشام بن حکم
هشام کندی را برقی در رجال خود عنوان نموده  ولی توثیق نکرده است و تنها همین یک روایت در مجموع کتب اربعه از وی نقل شده است. مرحوم آقای خویی در رجال خود تلاشی برای اثبات وثاقت وی نکرده  ولی در جایی دیگر این روایت را صحیحه عنوان نموده است.  در این میان برخی هشام کندی را همان هشام بن حکم کندی  دانسته اند.[رجال النجاشي، باب الهاء، ص433؛ «هشام بن الحكم أبو محمّد مولى كندة»؛ رجال الطوسي، اصحاب أبي‏عبدالله، باب الهاء، 318؛ «هشام بن الحكم الكندي مولاهم البغداذي (البغدادي) يكنى أبا محمّد»]
البته آقای خویی این اتّحاد را تنها به این دلیل که برقی هر دو اسم را جزء اصحاب امام صادق علیه السلام ذکر نموده است، نمی پذیرند.  در مقابل مرحوم آقای سیّد محمّد سعید حکیم این اتّحاد را قبول نموده و به مرحوم اردبیلی صاحب جامع الرواه نیز نسبت می دهند.  این نسبت به این دلیل است که مرحوم اردبیلی، هشام کندی را جزء افراد مرویّ عنه علی بن حکم ذکر نموده است وگرنه ایشان تصریحی به این یکی بودن این دو نکرده اند.  از بیان شیخ مفید نیز بر می آید که ایشان نیز اتّحاد این دو را ثابت نمی دانند. ایشان می فرماید: «هشت نفر از امام صادق علیه السلام روایت کرده اند که نام همه آنها هشام است: هشام بن الحكم، هشام بن سالم، هشام كندي، هشام معروف به أبي عبد الله البزاز، هشام صيداني، هشام خياط، هشام بن يزيد و هشام بن مثنى كوفي» 
به نظر می رسد بیان مرحوم آقای حکیم و فهم صاحب جامع الرواه، صحیح باشد؛ چون از طرفی در میان هشام هایی که از امام صادق علیه السلام نقل روایت دارند، تنها هشام بن حکم ملقّب به «کندی» است. و از طرف دیگر علی بن حکم همانطور که روایات  متعدّدی از هشام بن سالم دارد، چند روایت از هشام بن حکم نیز نقل نموده است.  بنابراین قویّ إبراهیم بن هاشم متصوّر است که هشام کندی همان هشام بن حکم کندی باشد. 
امّ إبراهیم بن هاشم اینکه برقی هم هشام بن حکم و هم هشام کندی را در اصحاب امام صادق علیه السلام ذکر نموده است، دلیلی بر عدم اتّحاد نیست. البته ممکن است از نظر ایشان چنین اتّحادی ثابت نباشد ولی با توجّه به مطالب گذشته، به نظر اطمینان به یکی بودن این دو حاصل می شود.


barrasi:
این نام مشترک بین جعفربن عثمان الدارمی وجعفر بن عثمان الاحمسی الرواسی است. اما نفر اول ترجمه ای در کتب رجال نداشته، بسیار قلیل الروایه است ودر مجموع کتب اربعه یک روایت از وی نقل شده است که راوی آن سهل بن زیاد و مروی عنه آن سلیمان بن جعفراست. [من لایحضره الفقیه،ج2،ص196]  
اما جعفر بن عثمان الرواسی توثیق خاص ضمنی دارد؛ چرا که مرحوم کشی(ره) ازمشایخ خود توثیق رواسیون را نقل نموده است:« حمدويه قال: سمعت أشياخي يذكرون أن حمادا و جعفرا و الحسين بني عثمان بن زياد الرواسي و حماد يلقب بالناب و كلهم فاضلون خيار ثقات».[رجال‏الكشي،الجزءالأول،رقم694 ص372] 
ناگفته نماند که جعفربن عثمان بن شریک و جعفربن عثمان صاحب ابی بصیر، همان جعفر بن عثمان الاحمسی الرواسی هستند.


barrasi:
این عنوان مشترک بین محمد بن عبدالحمید عطار و محمد بن عبدالحمید بجلی و محمد بن عبدالحمید بن بکیر بن اعین است که ظاهراً دو عنوان اول مشترک هستند و توثیق دارند و عنوان سوم توثیق خاص ندارد.


barrasi:
وثاقت محمد بن خالد برقی، محل بحث واقع شده است. مرحوم نجاشی (ره) او را ضعیف الحدیث خوانده است.
رجال‏النجاشي،باب‏الميم، ص335،رقم898 - محمد بن خالد بن عبد الرحمن بن محمد بن علي البرقي 
أبو عبد الله مولى أبي موسى الأشعري ينسب إلى برقةرود قرية من سواد قم على واد هناك. و له إخوة يعرفون بأبي علي الحسن بن خالد. و أبي القاسم الفضل بن خالد. و لابن الفضل ابن يعرف بعلي بن العلاء بن الفضل بن خالد فقيه. و كان محمد ضعيفا في الحديث و كان أديبا حسن المعرفة بالأخبار و علوم العرب. 
ابن غضائری (ص93) نیزدر مورد او می نویسد:«حديثه يعرف و ينكر. يروي عن الضعفاء كثيرا و يعتمد المراسيل».
 اما مرحوم شیخ(ره) در رجالش وی را توثیق کرده است.
رجال‏الطوسي،أصحاب‏أبي‏الحسن الرضا، ص 363 رقم5391  محمد بن خالد البرقي ثقة هؤلاء من أصحاب أبي الحسن موسى.
مرحوم علامه ضمن نقل کلام هرسه می نویسد:« و الاعتماد عندي على قول الشيخ أبي جعفر الطوسي من تعديله» 
برخی ترجیح علامه(ره) نسبت به کلام شیخ را نپذیرفته اند به دلیل اینکه نجاشی(ره) اضبط است و ترجیح با قول اوست.
مرحوم آقای خویی(ره) در جواب به این سخن بیان نموده اند که علامه(ره) قول شیخ(ره) را بر نجاشی ترجیح نداده است؛ بلکه منشأ اعتماد خود را، کلام توثیق شیخ(ره) بیان نموده ست واساسا بین کلام این دو رجالی بزرگ تعارضی نیست؛ بلکه امر دائر بین توثیق و عدم توثیق است نه توثیق و تضعیف؛ چراکه کلام نجاشی ظاهر در تضعیف شخص محمد بن خالد نیست؛ بلکه از ناحیه حدیث تضعیف شده است به دلیل اعتماد بر مراسیل و روایت از ضعفا. 
استاد: در ارتباط با کلام نجاشی(ره) توجیه دیگری هم هست وآن اینکه باتوجه به ذیل کلام ایشان (و كان أديبا حسن المعرفة بالأخبار و علوم العرب)؛ مراد از ضعف در حدیث، ضعف در علم الحدیث باشد به این معنا که در این علم قوت نداشته است آنطوری که در علوم عرب و...قوی بوده است.


barrasi:
علی بن محمد بن قیبة:
رجال الطوسي ص429  «علي بن محمّد القتيبي تلميذ الفضل بن شاذان نيسابوري فاضل»
رجال النجاشي ص259 «علي بن محمّد بن قتيبة النيشابوري (النيسابوري) عليه اعتمد أبو عمرو الكشي في كتاب الرجال. أبو الحسن صاحب الفضل بن شاذان و راوية كتبه».

اولا عبارت «فاضل» در کلام شیخ خود دلیل بر وثاقت است.
اشکال: فاضل در کلام قدما یعنی عالم و عالم بودن دلالت بر توثیق نیست.
جواب: اثبات این معنا از کلام قدما مشکل است و عبارت «فاضل» عرفا در آن زمان به معنای این بوده که کمالاتی دارد که کمترین آن راستگویی است. پس بی اشکال دلالت بر وثاقت می کند.

ثانیا نجاشی گفته است: علیه اعتمد ابو عمرو الکشی. یعنی وی شیخ کشی بوده و کشی از او روایت کرده و در رجال به او اعتماد کرده است و همین دراثبات وثاقت وی کافی است. چون نقل روایت غیر از اعتماد است.
اشکال محقق خویی:
نجاشی اعتماد کشی را از کثرت روایت کشی از ایشان استفاده کرده است و حال آنکه کشی از ضعفا هم روایات فراوان دارد.
جواب: نجاشی شهادت می دهد که کشی اعتماد کرده است مثل بقیه شهادات ایشان. از کجا معلوم از کثرت روایت کشی استنباط کرده، شاید از مشایخش شنیده که وی به ابن قتیبه اعتماد کرده است. پس این وجه قابل خدشه نیست. چون شهادت محتمل الحس است.

علاوه بر دو وجه خاص، از وجوه عامه نیز وثاقت وی استفاده می شود. بسیاری از وجوهی که در مورد عبدالواحد بن محمد بن عبدوس گفته شد در مورد ایشان نیز می آید:
1-	شیخ در تهذیب (ج4،ص209) و استبصار (ج2،ص97) برای مدعای خودش به روایت ابن قتیبة استدلال می کند. شیخ نیز قائل است که برای استدلال باید روات ثقه باشند. پس شیخ ابن قتیبة را ثقه می دانسته است.
اشکال: در ترجمه عبدالواحد گفتیم که این وجه مفید نیست. زیرا شاید روایت برای شیخ موثوق الصدور بوده است. علاوه بر اینکه در این موارد استدلالی نشده است، بلکه شاهد جمع است.

2-	استدلال صدوق به حدیث ابن قتیبة (توحید ص137):
« ... و تصدیق ذلک ما حدثنا به عبدالواحد » این روایت را عبدالواحد از ابن قتیبة نقل کرده است. پس معلوم می شود روایت معتبر بوده که صدوق به آن استدلال می کند.
اشکال: احتمال دارد از کتابی مشهور نقل کرده و عبدالواحد و ابن قتیبة را تنها برای اتصال سند آورده باشد.
جواب: مسأله اعتقادی است و کتاب توحید با فقیه فرق می کند. پس این وجه وجهی قوی است و دلالت بر وثاقت می کند. پس با این وجه نیز وثاقت عبدالواحد و ابن قتیبة ثابت می شود.

3-	کلام صدوق در عیون ج2، ص 127.
صدوق روایتی از ابن قتیبة نقل می کند و سپس سند دیگری برای مثل همان روایت نقل می کند و سپس می گوید: و حدیث عبدالواحد عندی اصح.
اشکال: مقصود صدوق صحیح تر بودن متن یک حدیث از دیگری است نه سند حدیث.

4-	صدوق در مقدمه کتاب فقیه گفته: تمام روایات کتاب من صحیح است و هی حجة بینی و بین الله . یعنی روات این کتاب نیز ثقه هستند و چون ابن قتیبة در کتاب فقیه در سند روایات واقع شده پس ثقه است.
اشکال: حکم به صحت تمام روایات ممکن است به خاطر علل دیگری باشد مثل محفوف به قرینه بودن، مستفیض بودن، متواتر بودن و ... . چون منظور صدوق از صحت، صحت اصطلاحی( تمام روات ثقه امامی باشند) نیست، بلکه مقصودش معتبر بودن است که احتمال دارد به خاطر اینکه از کتب مشهوره اخذ کرده باشد روایت را صحیح بداند و نیازی به طریقش نباشد تا بگوییم ابن قتیبة ثقه است.

5-	علامه در مواضع مختلفی روایت ابن قتیبة را صحیح دانسته است (تحریر،ج4،ص373). به ویژه عبارت ایشان در مختلف که می گوید: ان کان (عبدالواحد) ثقه فالروایه صحیحه. پس معلوم می شود غیر عبدالواحد بی تردید ثقه هستند که شامل ابن قتیبه نیز می شود.
فیه:
اولا: علامه از متاخرین است و توثیقاتش حدسی و اجتهادی است.
ثانیا: تصحیح علامه بدرد نمی خورد، چون وی قائل به اصاله العداله بوده و همه را تا خلافش ظاهر نمی شد عادل می دانسته است.
البته استاد در مبنای جدید توثیقات علامه را محتمل الحس و معتبر می داند و جواب این اشکالات نیز در ترجمه عبدالواحد گذشت.

6-	ابن قتیبة کثیر الروایة است. در طریق فضل بن شاذان، عثمان بن زیاد و ... واقع شده است.
فیه: کثیر الروایه بودن دلالتی بر وثاقت نمی کند.

7-	ابن قتیبة صاحب کتاب است.
فیه: چه بسیار رواتی که شیخ و نجاشی برای آنها کتاب نقل کرده اند و خود آنها را تضعیف کرده اند.

8-	 	روایت اجلّاء از وی از جمله کشی، احمد بن ادریس، حسن بن حمزه علوی (مشیخه تهذیب)، محمد بن احمد بن محمد علوی (توحید) و ابن بابویه (امالی و توحید).
فیه: مبنا را قبول نداریم.

9- 	آقای وحید خراسانی: وقوع وی در طریق نجاشی به کتاب فضل بن شاذان: 
نجاشی: استاد من سید مرتضی فرمود: سنی¬ها بر ما عیب گرفتند که شما سلف و ریشه ندارید. من شروع کردم سلف شیعه و مولفین شیعه را از زمان حضرت علی  علیه السلام تا زمان خودم نوشتم.
از طرف دیگر باید طرق اثبات کتب صحیح باشند تا اثبات کند این کتاب¬ها موجود بوده است. پس باید طرق نجاشی همه ثقه باشند تا حرف نجاشی در مقدمه رجالش صحیح باشد.
فیه:
اولا طریق نجاشی به فضل علی بن احمد بن قتیبة نیشابوری است، نه علی بن محمد بن قتیبة. البته ممکن است اشتباه نسخه باشد. چراکه در ترجمه خود علی بن محمد بن قتیبه، آمده است راوی کتاب فضل، علی بن محمد است و روایات زیادی هم ابن قتیبه از فضل در کتب مختلف روایت دارد.
ثانیاً: این مقدمه مفید این فایده نیست، چون اگر همه سندها ثقات باشند بنابر نظر شیعه ثقه هستند و اهل سنت هیچکدام از توثیقات ما را قبول ندارند.
ثالثاً: خود نجاشی در بسیاری از موارد نام کتاب را ذکر کرده بی آنکه طریقی برای آن ذکر کند.
رابعاً: در بسیاری از موارد نام افرادی را در سند کتاب ذکر کرده و در جای دیگر خودش او را تضعیف کرده است.
رابعاً: قصد نجاشی ذکر نام راوی نبوده بلکه می¬خواسته تعداد زیادی از کتابها را با نام سندها ذکر کند تا آنها بگویند: حداقل مقداری از این سندها و کتابها صحیح هستند.

10-	مبنای حاجی نوری: عده ای از روات ما تعابیری مثل صحیح الحدیث، صحیح الروایة در موردشان وارد شده و منظور از صحت در کلام قدما یعنی صحت سند و ثقه بودن روات. افزون بر این صحیح الروایه در مورد این افراد مطلق است. یعنی از این شخص تا امام  علیه السلام هیچ مشکل سندی نداریم. از طرف دیگر شیخ در فهرست در طریق فضل بن شاذان می گوید: احمد بن ادریس عن علی بن محمد بن قتیبه و شیخ و نجاشی در ترجمه احمد بن ادریس گفته اند: احمد صحیح الروایه است. یعنی راویان حدیثی که وی نقل کرده تا امام  علیه السلام  ثقه هستند که در طریق آن علی بن محمد بن قتیبه نیز واقع شده است.
اشکال: خود نجاشی در مورد محمد بن جعفر بن اسدی که گفته صحیح الروایه است بعد گفته : الا انه یروی عن الضعفاء.
جواب (حاجی نوری): مشکل ندارد. یعنی صحیح الروایه عند بعض و یروی عن الضعفاء عند بعض.
فیه: اولا: خود نجاشی می گوید: الا انه ... نه اینکه شخص دیگری بگوید. پس مقصودش این است که وی درست نقل می کند و دقیق است، نه اینکه تمام راویانش ثقه هستند.
ثانیا: اگر هم اطلاق صحیح الروایه را قبول کنیم، باز به معنای این است که روایت صحیح است و شاید علتش استفاضه یا تواتر یا شهرت روایت باشد و صحت منحصر در وثاقت روات نیست. پس معنای حرف نجاشی این است که محمد بن جعفر روایاتش صحیح است، هر چند روات آن روایت ضعیف باشند.

11- مشایخ مشهور بعد از کلینی، به ویژه با توجه به اینکه اجلا از وی روایت دارند، شهرت قابل اثبات است.
این وجه نیز بعید نیست وثاقت را اثبات کند.

12. وقوع ابن قتیبه در اسناد چندقلو در طریق به کتب فضل
این وجه نیز مورد قبول است.

13. مبنای آقای تبریزی: مشایخ مشهور بدون قدح
فیه: در وجوه عامه جواب این وجه گذشت.

نتیجه: با توجه به اعتماد کشی و عبارت «فاضل» در کلام شیخ و برخی از وجوه عامه مطرح شده، مشخص می شود علی بن محمد بن قتیبة ثقه است.
ااشکال (آقای بهبودی):
با توجه به روایاتی در کشی، مشخص می شود ابن قتیبه کذاب و دروغگوست. 
وجه اول:
ابن قتیبه توقیعی نقل کرده که در آن فضل بن شاذان قائل به جسم بوده است و امام ع فضل بن شاذان را مذمت کرده و دروغگو دانسته است و حال آنکه در روایتی دیگر در توضیح این توقیع آمده است که قول به جسم بودن در توقیع نبوده است و اصل ماجرا چیزی دیگری بوده است.
توقیع: و قال أبو الحسن علي بن محمد بن قتيبة: و مما وقع عبد الله بن حمدويه البيهقي، و كتبته عن رقعته: أن أهل نيسابور قد اختلفوا في دينهم و خالف بعضهم بعضا، و بها قوم يقولون إن النبي ص عرف جميع لغات أهل الأرض و لغات الطيور و جميع ما خلق الله، و كذلك لا بد أن يكون في كل زمان من يعرف ذلك، و يعلم ما يضمر الإنسان، و يعلم ما يعمل أهل كل بلاد في بلادهم‏ و منازلهم، و إذا لقي طفلين فيعلم أيهما مؤمن و أيهما يكون منافقا، و أنه يعرف أسماء جميع من يتولاه في الدنيا و أسماء آبائهم، و إذا رأى أحدهم عرفه باسمه من قبل أن يكلمه، و يزعمون جعلت فداك أن الوحي لا ينقطع، و النبي ص لم يكن عنده كمال العلم، و لا كان عند أحد من بعده، و إذا حدث الشي‏ء في أي زمان كان و لم يكن علم ذلك عند صاحب الزمان، أوحى الله إليه و إليهم. فقال ع: كذبوا لعنهم الله و افتروا إثما عظيما، و بها شيخ يقال له الفضل بن شاذان يخالفهم في هذه الأشياء و ينكر عليهم أكثرها...... فقال: قد صدق في بعض و كذب في بعض، و في آخر الورقة:..... و هذا الفضل بن شاذان ما لنا و له يفسد علينا موالينا، و يزين لهم الأباطيل، و كلما كتبت إليهم كتابا أعرض علينا في ذلك، و أنا أتقدم إليه أن يكف عنا، و إلا و الله سألت الله أن يرميه بمرض لا يندمل جرحه منه في الدنيا و لا في الآخرة، أبلغ موالينا هداهم الله سلامي، و اقرأهم بهذه الرقعة إن شاء الله. 

توضیح توقیع:
و قال أحمد بن محمد بن يعقوب أبو علي البيهقي رحمه الله: أما ما سألت من ذكر التوقيع الذي خرج في الفضل بن شاذان، إن مولانا ع لعنه بسبب قوله بالجسم فإني أخبرك أن ذلك باطل، و إنما كان مولانا أنفذ إلى نيسابور وكيلا من العراق، كان يسمى أيوب بن الناب، يقبض حقوقه، فنزل بنيسابور عند قوم من الشيعة ممن يذهب مذهب الارتفاع و الغلو و التفويض كرهت أن أسميهم، فكتب هذا الوكيل يشكو الفضل بن شاذان بأنه يزعم أني لست من الأصل، و يمنع الناس من إخراج حقوقه، و كتب هؤلاء النفر أيضا إلى الأصل الشكاية للفضل، و لم يكن ذكروا الجسم و لا غيره، و ذلك التوقيع خرج من يد المعروف بالدهقان ببغداد في كتاب عبد الله بن حمدويه البيهقي، و قد قرأته بخط مولاي ع، و التوقيع هذا: الفضل بن شاذان ما له و لموالي يؤذيهم و يكذبهم، و إني لأحلف بحق آبائي لئن لم ينته الفضل بن شاذان عن مثل ذلك لأرمينه بمرماة لا يندمل جرحه لا في الدنيا و لا في الآخرة، و كان هذا التوقيع بعد موت الفضل بن شاذان بشهرين، و ذلك في سنة ستين و مائتين. قال أبو علي: و الفضل بن شاذان كان برستاق بيهق، فورد خبر الخوارج فهرب منهم فأصابه التعب من خشونة السفر فاعتل و مات منه، فصليت عليه‏

جواب (استاد): از کجا معلوم راوی توضیح توقیع (احمد بن یعقوب) دروغ نگفته است. چون وثاقت وی نیز ثابت نیست. افزون بر این در توضیح توقیع آمده است که توقیع دو ماه بعد از مرگ فضل بن شاذان صادر شده. چطور ممکن است امام ع فضلی که از دنیا رفته را مذمت کند و بفرماید اگر دست از کارهایش برندارد نفرینش می کنم.

وجه دوم:
فضل بن شاذان در یک روایت گفته است: از کذابین مشهور یکی محمد بن سنان است.در روایتی دیگر گفته است روایات من از محمد بن سنان را نقل نکنید؛ در ادامه روایت آمده است: بعد از مرگ من اشکالی ندارد که روایات ابن سنان را نقل کنید. قطعا ابن قتیبه این قسمت را اضافه کرده است؛ زیرا چطور می شود محمد بن سنان دروغگو باشد و بعد از مرگ فضل، نقل روایات او اشکالی نداشته باشد. پس معلوم می شود ابن قتیبه این را اضافه کرده است.
رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالسادس/507	979 
قال محمد بن مسعود قال عبد الله بن حمدويه سمعت الفضل بن شاذان يقول: لا أستحل أن أروي أحاديث محمد بن سنان و ذكر الفضل في بعض كتبه: أن من الكاذبين المشهورين ابن سنان و ليس بعبد الله. 
	رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالسادس/507
	980 - أبو الحسن علي بن محمد بن قتيبة النيسابوري قال قال أبو محمد الفضل بن شاذان ردوا أحاديث محمد بن سنان و قال: لا أحل لكم أن ترووا أحاديث محمد بن سنان عني ما دمت حيا و أذن في الرواية بعد موته. 
	رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالسادس/546
	1033 - و ذكر علي بن محمد بن قتيبة النيسابوري عن الفضل بن شاذان أنه قال كدت أن أقنت على أبي سمينة محمد بن علي الصيرفي قال فقلت له و لم استوجب القنوت من بين أمثاله؟ قال إني لأعرف منه ما لا تعرفه. و ذكر الفضل في بعض كتبه: الكذابون المشهورون أبو الخطاب و يونس بن ظبيان و يزيد الصائغ و محمد بن سنان و أبو سمينة أشهرهم. 
	
جواب (استاد):
روایات ابن سنان در مورد فضایل اهل بیت ع بوده است. فضل به خاطر جو موجود اجازه نمی داده که در زمان حیاتش از او روایاتش را نقل کنند. اما بعد از مرگ دیگر این محذوریت وجود ندارد. پس دلیلی بر دروغگو بودن ابن قتیبه نداریم.

نتیجه:
بنابراین وقتی برخی از وجوه خاصه و عامه ثابت است و اشکالات مطرح شده، وارد نیست، وثاقت وی اثبات می شود.


barrasi:
سماعة بن مهران:
توثیقات:      
                  رجال‏النجاشي/باب‏السين/193
517 - سماعة بن مهران بن عبد الرحمن الحضرمي 
مولى عبد بن وائل بن حجر الحضرمي يكنى أبا ناشرة و قيل أبا محمد كان يتجر في القز و يخرج به إلى حران و نزل الكوفة في كندة روى عن أبي عبد الله و أبي الحسن عليهما السلام و مات بالمدينة ثقة ثقة و له بالكوفة مسجد بحضرموت و هو مسجد زرعة بن محمد الحضرمي بعده. و ذكر أحمد بن الحسين رحمه الله: أنه وجد في بعض الكتب أنه مات سنة خمس و أربعين و مائة في حياة أبي عبد الله [عليه السلام‏] و ذلك أن أبا عبد الله عليه السلام قال له: إن رجعت لم ترجع إلينا 
فأقام عنده فمات في تلك السنة و كان عمره نحوا من ستين سنة. و ليس أعلم كيف هذه الحكاية لأن سماعة روى عن أبي الحسن [عليه السلام‏] و هذه الحكاية تتضمن أنه مات في حياة أبي عبد الله [عليه السلام‏] و الله أعلم. له كتاب يرويه عنه جماعة كثيرة أخبرنا عدة من أصحابنا عن أحمد بن محمد بن سعيد قال: حدثنا جعفر بن عبد الله المحمدي قال: حدثنا عثمان بن عيسى عنه بكتابه.
                        رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏عبد.../باب‏السين/221
2958 - 196 - سماعة بن مهران الحضرمي 
الكوفي يكنى أبا محمد بياع القز مات بالمدينة. 
                        رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏الحسن.../باب‏السين/337
5021 - 4 - سماعة بن مهران 
مولى حضرموت و يقال: مولى خولان كوفي له كتاب روى عن أبي عبد الله واقفي. 
                        رجال‏ابن‏داود/الجزءالأول‏من.../ذكرجماعةقال.../382
سماعة بن مهران بن عبد الرحمن 
الحضرمي. 
                        رجال‏ابن‏داود/[الجزءالثاني.../باب‏السين‏المهملة/460
220 - سماعة بن مهران 
مولى حضرموت و يقال مولى خولان ق م [جخ‏] واقفي. 
                        رجال‏ابن‏داود/[الجزءالثاني.../فصل‏في‏ذكر.../530
سماعة بن مهران 
                        الخلاصةللحلي/الفصل‏الحادي‏عشر.../الباب‏السابع‏في‏الآحاد/228
1 - سماعة بن مهران بن عبد الرحمن الحضرمي 
مولى عبد بن وائل بن حجر الحضرمي يكنى أبا ناشرة و قيل أبا محمد روى عن أبي عبد الله و أبي الحسن عليهما السلام مات بالمدينة ثقة ثقة و كان واقفيا.
شیخ مفید نیز در رساله عددیه وی را ثقه دانسته است.
بنابراین تردیدی در وثاقت سماعه نیست.

مذهب سماعه: 
مرحوم شیخ (ره) در رجال خود از وی دو بار نام برده است؛ یکی دراصحاب امام صادق (علیه السلام) و دیگری در اصحاب امام کاظم (علیه السلام). در ترجمه وی در موضع اول اشاره ای به وقف نکرده امّا در مورد دوم نوشته است: «سماعة بن مهران مولى حضرموت و يقال: مولى خولان كوفي له كتاب روى عن أبي عبد الله واقفي». [رجال الطوسي، أصحاب أبي الحسن، باب السين، ص337رقم5021 ]
شیخ در عده الاصول نیز وی را واقفی دانسته است.
مرحوم صدوق (ره) - که وی را واقفی می داند - در من لایحضره الفقیه، ذیل روایتی در باب «مایجب علی من افطر» می فرماید:« وَ لَا أُفْتِي بِالْخَبَرِ الَّذِي أَوْجَبَ عَلَيْهِ الْقَضَاءَ لِأَنَّهُ رِوَايَة سَمَاعَة بْنِ مِهْرَانَ وَ كَانَ وَاقِفِيّاً »[من لايحضره الفقيه، ج2 ص21]
اشکال:
مرحوم آقای خویی (ره) به قرینه کلام نجاشی و تعبیر «ثقه ثقه» در مورد وی و اشاره نشدن به وقف در کلام ایشان و نیز در کلام برقی، ابن غضائری و کشی، درواقفی بودن وی تشکیک نموده و در نهایت آنرا نمی پذیرند.   
مرحوم وحید بهبهانی (ره) منشأ قول به وقف سماعه را از طرف مرحوم صدوق (ره) منحصر به ایشان دانسته و تعبیر شیخ طوسی را برگرفته از رمی صدوق می داند.
ایشان دو منشأ برای واقفی بودن سماعه ذکر کرده اند؛ اوّل اینکه زرعه که خود از واقفیه است.[رجال النجاشي، باب الزاي، رقم466 ص176 ] جریان وقف را از سماعه نقل می نماید به همین دلیل مرحوم صدوق (ره) پنداشته است که وی نیز واقفی است واز طرفی دیگر صدوق روایت امام رضا (علیه السلام) را در رد واقفی بودن سماعه ندیده است.
 دومین منشأ اینکه، زرعه از سماعه زیاد روایت نقل کرده است بنابراین سماعه هم مانند زرعه واقفی بوده است. 
پاسخ:
اصل در خبرهای رجالی حسی بودن است و نمی توان بدون قرینه کلام شیخ را به کلام صدوق برگرداند و احتمالات اجتهادی را مطرح کرد. چون دلیلی بر اشتباه شیخ و صدوق نداریم و نجاشی هم در مورد مذهبش سکوت کرده است.
مرحوم تستری وجه دیگری برای توجیه فرمایشات شیخ صدوق و اثبات واقفی نبودن ایشان می گوید: احتمالاً در ذهن شیخ صدوق (ره) بین سماعه و ابن سماعه (حسن بن محمد بن سماعه) که از سران واقفه است،[رجال النجاشي، باب الحسن و الحسين، رقم84 ص40] اشتباهی صورت گرفته است: «الاظهر انه لما کان ابن سماعة واقفیا وکان ذلک فی بال الصدوق (ره) توهم فی فقیهه لما لم یراجع انه سماعة».
استاد:
این احتمال بسیار بعید است و نسبت چنین اشتباهی به صدوق صحیح نیست.

نتیجه اینکه بعید نیست وقف ایشان ثابت باشد، البته این مطلب مشکلی در قبول روایت ایجاد نمی کند، چون صحت مذهب در پذیرش روایت راوی شرط نیست وتنها وثاقت اعتبار دارد، روایات سماعه از جهت وی معتبر خواهد بود.


barrasi:
در مورد محمد بن حمدان مدائنی باید بگوییم در کتب رجالی نامی از او دیده نمی شود و تنها یک روایت به طریق شیخ و ابن قولویه از او نقل شده است ، و بنابر قبول توثیقات عامه نسبت به رجال «کامل الزیارات»، ثقه خواهد بود؛ منتها این مبنا نسبت به رجال بلا واسطه از ابن قولویه صحیح می باشد. البته ممکن است گفته شود «محمد بن حمدان»، تحریف شده «محمد بن حمران» است؛ اما حمران یا «ابن اعین» است که توثیق ندارد و یا «الهندی» است که توثیق دارد و هیچ کدام به مدائن منسوب نشده اند تا احتمال وحدت با یکی از ایشان مطرح شود.[«كامل‏الزيارات»، ص250 و «كتاب‏المزار»، ص137 - مرحوم شیخ [در «الإستبصار»، ج2، ص335 / «تهذيب‏الأحكام»، ج5 ص431 حدیث 141] همین روایت را به طریق خود از ابن قولویه نقل می کند منتها چنانچه در ادامه خواهد آمد در سه شماره بعد [ص432، حدیث 146] با طریق خود روایت را به عنوان روایت دیگری نقل می کند که بعید به نظر می رسد که دو روایت مستقل باشد هر چند که اندکی تفاوت در متن وجود دارد: «قَالَ قَالَ أَبُو الْحَسَنِ مُوسَى ع أُحِبُّ لَكَ مَا أُحِبُّهُ لِنَفْسِي وَ أَكْرَهُ لَكَ مَا أَكْرَهُهُ لِنَفْسِي أَتِمَّ الصَّلاةَ فِي الْحَرَمَيْنِ وَ عِنْدَ قَبْرِ الْحُسَيْنِ ع وَ بِالْكُوفَةِ».]


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏العين/منه‏عبدالله/226 رقم 595 - عبد الله بن محمد الأسدي  مولاهم كوفي الحجال المزخرف أبو محمد و قيل إنه من موالي بني تيم ثقة ثقة ثبت‏ 
رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏جعفر.../باب‏العين/140رقم1491 - 26 - عبد الله بن محمد الأسدي كوفي يكنى أبا بصير. 
بنابراین وی یکی از کسانی است که کنیه ابوبصیر دارد و ثقه است.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏العين/منه‏عبدالله/218 رقم570 - عبد الله بن عامر بن عمران بن أبي عمر الأشعري أبو محمد شيخ من وجوه أصحابنا ثقة له كتاب‏.


barrasi:
کل طایفه حلبی ثقه هستند.
رجال‏النجاشي ص :  98 رقم 245: أحمد بن عمر بن أبي شعبة الحلبي 
ثقة روى عن أبي الحسن الرضا عليه السلام و عن أبيه من قبل و هو ابن عم عبيد الله و عبد الأعلى و عمران و محمد الحلبيين روى أبوهم عن أبي عبد الله عليه السلام و كانوا ثقات.


barrasi:
از مشایخ صدوق است که در طریق صدوق به محمد بن سنان واقع شده است. توثیق خاص ندارد.
اما با توجه به مبنای جدید استاد در مورد من لایحضره الفقیه که هر کس که شیخ صدوق ابتدای به نام او کند و در مشیخه برایش طریق ذکر کند صاحب کتاب مشهور و ثقه است.


barrasi:
علی بن ابی حمزة ثمالی:  خود او و برادرانش و پدرش توثیق خاص دارند.
•	کشی 357: ... قال أبو عمرو: سألت أبا الحسن حمدويه بن نصير عن علي بن أبي حمزة الثمالي و الحسين بن أبي حمزة و محمد أخويه و أبيه؟ فقال كلهم ثقات فاضلون.
•	کشی 761: قال أبو عمرو سألت أبا الحسن حمدويه بن نصير عن علي بن أبي حمزة الثمالي و الحسين بن أبي حمزة و محمد أخويه و أبيه؟ فقال كلهم ثقات فاضلون.


barrasi:
ضعیف است. بحث مفصل در علی بن ابی حمزه مطلق آمده است.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏العين/232رقم615 - عبيد الله بن أحمد بن نهيك أبو العباس النخعي الشيخ الصدوق ثقة و آل نهيك بالكوفة بيت من أصحابنا منهم عبد الله بن محمد و عبد الرحمن السمريان و غيرهما. له كتاب النوادر.


barrasi:
از نوادگان علی بن جعفر است و توثیق خاص ندارد.


barrasi:
از اصحاب امام کاظم  علیه السلام و مجهول است.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏العين/منه‏عبدالله/227رقم597 - عبد الله بن محمد بن حصين الحصيني الأهوازي روى عن الرضا عليه السلام ثقة ثقة له كتاب‏.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏العين/301 رقم 820 - عاصم الكوزي  من كوز ضبة و قيل: إنه من كوز بني مالك بن أسد ثقة روى عن جعفر بن محمد عليه السلام. و له كتاب‏.


barrasi:
در موردش هم روایات مادحه و هم روایات ذامه وارد شده است.
مرحوم خویی: مجروح است.
استاد: از نظر رجالی نمی توان وی را مجروح دانست، ولی بالاخره توثیق خاص ندارد.


onvan:
عبدالله بن فضل النوفلی الهاشمی (ابن عبدالله)

barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏العين/منه‏عبدالله/223 رقم585 - عبد الله بن الفضل بن عبد الله ببة بن الحارث بن نوفل بن الحارث بن عبد المطلب أبو محمد النوفلي روى عن أبي عبد الله عليه السلام ثقة. له كتاب‏.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏العين/منه‏عبدالله/217 رقم564 - عبد الله بن الصلت أبو طالب القمي مولى بني تيم اللات بن ثعلبة ثقة مسكون إلى روايته روى عن الرضا عليه السلام. يعرف له كتاب التفسير.


barrasi:
علی بن اسماعیل:
مردد بین چند نفر است:
1-	علی بن اسماعیل بن شعیب بن میثم بن یحیی التمار: ثقه مع الوجوه العامه
نجاشی: رقم68  کان من وجوه المتکلمین 
(وجه توثیق عام) صفوان از او روایت دارد (در طریق صدوق به علی بن اسماعیل) همیچنین ابن ابی عمیر از او روایت دارد (وسائل ج1، ص522، ح14020)
2-	علی بن سندی: ثقه 
کشی به نقل از نصر بن صباح وی را توثیق کرده است (ص598، رقم1119)
مرحوم خویی: قول نصر حجت نیست
فیه: کشی تنها از شخصیت های مورد اعتماد توثیقات را نقل می کند پس قول او مثل باقی رجالیون حجت است.
نتیجه: علی بن سندی اگر همان علی بن اسماعیل باشد –که هر دو مروی عنه صفوان هستند- ثقه خواهد بود.
3-	علی بن اسماعیل بن عیسی: توثیق خاص ندارد
مروی عنه حمیری و سعد بن عبدالله است ( در مشیخه صدوق در طریق به زراره و حریز و حماد بن عیسی )
قیل: چون در اسناد کامل الزیارات واقع شده پس ثقه است 
فیه: ما مر مرات
4-	علی بن اسماعیل دهقان: زاهد خیر فاضل (رجال طوسی 6166)
از شاگردان عیاشی و معاصر کشی است.
5-	علی بن اسماعیل بن عمار (پسر برادر اسحاق بن عمار) ثقه مع الوجوه العامه
نجاشی رقم 169 و فی بیت کبیر من الشیعه کان من وجوه من روی الحدیث از اصحاب امام کاظم ع
وجه عام وثاقت: 
ثقه است؛ چون ابن ابی عمیر از او روایت دارد (تهذیب ج7، ص213، ح16 و کافثی ج5، ص288، ح3)
6-	علی بن اسماعیل دغشی  ثقه مع الوجوه العامه 
مروی عنه صفوان است = ثقه (تهذیب ج7، ص325، ح49، استبصار ج3، ص 202، ح12) مجعم الثقات ص175: ابن ابی عمیر هم از در محاسن روایت داشته است.
7-	علی بن اسماعیل بن یقطین: مجهول
از اصحاب امام رضا ع و ... توثیق خاص ندارد
8-	علی بن اسماعیل قمی: توثیق خاص ندارد
قیل: در اسناد کامل الزیارات واقع شده است. پس ثقه است.
فیه: ما مر
9-	علی بن اسماعیل تیمی ( اصحاب امام کاظم ع) توثیق خاص ندارد 
قیل: در تفسیر قمی واقع شده است. پس ثقه است.
فیه : ما مر مرات


barrasi:
علی بن یعقوب:
چهار راوی با این عنوان داریم:
1.	علی بن یعقوب مطلق: از اصحاب امام صادق است. کتاب الزهد حسین بن سعید اهوازی،ص 16
2.	علی بن یعقوب کسائی: شیخ در فهرست در رقم 194 ذیل حسن بن علی حضرمی می¬گوید: اخبرنا بها احمد بن عبدون عن ابی عبدالله احمد بن ابراهیم صیمری عن ابی الحسن علی بن یعقوب الکسائی.
یعنی احمد بن عبدون با یک واسطه از علی بن یعقوب الکسائی نقل کرده است
3.	علی بن یعقوب الهاشمی: احمد بن الحسن برادر علی بن الحسن بن فضال از او روایت دارد. بصائر الدرجات ج 1 ص 371
اشکال آقای خوئی: حسن بن علی بن فضال با یک واسطه از هاشمی روایت کرده است نه بلاواسطه.  
پاسخ استاد: اشکال ایجاد نمی کند مثلا خود ابن فضال از پدرش هم با واسطه نقل می کند و هم بی واسطه. بنابراین امکان دارد این فرد باشد.
این فرد توثیق خاصی ندارد اما وجوه عامه توثیق روایت ابن فضال از او و ورود در تهذیب در حقش ممکن است:
4.	علی بن یعقوب البغدادی: آقای خوئی می گوید با توجه به نسخه استبصار (ج 2 ص 56)، که احتمال دارد «عن» زائده باشد، این فرد علی بن یعقوب ابوالحسن البغدادی باشد.
نتیجه:
 بالاخره معلوم نیست که علی بن یعقوب مطلق چه کسی است. علاوه بر این هیچ کدام توثیقی ندارند.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏العين/237 رقم630 - عبد الرحمن بن الحجاج البجلي مولاهم كوفي بياع السابري سكن بغداد و رمي بالكيسانية روى عن أبي عبد الله و أبي الحسن عليهما السلام و بقي بعد أبي الحسن عليه السلام و رجع إلى الحق و لقي الرضا عليه السلام و كان ثقة ثقة ثبتا وجها و كانت بنت بنت ابنه مختلطة مع عجائزنا تذكر عن سلفها ما كان عليه من العبادة. له كتب‏.


barrasi:
رجال نجاشی، ص261، رقم683:
علي بن أبي القاسم عبد الله بن عمران البرقي المعروف أبوه بماجيلويه يكنى أبا الحسن. ثقة فاضل فقيه أديب رأى أحمد بن محمد البرقي و تأدب عليه و هو ابن بنته. صنف كتب (خواهر زاده برقی است)
البته باید توجه داشت که نجاشی در ترجمه محمد بن ابی القاسم (رقم947) محمد را داماد برقی دانسته است، پس مشخص می شود که نوه برقی علی بن محمد بن ابی القاسم است و در اینجا به جدش نسبت داده است.

در برخی روایات با تعبیر علی بن محمد بن عبدالله از وی یاد شده است:
علی بن محمد بن عبدالله:
الف. اگر علی بن محمد بن اذینه باشد، که مجهول است.
ب. اگر علی بن محمد بن عبدالله بن بنته باشد، کما هو الحق، نوه دختری برقی است و همانطور که گفتیم همان علی بن محمد ماجیلویه است. پس توثیق خاص دارد. البته در نجاشی به پدربزرگش نسبت داده شده است.
رجال‏النجاشي/باب‏العين/باب‏علي/261
683 - علي بن أبي القاسم عبد الله بن عمران البرقي المعروف أبوه بماجيلويه يكنى أبا الحسن. ثقة فاضل فقيه أديب رأى أحمد بن محمد البرقي و تأدب عليه و هو ابن بنته. صنف كتبا منه.
الا ان یقال: احتمال دارد خود عبدالله هم داماد برقی بوده است و پسری به نام علی داشته است. یعنی هم پدر (عبدالله ابوالقاسم) و هم پسر (محمد بن عبدالله) داماد برقی بودند. 
البته واضح است که این احتمال بسیار بعید است.

بنابراین وثاقت ثابت است.


barrasi:
همان علی بن ابی القاسم ماجیلویه است که ترجمه اش گذشت.


barrasi:
همان علی بن محمد علن (دایی کلینی) است.
رجال‏النجاشي صلی الله علیه و آله و سلم :  261 رقم 682 : علي بن محمد بن إبراهيم بن أبان الرازي الكليني المعروف بعلان يكنى أبا الحسن. ثقة عين. له 
كتاب أخبار القائم [عليه السلام‏].


barrasi:
وی استاد نجاشی است و توثیق خاص ندارد.
وجه عام (مرحوم خویی): اساتید نجاشی ثقه هستند.
اشکال: اشکالات این مبنا در وجوه عامه گذشت.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏العين/باب‏علي/268 رقم 699: علي بن محمد بن يوسف بن مهجور أبو الحسن الفارسي المعروف بابن خالويه شيخ من أصحابنا ثقة سمع الحديث فأكثر ابتعت أكثر كتبه. له كتاب عمل رجب و كتاب عمل شعبان و كتاب عمل شهر رمضان.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏العين/باب‏علي/252 رقم663 :
علي بن أسباط بن سالم بياع الزطي أبو الحسن المقرئ 
كوفي ثقة و كان فطحيا. جرى بينه و بين علي بن مهزيار رسائل في ذلك (ذاك) رجعوا فيها إلى أبي جعفر الثاني عليه السلام فرجع علي بن أسباط عن ذلك القول و تركه. و قد روى عن الرضا عليه السلام من قبل ذلك و كان أوثق الناس و أصدقهم لهجة. له كتاب الدلائل


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏العين/منه‏عبدالله/216 رقم 563 - عبد الله بن جبلة بن حيان بن أبجر الكناني أبو محمد عربي صليب ثقة روى عن أبيه عن جده حيان بن أبجر. كان أبجر أدرك الجاهلية و بيت جبلة بيت مشهور بالكوفة. و كان عبد الله واقفا و كان فقيها ثقة مشهورا. له كتب.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏العين/باب‏علي/260رقم 681:
علي بن سليمان بن الحسن بن الجهم بن بكير بن أعين أبو الحسن الزراري كان له اتصال بصاحب الأمر عليه السلام و خرجت إليه توقيعات و كانت له منزلة في أصحابنا و كان ورعا ثقة فقيها لا يطعن عليه في شي‏ء. له كتاب النوادر.


barrasi:
رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏محمد العسکری/باب‏العين/400 رقم5867 - 10:
علي بن سليمان بن داود الرقي. 
توثیق خاص ندارد و غیر از علی بن سلیمان زراری ثقه است.


barrasi:
رجال ‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالسادس/598رقم 1119 :
نصر بن الصباح قال: علي بن إسماعيل ثقة و هو علي بن السدي لقب إسماعيل بالسدي.


barrasi:
علی بن اسماعیل المیثمی:
در کتب رجالی به این صورت ترجمه شده است:
رجال‏النجاشي، رقم 661 - علي بن إسماعيل بن شعيب بن ميثم بن يحيى التمار أبو الحسن مولى بني أسد كوفي سكن البصرة و كان من وجوه المتكلمين من أصحابنا كلم أبا الهذيل و النظام. له مجالس و كتب منها: كتاب الإمامة كتاب الطلاق كتاب النكاح كتاب مجالس هشام بن الحكم كتاب المتعة. 
فهرست‏الطوسي، رقم 374 - علي بن إسماعيل بن ميثم التمار و ميثم من جلة أصحاب أمير المؤمنين علي عليه السلام و علي هذا أول من تكلم على مذهب الإمامية و صنف كتابا في الإمامة سماه الكامل و له كتاب الإستحقاق. [رضی الله عنه در بعضی از نسخ]
رجال‏الطوسي، اصحاب امام رضا «علیه السلام»،  رقم 5366 - 52 - علي بن إسماعيل الميثمي متكلم. 
کشی، رقم 477، ذیل هشام بن حکم: 
رجال‏ابن‏داود، جزء اول، رقم 1002 - علي بن إسماعيل بن شعيب بن ميثم بن يحيى التمار أبو الحسن مولى بني أسد أول من تكلم على مذهب الإمامية [كش‏] كوفي سكن البصرة و كان من وجوه المتكلمين من أصحابنا كلم أبا الهذيل و النظام. 
الخلاصةللحلي، رقم 9 - علي بن إسماعيل بن شعيب بن ميثم بن يحيى التمار أبو الحسن الميثمي أول من تكلم على مذهب الإمامية و صنف كتابا في (الإمامة) كان كوفيا و سكن البصرة و كان من وجوه المتكلمين من أصحابنا كلم أبو الهذيل العلاف و النظام.
تنقیح: و قال فى التعليقة يظهر من ترجمة هشام بن الحكم انّه كان فى زمان الكاظم (ع) من الفضلاء المعروفين و المتكلّمين المدقّقين و ربّما يظهر منها انّه كان من تلامذة هشام انتهى فالرّجل امامى بلا شبهة ممدوح فيكون من الحسان و ظاهر الوجيزة اتّحاده مع علىّ بن اسمعيل السّندى او السّرى حيث قال علىّ بن اسمعيل بن شعيب الميثمى الّذى يعبّر عنه كثيرا بعلىّ بن السّندى و علىّ بن السّرى ممدوح كالصّحيح لتوثيق ابن الصّباح غير الموثق انتهى‏.
و اقول لم اقف على شاهد على شى‏ء ممّا ذكره هذان الفاضلان و الأظهر عدم الأتّحاد و سيزداد ذلك وضوحا فى ترجمة علىّ بن السّندى انشاء اللّه تعالى‏

قرائن عدم اتحاد علی بن اسماعیل در نجاشی و فهرست و رجال
قرینه اول: تعدد کتب
استاد: در مورد افراد دیگر هم کم و زیاد دارند و مرحوم شیخ بقیه کتاب ها را ذکر نکرده است نه اینکه کتاب نداشته است.
قرینه دوم: تعدد نام پدر
جواب: امکان دارد یک نفر به پدر منتسب شود و دیگری به جد.
استاد: امکان دارد ولی خلاف ظاهر است. همین اشتباه موجب شده است که خیلی ها در مواضع متعدده، متعددین را متحد کنند. ولی قرینه می خواهد.
قرینه سوم: اختلاف در طبقه
فهرست می گوید اول من تکلم علی مذهب الامامیه است ولی در رجال از اصحاب امام رضا «علیه السلام» شمرده شده است.
جواب قاموس: كما أنّ الفهرست قال أيضا في هذا: «و هو أوّل من تكلّم على مذهب الإماميّة و صنّف كتابا في الإمامة» و الأصل فيه ابن النديم أيضا، و هو أيضا غلط منه، فتكلّم قبل هذا هشام بن الحكم.
اشکال استاد: اولا از کجا معلوم که از ابن ندیم گرفته باشد شاید هر دو از یک جای ثالثی گرفته اند. ثانیا پیش فرض جواب قاموس، اتحاد علی بن اسماعیل است ولی اگر گفتیم دو نفر هستند، این علی بن اسماعیل متقدم بر هشام می شود. 
ولی اشکال اساسی این است که افراد دیگری نیز قبل از هشام کتاب کلامی داشته اند مثل مومن طاق و دیگران و لذا نمی توان این کلام را پذیرفت.
قرائن اتحاد:
قرینه اول: خلو رجال شیخ و نجاشی از همدیگر
طبق مبنای مرحوم خوئی اگر متعدد باشد، لازم می آید خلو کتاب نجاشی و شیخ از همدیگر و خلو رجال شیخ از آن کسی که در فهرست آمده است.
جواب: این حرف اشکال مبنائی دارد.
قرینه دوم: خلو رجال از مذکور در فهرست.
جواب استاد: اشکال علاوه بر اشکال کبروی، شاید بتوان گفت، مترجم فهرست روای نبوده است و صرفا کتاب کلامی نوشته بوده است. الا اینکه گفته شود بحث کلامی آن موقع، بیشتر روایات بوده اند.
قرینه سوم: متکلم بودن هر سه
استاد: نهایتا قبول می کنیم مذکور در کتب رجالی یک نفر هستند ولی ممکن است یک نفر باشد که اصلا ترجمه نشده است.
نتیجه: 
قرائن تعدد و اتحاد را نمی توان به صورت قطعی پذیرفت و تشخیص اینکه در اینجا یک نفر است یا دو نفر، مشکل است.

وجوه توثیق بر فرض اتحاد:
وجه اول: از وجوه متکلمین
نجاشی در مورد ایشان گفته از وجوه متکلمین امامیه است و این دلالت بر وثاقت شخص دارد.
وجه دوم: وقوع ایشان در اسناد کافی که مجمع آثار صحیحه است
کافی، ج 6، ص 436
وجه سوم: نقل کلینی که اوثق الناس است و همه اوصاف راویان ثقه از جمله روایت از ثقات را دارد
وجه چهارم: نقل اجلاء
مثل صفوان و ابن ابی عمیر و علی بن مهزیار، الحسن بن راشد، حسین بن سعید اهوازی
وجه پنجم: مبدو به سند در اسناد فقیه
مرحوم صدوق در مشیخه به ایشان طریق ذکر کرده است:
و ما كان فيه عن عليّ‏ بن‏ إسماعيل‏ الميثميّ‏ فقد رويته عن أبي- رضي اللّه عنه- عن سعد بن عبد اللّه، عن محمّد بن الحسين بن أبي الخطّاب، عن صفوان بن يحيى، عن عليّ‏ بن‏ إسماعيل‏ الميثميّ‏.
وجه ششم: نقل مشایخ ثلاثه
صفوان از ایشان روایت دارد که در طریق مرحوم صدوق به ایشان گذشت.
نوادر احمد بن محمد بن عیسی، ص 26: ابْنُ أَبِي عُمَيْرٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ يُونُسَ وَ عَلِيِّ بْنِ إِسْمَاعِيلَ الْمِيثَمِيِّ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص‏ لَا رَضَاعَ بَعْدَ فِطَامٍ وَ لَا وِصَالَ فِي صِيَامٍ وَ لَا يُتْمَ بَعْدَ احْتِلَامٍ وَ لَا صَمْتَ يَوْمٌ إِلَى اللَّيْلِ وَ لَا تَعَرُّبَ بَعْدَ الْهِجْرَةِ وَ لَا هِجْرَةَ بَعْدَ الْفَتْحِ وَ لَا طَلَاقَ قَبْلَ النِّكَاحِ وَ لَا عِتْقَ قَبْلَ مِلْكٍ وَ لَا يَمِينَ لِوَلَدٍ مَعَ وَالِدِهِ وَ لَا لِمَمْلُوكٍ مَعَ مَوْلَاهُ وَ لَا لِلْمَرْأَةِ مَعَ زَوْجِهَا وَ لَا نَذْرَ فِي مَعْصِيَةٍ وَ لَا يَمِينَ فِي قَطِيعَةِ رَحِمٍ‏ .
وسائل‏الشيعة/23/218 [29406/11/7] : [تحويل‏] رواه أحمد بن محمد بن عيسى في نوادره عن ابن أبي عمير[مثله‏] عن  علي بن إسماعيل الميثمي عن منصور بن حازم عن  أبي جعفر ع قال قال رسول الله ص ...
ولی معلوم نیست ابن ابی عمیر از ایشان روایت داشته باشد. شاید علی بن اسماعیل به جای ابن ابی عمیر عطف شده باشد نه بعد از آن.
وجه هفتم: نقل اصحاب اجماع
صغرای این وجه، از وجه قبلی استفاده می شود.
وجه هشتم: ترضی شیخ در فهرست
مرحوم شیخ در فهرست بر ایشان ترضی کرده است. البته در نسخه چاپی آمده است ولی در نسخه های نرم افزار نور موجود نیست.
وجه هشتم: کثیر الروایۀ
اگر کتابهایش و وقوع ایشان در طرق کتب دیگران را در نظر بگیریم، کثیر الروایۀ است.
وجه هشتم: صاحب اصل
در اقبال ابن طاووس در مورد ایشان می گوید «فی کتاب اصله»
وجه دهم: صاحب کتاب بودن
نجاشی و فهرست هر دو صاحب کتاب بودن را گفته اند.
وجه یازدهم: وقوع ایشان در طرق نجاشی به کتب
در طریق نجاشی به کتاب عبدالله بن طلحه النهدی، رقم 588 واقع شده است.
وجه دوازدهم: روایت صحیح الحدیث
بنا بر این مبنا که همه سیزده نفر در عده کلینی واقع شده اند، احمد بن ادریس از ایشان روایت دارد.
کافی، ج 6، ص 436: عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَاصِمٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِسْمَاعِيلَ الْمِيثَمِيِّ عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْفُضَيْلِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنْ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ الَّتِي يَلْعَبُ بِهَا النَّاسُ النَّرْدِ وَ الشِّطْرَنْجِ حَتَّى انْتَهَيْتُ إِلَى السُّدَّرِ  فَقَالَ إِذَا مَيَّزَ اللَّهُ بَيْنَ الْحَقِّ وَ الْبَاطِلِ فِي أَيِّهِمَا يَكُونُ قُلْتُ مَعَ الْبَاطِلِ قَالَ فَمَا لَكَ وَ لِلْبَاطِلِ. 
وجه دوازدهم: عدم اشکال سندی شیخ در مقام تعارض
فَأَمَّا مَا رَوَاهُ‏ عَلِيُ‏ بْنُ‏ إِسْمَاعِيلَ‏ الْمِيثَمِيُ‏ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنِ الرِّضَا ع قَالَ: الْأَخُ الْأَكْبَرُ بِمَنْزِلَةِ الْأَبِ.
فَالْوَجْهُ فِي هَذَا الْخَبَرِ أَنَّهُ بِمَنْزِلَةِ الْأَبِ فِي وُجُوبِ الْإِكْرَامِ لَهُ وَ الِانْقِيَادِ لِأَوَامِرِهِ وَ الرُّجُوعِ إِلَى طَاعَتِهِ وَ لَيْسَ الْمُرَادُ بِهِ أَنَّهُ بِمَنْزِلَةِ الْأَبِ فِي جَوَازِ الْعَقْدِ لَهُ عَلَى أُخْتِهِ الصَّغِيرَةِ بِغَيْرِ رِضَاهَا وَ لَا اسْتِيمَارٍ مِنْ جِهَتِهَا بِدَلَالَةِ مَا قَدَّمْنَاهُ وَ لَوْ كَانَ صَرِيحاً بِذَلِكَ لَحَمَلْنَاهُ عَلَى التَّقِيَّةِ لِأَنَّهُ مَذْهَبُ بَعْضِ الْعَامَّةِ.
وجه دوازدهم: مبدو به سند در فقیه

وجه دوازدهم: مشهور بودن مع عدم قدح فیه 
مشهور بودن ایشان از وجوه متکلم بودنش ثابت می شود.
با توجه به تمامیت برخی از وجوه وی ثقه است.

TSadough:
و ما كان فيه عن عليّ‏ بن‏ إسماعيل‏ الميثميّ‏ فقد رويته عن أبي- رضي اللّه عنه- عن سعد بن عبد اللّه، عن محمّد بن الحسين بن أبي الخطّاب، عن صفوان بن يحيى، عن عليّ‏ بن‏ إسماعيل‏ الميثميّ‏.
طریق صحیح است.


barrasi:
علی بن اسماعیل بن عیسی: توثیق خاص ندارد
مروی عنه حمیری و سعد بن عبدالله است ( در مشیخه صدوق در طریق به زراره و حریز و حماد بن عیسی )
قیل: چون در اسناد کامل الزیارات واقع شده پس ثقه است 
فیه: ما مر مرات


barrasi:
توثیق خاص ندارد و تنها مدح دارد.
علی بن اسماعیل دهقان: زاهد خیر فاضل (رجال طوسی 6166)
از شاگردان عیاشی و معاصر کشی است.


barrasi:
علی بن اسماعیل بن عمار (پسر برادر اسحاق بن عمار) ثقه مع الوجوه العامه
نجاشی رقم 169 و فی بیت کبیر من الشیعه کان من وجوه من روی الحدیث از اصحاب امام کاظم ع
وجه عام وثاقت: 
ثقه است؛ چون ابن ابی عمیر از او روایت دارد (تهذیب ج7، ص213، ح16 و کافثی ج5، ص288، ح3)


barrasi:
علی بن اسماعیل بن یقطین: مجهول
از اصحاب امام رضا ع و ... توثیق خاص ندارد


barrasi:
علی بن اسماعیل قمی: توثیق خاص ندارد
قیل: در اسناد کامل الزیارات واقع شده است. پس ثقه است.
فیه: ما مر


barrasi:
وی خادم حسین بن روح نائب خاص امام زمان عجل الله فرجه است و توثیق خاص ندارد.
اما از آنجا که در عصر خفقان غیبت صغری به هیچ وجه امکان ندارد که حسین بن روح کاتب یا خادم غیر موثق داشته باشد، می توان وی را ثقه دانست. یعنی خادمی که قرار است از راز و رمز نائب خاص امام زمان و اسرار امام و رفت و آمد کنندگان مطلع باشد باید ثقه باشد.
آنقدر فضای تقیه در آن زمان شدید بوده که در الغیبة (ص385 ـ384) آمده که حسین بن روح یک خادم را که معاویة را لعن کرد اخراج کرد و در مجلس دیگری حسین بن روح ترتیب فضیلت را اول ابوبکر و سپس عمر و سپس عثمان و سپس علی می داند. با این وضعیت چطور ممکن است خادم یا کاتب نائب امام زمان ثقه نباشد؟ 
بنابراین عبدالله کوفی ثقه است. این بحث در مورد احمد بن ابراهیم نوبختی (کاتب حسین بن روح) نیز جاری است.


barrasi:
نجاشی رقم 669: علی بن محمد بن شیرة القاسانی کان فقیهاً مکثراً من الحدیث فاضلاً غمز علیه احمد بن محمد بن عیسی 
رجال طوسی رقم 5714: ضعیف
قیل: علی بن محمد قاسانی همان علی بن شیرة ثقه است. (رجال طوسی، رقم5713)
فیه: اصل عدم اشتباه و تعدد این دو نفر است. مخصوصاً که شیخ این دو را کنار هم و بدون فاصله آورده است.
البته اگر وحدت داشته باشند قطعاً توثیق بر تضعیف مقدم است؛ زیرا احتمالاً تضعیف شیخ نشأت گرفته از غمز احمد بن محمد بن عیسی است که بخاطر اتهام غلو بوده؛ چون نجاشی در ادامه نقل غمز احمد می نویسد: در کتابهای علی بن محمد قاسانی مطلبی دال بر مدعای احمد نیافتیم. پس مشخص می شود مطلب دال بر غلو نیافته، چون صدق و کذب راوی را که از کتابهایش نمی فهمند.
مرحوم خویی: علی بن شیرة عموی علی بن محمد بن شیره قاسانی است. عمو ثقه و برادر زاده ضعیف است.
استاد: غیر هم هستند اما از کجا معلوم با هم نسبتی داشته باشند.


barrasi:
نجاشی در ترجمه نوه اش او را هم توثیق کرده است:
رجال‏النجاشي/باب‏الألف‏منه/ومن‏هذا.../30 رقم62 - إسماعيل بن همام بن عبد الرحمن بن أبي عبد الله ميمون البصري مولى كندة و إسماعيل يكنى أبا همام روى إسماعيل عن الرضا [عليه السلام‏] ثقة هو و أبوه و جده.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏العين/ومن‏هذا.../283 رقم 751: عمر بن محمد بن يزيد أبو الأسود بياع السابري مولى ثقيف كوفي ثقة جليل أحد من كان يفد في كل سنة. روى عن أبي عبد الله و أبي الحسن عليهما السلام. ذكر ذلك أصحاب كتب الرجال. له كتاب في مناسك الحج و فرائضه و ما هو مسنون من ذلك سمعه كله من أبي عبد الله عليه السلام‏.
بعید نیست همان عمر بن یزید بیاع السابری باشد که شیخ توثیق کرده است: (رجال‏الطوسي ص :  339 رقم5046:  عمر بن يزيد بياع السابري ثقة له كتاب.)


barrasi:
عمر بن یزید
•	عمر بن یزید
o	فهرست: 503 - عمر بن يزيد ثقة. له كتاب. أخبرنا أبو عبد الله عن محمد بن علي بن الحسين عن أبيه و محمد بن الحسن عن سعد و الحميري عن محمد بن عبد الحميد عن محمد بن عمر بن يزيد عن الحسين بن عمر بن يزيد عن عمر بن يزيد.
•	عمر بن یزید الثقفی
o	رجال امام صادق 7: 3548 - 457 - عمر بن يزيد الثقفي مولاهم البزاز الكوفي.
•	عمر بن یزید الصیقل
o	رجال امام صادق 7: 3549 - 458 - عمر بن يزيد الصيقل الكوفي‏
o	نجاشی: 763 - عمر بن يزيد بن ذبيان الصيقل أبو موسى مولى بني نهد روى عن أبي عبد الله عليه السلام. له كتاب أخبرنا الحسين بن عبيد الله عن أحمد بن جعفر قال: حدثنا حميد بن زياد قال: حدثنا محمد بن عبد الله بن غالب قال: حدثنا علي بن الحسن قال: حدثنا محمد بن زياد [ابن ابی عمیر است] عن عمر بكتابه.
	توثیق عام: در طریق نجاشی راوی او ابن ابی عمیر است
•	اشکال: در این طریق احمد بن جعفر توثیق ندارد. رجال: 5954 - 35 - أحمد بن جعفر بن سفيان البزوفري يكنى أبا علي ابن عم أبي عبد الله روى عنه التلعكبري و سمع منه سنة خمس و ستين و ثلاثمائة و له منه إجازة و كان يروي عن أبي علي الأشعري أخبرنا عنه محمد بن محمد بن النعمان و الحسين بن عبد الله.
o	پاسخ: می توان گفت از آنجا که هم شیخ مفید و هم غضائری از احمد بن جعفر روایت کرده اند و نجاشی اشاره ای به تفاوت آنها نکرده است پس راستگو بوده است یا خیلی دقیق در جعل کردن بوده است. که خیلی بعید است.
o	دیگر توثیق آن وقوع وی در طریق نجاشی به کتب
o	ابن داوود: 1119 - عمر بن يزيد بن ذبيان الصيقل أبو موسى مولى بني نهد ق [جخ جش‏] ثقة.
•	عمر بن یزید بیاع السابری
o	رجال امام صادق 7: 3541 - 450 - عمر بن يزيد بياع السابري كوفي.
o	رجال امام کاظم 7: 5046 - 7 - عمر بن يزيد بياع السابري ثقة له كتاب.
•	عمر بن محمد بن یزید بیاع السابری
o	نجاشی: 751 - عمر بن محمد بن يزيد أبو الأسود بياع السابري مولى ثقيف كوفي ثقة جليل أحد من كان يفد في كل سنة. روى عن أبي عبد الله و أبي الحسن عليهما السلام. ...
بررسی
آ خوئی گوید: 
•	(معجم‏رجال‏الحديث ج : 13  ص :  55) عمر بن یزید مطلق با عمر بن یزید بیاع السابری متحد هستند بنابراین در تهذیب و استبصار عمر بن یزید مطلق منصرف به بیاع السابری است:
o	زیرا شیخ عمر بن یزید مطلق را توثیق نموده و صاحب کتاب می داند و در رجال امام کاظم 7 نیز بیاع السابری را همینطور پس اینها یکی هستند مگر نه لازم می آید خلو فهرست شیخ از فردی صاحب کتاب.
	اشکال: اولا بسیار اتفاق افتاده است خلو فهرست از فردی صاحب کتاب
	اشکال دوم: نجاشی نیز عمر بن یزید الصیقل را صاحب کتاب می داند
	اشکال سوم: اگر مطلق همان بیاع السابری باشد، بنابراین رجال نجاشی از بیاع السابری صاحب کتاب باشد
•	(معجم‏رجال‏الحديث ج : 13  ص :  55): عمر بن یزید بیاع السابری با عمر بن محمد بن یزید بیاع السابری متحد اند
o	برقی گوید: عمر بن يزيد بياع السابري و كنيته أبو الأسود مولى ثقيف. و نجاشی همین لقب و کنیه را برای عمر بن محمد بن یزید آورده است. کشی نیز گفته عمر بن یزید مولی ثقیف
	اشکال استاد: این دلیل نمی شود و ممکن است عمو و برادر زاده باشند
•	(معجم‏رجال‏الحديث ج : 13  ص :  63): گفته شده است اتحاد و یا تغایر بیاع السابری و الصیقل:
o	تغایر
	تعدد عنوان در نجاشی و رجال شیخ
	تغایر کنیه ها، اولی ابو الاسود و دومی ابو موسی 
	اولی مولی ثقیف، دومی مولی نهد
	نجاشی اولی را راوی امام صادق و کاظم می داند اما دومی را راوی امام صادق
o	اتحاد
	نجاشی در ترجمه احمد بن الحسین گفته است: «احمد بن الحسین بن عمر بن یزید الصیقل ابوجعفر الکوفی ثقة من اصحابنا جده عمر بن يزيد بياع السابري روى عن أبي عبد الله‏» استظهار می شود که الصیقل همان بیاع السابری است.
•	اشکال: صیقل صفت احمد است نه عمر بن یزید
•	اشکال استاد: بر فرض که الصیقل صفت عمر باشد اما ممکن است الصیقل جد پدری اش و بیاع السابری جد مادری اش بوده باشد.
o	نتیجه: تغایر عمر بن یزید بیاع السابری ثقة و عمر بن یزید بن ذبیان الصیقل که توثیق ندارد.
•	بنابراین عمر بن یزید مطلق منصرف به عمر بن یزید بیاع السابری (متحد با عمر بن محمد بن یزید بیاع السابری) است چون او معروف و مشهور است
o	اشکال: چه دلیلی دارد که معروف و مشهور بوده است؟ اتفاقا شاید معروف صیقل بوده است و چون بیاع السابری معروف نبوده است بیشتر با لقب آورده شده است.
•	استاد: به هر حال بر فرض که توثیق الصیقل را نیز قبول نماییم اما ثقفی توثیق ندارد و روایت مشکل دارد. مگر اینکه با توجه به توثیق عامه اصحاب امام صادق 7 همه آنها را توثیق نماییم.که آن هم خالی از اشکال نیست. همانطور که در وجوه عامه گفته ایم.

TSadough:
من لا يحضره الفقيه، ج‌4، ص425:
شیخ صدوق به ایشان سه طریق ذکر نموده که اوّلین طریق چنین است:« و ما كان فيه عن عمر بن يزيد  فقد رويته عن أبي- رضي اللّه عنه- عن محمّد ابن يحيى العطّار، عن يعقوب بن يزيد، عن محمّد بن أبي عمير؛ و صفوان بن يحيى عن عمر بن يزيد»  همه وسائط این طریق، از اجلاّی روات امامیّه می باشند.


barrasi:
توثیق خاص ندارد.
رجال‏النجاشي/باب‏العين/ومن‏هذا.../286رقم763: عمر بن يزيد بن ذبيان الصيقل 
أبو موسى مولى بني نهد روى عن أبي عبد الله عليه السلام. له كتاب أخبرنا الحسين بن عبيد الله عن أحمد بن جعفر قال: حدثنا حميد بن زياد قال: حدثنا محمد بن عبد الله بن غالب قال: حدثنا علي بن الحسن قال: حدثنا محمد بن زياد عن عمر بكتابه.
وجه عام:
در طریق نجاشی به او محمد بن زیاد (ابن ابی عمیر) واقع شده است.
فیه: طریق به خاطر احمد بن جعفر که توثیق خاص ندارد مشکل دارد. پس روایت ابن ابی عمیر از او ثابت نمی شود. پس وثاقت ثابت نمی شود.


barrasi:
هر چند توثیق خاص ندارد، ولی از آنجا که ابن ابی عمیر از او روایت کرده وی ثقه است. (تهذیب، ج3، ص97 و ج7،ص109 و ...)


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏العين/ومن‏هذا.../287 رقم767: عمرو بن سعيد المدائني 
ثقة روى عن الرضا عليه السلام. له كتاب‏.
و رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالسادس/612 - قال نصر بن الصباح: عمرو بن سعيد فطحي.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏العين/ومن‏هذا.../287رقم 765: عمرو بن شمر أبو عبد الله الجعفي 
عربي روى عن أبي عبد الله عليه السلام ضعيف جدا زيد أحاديث في كتب جابر الجعفي ينسب بعضها إليه و الأمر ملبس.


barrasi:
عبد الرحمان بن حماد : توثیق خاص ندارد 
ولی ابن ابی عمیر (تهذیب ج10، ح14) و بزنطی (وسائل ، ج2، ص 488، باب 3 غسل المیت ، ح8)
از او روایت دارند.
ولی نجاشی (633) : رُمی بالغلو و الضعف == عبدالرحمن بن ابی حماد 
کسانی که مثل مرحوم خویی این دو نفر را یکی بدانند ، باید معتقد شوند که بین توثیق عام روایت بزنطی و ابن ابی عمیر و تضعیف نجاشی تعارض است و تساقط می کنند و نتیجه اش اینکه توثیق خاص ندارد .
الا ان یقال: در این جا تعارض نمی شود، چون تضعیف ناشی از غلو و اتهام غلو است و به همین خاطر هم نجاشی با صیغه مجهول نقل کرده است 
علاوه بر این شاید عبدالرحمن بن حماد غیر از عبدالرحمن بن ابی حماد باشد و تضعیف برای ابن ابی حماد است و توثیق برای ابن حماد، ولی به نظر می رسد این دو یکی باشند که در این صورت اگر قائل به تعارض شویم توثیق ثابت نمی شود و اگر نشویم توثیق عامه مشایخ الثقات پابر جاست 
نتیجه اینکه فیه تردید


barrasi:
رجال‏الطوسي/باب‏ذكرأسماء من لم یرو.../باب‏العين/433 رقم6199 - 42:
علي بن الحسين السعد آباذي (السعدآبادي) روى عنه الكليني و روى عنه الزراري و كان معلمه.
استاد مرحوم کلینی و ابن قولویه است و جزو عده راوی از احمد بن محمد بن خالد در کافی و توثیق خاص ندارد.
وجوه عام:
1-  کامل الزیارات در ابتدای، ص 109
2-  وقوعش در مشیخه صدوق در موارد متعددی
3-  بشاره المصطفی، ج2، ص 157 و ...
4-  شیخ محمدون ثلاث
5-  اسناد کافی
6- روایت اجلا (کلینی و ابوغالب زراری و....)
7- وقوع در طرق نجاشی
8- اسناد دو قلو
بنابراین وثاقت ثابت است.


barrasi:
توثیق خاص ندارد.
قیل: وقتی امام صادق  علیه السلام به خانواده های شهدای رکاب زید بن علی شهید کمک مالی می کرد 4 دینار هم به خانواده او داد.


barrasi:
رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏الحسن.../باب‏العين/363 رقم5380 - 66 :
علي بن أحمد بن أشيم مجهول.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏العين/باب‏علي/278 رقم729 : علي بن سيف بن عميرة النخعي 
أبو الحسين كوفي مولى ثقة هو أكبر من أخيه الحسين روى عن الرضا عليه السلام. له كتاب كبير يرويه عن الرجال


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏العين/باب‏علي/279 رقم735 - علي بن الصلت 
فهرست‏الطوسي/باب‏العين/باب‏علي/282 رقم417 - علي بن الصلت. له كتاب.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏العين/منه‏عبدالله/215رقم560 - عبد الله بن وضاح أبو محمد كوفي ثقة من الموالي صاحب أبا بصير يحيى بن القاسم كثيرا و عرف به. له كتب‏.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏العين/ومن‏هذا.../290 رقم778: عمرو بن أبي نصر 
و اسمه زيد و قيل زياد مولى السكون ثم مولى يزيد (زيد) بن فرات الشرعبي ثقة روى عن أبي عبد الله عليه السلام و هم أهل بيت. له كتاب.


barrasi:
مشترک بین دو راوی است:
1. علی بن حسان هاشمی که ضعیف است:
رجال‏النجاشي/باب‏العين/باب‏علي/251رقم660:
علي بن حسان بن كثير الهاشمي: 
مولى عباس بن محمد بن علي بن عبد الله بن العباس ضعيف جدا ذكره بعض أصحابنا في الغلاة فاسد الاعتقاد له كتاب تفسير الباطن تخليط كله. 
  رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالخامس/452
851 - قال محمد بن مسعود سألت علي بن الحسن بن علي بن فضال: عن علي بن حسان؟ قال: عن أيهما سألت؟ أما الواسطي: فهو ثقة و أما الذي عندنا: يروي عن عمه عبد الرحمن بن كثير فهو كذاب و هو واقفي أيضا لم يدرك أبا الحسن موسى (عليه السلام).
2. علی بن حسان هاشمی که ثقه است:
رجال‏النجاشي/باب‏العين/باب‏علي/276رقم726:
علي بن حسان الواسطي أبو الحسين القصير 
المعروف بالمنمس عمر أكثر من مائة سنة و كان لا بأس به. روى عن أبي عبد الله عليه السلام روى عنه حديثه في سعدان بن مسلم. له كتاب يرويه عدة من أصحابنا.
مرحوم خویی : ابن غضائری گفته است علی بن حسان هاشمی که ضعیف است تنها از عمویش عبدالرحمن بن کثیر روایت می کرد. پس هر جا علی بن حسان مطلق از غیر از عبدالرحمن روایت کند علی بن حسان واسطی ثقه خواهد بود.
فیه :
اولا: شاید علی بن حسان های مطلقی که در روایت آمده و از غیر عبد الرحمن روایت کرده همان هاشمی ضعیف باشد که به خاطر نیاوردن لقب توسط راوی بعدی مطلق شده است چون بسیار پیش می آمده که راوی بعدی وقتی کتابِ مثلا هاشمی را نقل می کرده در اولین روایت لقب را ذکر می کرده است و در روایات بعدی اعتمادا بر روایت اول لقب را حذف می کرده است . پس اینکه در روایات ما علی بن حسان هاشمی تنها از عبدالرحمن روایت دارد دلیل نمی شود که از غیر عبدالرحمن روایتی نداشته باشد.
ثانیا: بسیاری از روایات به دست ما نرسیده است. شاید در آن روایات هاشمی از غیر عبدالرحمن هم روایت نقل کرده است.
ثالثا: شما این مطلب را از کتاب ابن غضائری نقل کرده اید و حال آنکه خودتان این کتاب را ثابت نمی دانید.
نتیجه : علی بن حسان مطلق مشترک است و راهی برای تمییز آن نیست.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏العين/باب‏علي/251رقم660:
علي بن حسان بن كثير الهاشمي: 
مولى عباس بن محمد بن علي بن عبد الله بن العباس ضعيف جدا ذكره بعض أصحابنا في الغلاة فاسد الاعتقاد له كتاب تفسير الباطن تخليط كله. 
  رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالخامس/452
851 - قال محمد بن مسعود سألت علي بن الحسن بن علي بن فضال: عن علي بن حسان؟ قال: عن أيهما سألت؟ أما الواسطي: فهو ثقة و أما الذي عندنا: يروي عن عمه عبد الرحمن بن كثير فهو كذاب و هو واقفي أيضا لم يدرك أبا الحسن موسى (عليه السلام).


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏العين/باب‏علي/276رقم726:
علي بن حسان الواسطي أبو الحسين القصير 
المعروف بالمنمس عمر أكثر من مائة سنة و كان لا بأس به. روى عن أبي عبد الله عليه السلام روى عنه حديثه في سعدان بن مسلم. له كتاب يرويه عدة من أصحابنا.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏العين/301 رقم 821 - عاصم بن حميد الحناط الحنفي أبو الفضل مولى كوفي ثقة عين صدوق روى عن أبي عبد الله عليه السلام. له كتاب‏


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏العين/ومن‏هذا.../281 رقم 744 - العباس بن عامر بن رباح أبو الفضل الثقفي القصباني الشيخ الصدوق الثقة كثير الحديث. له كتب‏.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏العين/باب‏علي/279 رقم 738: علي بن معمر 
كوفي له كتاب أخبرنا الحسين بن عبيد الله قال: حدثنا أحمد بن جعفر قال: حدثنا حميد بن زياد قال: حدثنا أحمد بن ميثم عن علي بكتابه. 
فهرست‏الطوسي/باب‏العين/باب‏علي/279 رقم  410: علي بن معمر. 
له كتاب.
توثیق خاص ندارد.
وجه عام: از روات تقسیر قمی است.
فیه: مبنا قابل پذیرش نیست همانطور که در وجوه عامه گذشت.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏العين/منه‏عبدالله/213رقم 556 - عبد الله بن أبي يعفور العبدي و اسم أبي يعفور واقد و قيل وقدان يكنى أبا محمد ثقة ثقة جليل في أصحابنا كريم على أبي عبد الله عليه السلام و مات في أيامه و كان قارئا يقرئ في مسجد الكوفة. له كتاب‏.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏العين/302 رقم 824: عيص بن القاسم بن ثابت بن عبيد الله بن مهران البجلي 
كوفي عربي يكنى أبا القاسم ثقة روى عن أبي عبد الله و أبي الحسن موسى عليهما السلام هو و أخوه الربيع ابنا أخت سليمان بن خالد الأقطع. له كتاب‏.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏العين/ومن‏هذا.../287 رقم766: عمرو بن عثمان الثقفي الخزاز 
و قيل: الأزدي أبو علي كوفي ثقة روى عن أبيه عن سعيد بن يسار. و له ابن اسمه محمد روى عنه ابن عقدة كان عمرو بن عثمان نقي الحديث صحيح الحكايات. له كتب‏.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏العين/ومن‏هذا.../298رقم811 :
العلاء بن رزين القلاء ثقفي مولى قاله ابن فضال. و قال ابن عبدة الناسب: مولى يشكر. كان يقلي السويق روى عن أبي عبد الله عليه السلام و صحب محمد بن مسلم و فقه عليه و كان ثقة وجها و الهلال بن العلاء روى عنه و عبد الملك بن محمد بن العلاء. له كتب‏.
فهرست‏الطوسي/باب‏العين/باب‏العلاء/322 رقم500 :
العلاء بن رزين القلاء جليل القدر ثقة. له كتاب‏.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏العين/303 رقم 828 : العمركي بن علي أبو محمد البوفكي 
و بوفك قرية من قرى نيشابور. شيخ من أصحابنا ثقة روى عنه شيوخ أصحابنا منهم عبد الله بن جعفر الحميري. له كتاب الملاحم‏.
رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏محمد العسکری/باب‏العين/400 رقم 5864: العمركي بن علي البوفكي 
النيسابوري يقال: إنه اشترى غلمانا أتراكا بسمرقند للعسكري عليه السلام.


barrasi:
رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏عبد.../باب‏العين/265 رقم3804 - 713 - عبد الملك بن عمرو الأحول عربي كوفي روى عنهما  علیهما السلام .
توثیق خاص ندارد.
وجوه عامه:
1. عده ای از اصحاب اجماع از جمله ابان بن عثمان و عبدالله بن بکیر و عبدالله بن مسکان و ... از او روایت دارند.
فیه: اشکال مبنایی در وجوه عامه گفته شده است.
2. شیخ صدوق وی را در اول سند ذکر کرده و در مشیخه برایش طریق ذکر کرده است.
بنابر مبنای جدید استاد وی ثقه است.

TSadough:
من لا يحضره الفقيه، ج‏4، ص: 522
و ما كان فيه عن عبد الملك بن عمرو فقد رويته عن أبي- رضي اللّه عنه- عن سعد بن عبد اللّه، عن محمّد بن الحسين بن أبي الخطّاب، عن الحكم بن مسكين، عن عبد الملك بن عمرو الأحول الكوفيّ و هو عربيّ.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏العين/منه‏عبدالله/217 رقم566 - عبد الله بن عبد الرحمن الأصم المسمعي بصري ضعيف غال ليس بشي‏ء.


barrasi:
عمر بن حنظله: 
نام ایشان در کتاب رجال طوسی در اصحاب چند امام ( امام کاظم ع، امام رضا ع، امام جواد ع و...) آمده ولی توثیق خاص برای ایشان مطرح نشده است.
وجوه عامه وثاقت:
1-	روایات 
•	روایت یزید بن خلیفه : قلت لابی عبدالله ان عمر بن حنظله اتانا عنک بوقت فقال: اذن لا یکذب علینا (کافی، ج3،ص275، ح1)
اشکال(خویی): یزید بن خلیفه توثیق خاص ندارد. 
جواب: یزید بن خلیفه مروی عنه صفوان بن یحیی است. پس ثقه است (کافی، ج2، ص76/ج4، ص144)
بنابراین با همین روایت وثاقت عمر بن حنظله با فرمایش امام ثابت می شود.
•	روایت عمر بن حنظله: انی اظن ان لی عندک منزله قال: اجل
یعنی از خواص بوده است. 
اشکال: روای روایت خود عمربن حنظله است و دور می شود.
•	روایت عمر بن حنظله عن ابی عبدالله ع : یا عمر لا تحمّلوا علی شیعتنا و ارفقوا بهم فان الناس لا یحتملون ما تحملون 
یعنی از خواص بوده است
اشکال: اثبات وثاقت عمر با روایت خودش دور است.
•	روایت عمر بن حنظله: قلت لابی عبدالله ع : القنوت یوم الجمعه فقال: انت رسولی الیهم فی هذا اذا صلیتم
پس پیام رسان امام بوده است و مورد وثاقت ایشان
اشکال: دور است.
•	روایت عمر بن حنظله: قال الصادق ع یا اباصخر، انتم والله علی دینی و دین آبائی 
اشکال : اولا: دور است. ثانیا: چیزی اثبات نمی شود و تنها شیعه بودنش ثابت می شود.
2-	تلقی به قبول توسط اصحاب:
تقریب: از آنجا که همه فقها با تمام اختلاف مبانی که دارند روایت معروف او را قبول دارند، قبول توسط اصحاب مساوق با وثاقت است.
«و ما یحکم له فانما یاخذ سحتا و ان کان حقا ثابتا له لانه اخذه بحکم الطاغوت» این فقره از روایت تنها در همین مقبوله عمر بن حنظله آمده و در هیچ روایتی وارد نشده است و علت نام گذاری روایت به مقبوله همین فقره است. یعنی فقرات دیگر روایت در روایات دیگر آمده است 
اشکال صغروی: (خویی) اینکه یک روایت را قبول کنند دلیل نمی شود روای آن را ثقه بدانند شاید روایت موثوق الصدور بوده است.
فیه: (استاد) با توجه به مبانی مختلف فقها که برخی اصاله العداله ای هستند برخی احراز عدل امامی بودن را شرط می دادند ، برخی وثاقت برخی ... را شرط می دادند و با توجه به اینکه تنها همین روایت را با این مضمون داریم، اگر همه فقها به این روایت عمل کرده باشند، طبق حساب احتمالات بسیار بعید است که قراینی بوده که همه فقها با این همه اختلافات مبانی به آن عمل کرده باشند.
الا ان یقال: شاید روایت دیگری به همین مضمون بوده که به دست ما نرسیده است. مثلا در کتب قدما بوده ولی در کتب اربعه ذکر نشده باشد. شاهد این مدعا این است که ابن ادریس در مستطرفات خود روایاتی از کتب قدما نقل کرده که در هیچ یک از کتب اربعه ذکر نشده است.
اشکال کبروی: شاید عده ای اصاله العداله ای بودند که بر این روایت عمل کرده اند پس از عمل فقها مطلبی ثابت نمی شود
جواب: جواب این اشکال از جواب بر اشکال صغروی مشخص می شود.
3-	روایت اجلا از عمر بن حنظله 
(زراره- عبدالله بن مسکان – صفوان بن یحیی- عبدالله بن بکیر -...)
فیه: همانطور که در وجوه عامه گفته شده اشکال مبنایی دارد.
4-	روایت اصحاب اجماع از عمر (روات بالا)
فیه: اشکال مبنایی دارد.
5-	روایت صفوان بن یحیی از عمر بن حنظله 
تهذیب ج2،ص22: الشیخ باسناده عن سعد بن عبدالله عن موسی بن الحسن عن الحسن بن الحسین الؤلؤی عن صفوان بن یحیی عن عمر بن حنظله
فقیه ج3، ص 461: و روی صفوان بن یحیی عن عمر بن حنظله 
با این وجه و روایت اول از روایات وثاقت عمر بن حنظله ثابت می شود.


barrasi:
توثیق خاص ندارد.
رجال‏الطوسي/باب‏ذكرأسماء من لم یرو/باب‏العين/430 رقم 6179 - 22: علي بن محمد بن الزبير 
القرشي الكوفي روى عن علي بن الحسن بن فضال جميع كتبه و روى أكثر الأصول روى عنه التلعكبري و أخبرنا عنه أحمد بن عبدون و مات ببغداذ (ببغداد) سنة ثمان و أربعين و ثلاثمائة و قد ناهز مائة سنة و دفن في مشهد أمير المؤمنين عليه السلام.
برای اثبات وثاقت ایشان می توان به برخی از وجوه عامه تمسک کرد، که عین عبارات استاد از کتاب الخمس ایشان را می آوریم:

علی بن محمد بن زبیر:
ص 108  و أمّا البحث عن الجهة الثانية و هو اشتماله على عليّ بن محمّد بن الزبير فنقول :
قال الشيخ رحمه‏الله : عليّ بن محمّد بن الزبير القرشي الكوفي ، روى عن عليّ بن الحسن بن فضّال جميع كتبه ، و روى أكثر الاُصول ، روى عنه التلعكبري ، و أخبرنا عنه أحمد بن عبدون ، و مات ببغداد سنة ثمان و أربعين و ثلاثمأة ، و قد ناهز مأة سنة ، و دفن في مشهد أمير المؤمنين عليه‏السلام  .
هذا الشيخ لم يرد في حقّه توثيق و لا تضعيف في كلمات الشيخ رحمه‏الله ، و لم يعنونه النجاشي رحمه‏الله مستقلاً(درترجمه ابان بن تغلب ص 12 به تاریخ فوتش اشاره می کند و د رترجمه ابن عبدون ص 87 هم بیان کرده است) 
و لكنّه استدلّ على وثاقته بوجوه :
الاوّل : قول النجاشي رحمه‏الله في ترجمة أحمد بن عبدون :«وكان علوا في الوقت» :
قال السيّد مير داماد رحمه‏الله على ما حكي عنه  : عليّ بن محمّد بن الزبير المعروف عند الأصحاب شيخ الشيوخ و راوية الاُصول ، قال النجاشي : «كان علوا في الوقت»  ، أي كان في غاية الفضل و العلم و الثقة والجلالة في وقته و أوانه .
و قد تقدّم الكلام في تفسير كلام النجاشي رحمه‏الله من حيث مرجع «كان» و معنى «علوّا في الوقت» و كونه بالعين المهلة أو الغين المعجمة ، فراجع  .

مطالب مندرج ذیل ابن عبدون:
قول النجاشي رحمه‏الله : «وكان علوا في الوقت»  :
قيل  : إنّ كونه من مشايخ إجازة النجاشي مع تصريحه بكونه علوا في الوقت أي عاليا رتبة في زمانه يغنيه عن التصريح بالتوثيق فيه .
و قد نوقش فيه من وجوه :
1- رجوع الضمير في قوله «كان» إلى عليّ بن محمّد بن الزبير :
قيل  : إنّ الظاهر عود «كان» إلى عليّ بن محمّد بن الزبير لا إلى أحمد بن عبدون ، فيدلّ على و ثاقة عليّ بن محمّد بن الزبير على تماميّة الدلالة .
أجاب عنه السيّد الخوئي رحمه‏الله بأنّ الضمائر في كلام النجاشي ترجع بأجمعها إلى أحمد بن عبد الواحد ، و إرجاع الضمير الأخير إلى غيره خلاف ظاهر العبارة جدّا  .
2- عدم تماميّة الدلالة على الوثاقة :
و تقريبه على وجهين :
ألف : كون معناه هو علوّ السند :
قيل  : إنّ قول النجاشي «و كان علوا في الوقت» لا يدلّ على الوثاقة ، و ليس المراد العلوّ في المرتبة و الجلالة و الشأن ، بل المراد أنّ سنده كان سندا  عاليا و أنّه أعلى مشايخ الوقت سندا لتقدّم طبقته و إدراكه لابن الزبير الّذي روى عن عليّ بن الحسن بن فضّال الّذي شيخ العيّاشي الّذي شيخ الكشّي ، و لم يلقه غيره من المشايخ ، و إليه أشار النجاشي بقوله : «و كان قد لقي أبا الحسن عليّ بن محمّد القرشي المعروف بابن الزبير» .
ص 104 و يؤيّده كلام النجاشي في ترجمة إسحاق بن الحسن بن بكران ، حيث قال : «كثير السماع ، ضعيف في مذهبه ، رأيته بالكوفة و هو مجاور ، و كان يروي كتاب الكليني عنه ، و كان في هذا الوقت علوا ، فلم أسمع منه شيئا»  ،حيث إنّه جمع بين طعنه فيه بضعف المذهب و كونه علوا في الوقت ، فيظهر أنّ معناه هو علوّ السند بقرينة قوله : «يروي كتاب الكليني عنه» لا الوثاقة و جلالة القدر .
و قد يناقش فيه بأنّ النجاشي رحمه‏الله جمع بين الضعف في المذهب و العلوّ في الوقت لا الضعف في نفسه و العلوّ في الوقت ، و لا منافاة بين الوثاقة و الضعف في المذهب .
ب :كونه رجلاً شاخصا و من المعاريف :
قال السيّد الخوئي رحمه‏الله : ثمّ على تقدير تسليم أنّ الكلمة بالعين المهلمة و الواو المشدّدة لم تكن في العبارة دلالة إلاّ على أنّه كان في الوقت رجلاً شاخصا و من المعاريف ، و أمّا و ثاقته فلا تستفاد من العبارة بوجه  .
و لعلّه مراد الشيخ محمّد ابن صاحب المعالم رحمه‏الله بقوله : و لعلّ المراد به علوّ الشأن إمّا من جهة الوجاهة أو من جهة أعلى منها ، غير أنّ الجزم بما يقتضي غير المدح في الجملة مشكل من اللفظ  .
و قد يناقش فيه بأنّ كونه من المعاريف و لم يرد في حقّه جرح كافٍ في وثاقته كما يأتي  .
و في النهاية أقول تبعا لبعض الرجاليّين  : لم أفهم حقيقة المعنى في  هذه العبارة ، و فيها نوع إشعار بالمدح .
3- الصحيح أنّ كلمة «غلوا»بالغين المعجمة :
قال السيّد الخوئي رحمه‏الله : الصحيح أنّ كلمة «غلوا» بالغين المعجمة ، و معناه أنّ لقاء أحمد بن عبد الواحد عليّ بن محمّد بن الزبير كان في عنفوان شبابه ، و قد ذكره في ترجمة أبان بن تغلب  أنّ رواية أحمد بن عبد الواحد عن عليّ بن محمّد بن الزبير كان في سنة موت عليّ بن محمّد بن الزبير و هى سنة 348 ، و حيث إنّ أحمد بن عبد الواحد كان وفاته في سنة 423 ، فلا محالة كان روايته عنه في أوائل شبابه و عنفوانه  .
و قد يناقش فيه بأنّه و إن كان نسخ النجاشي مختلفة ففى بعضها بالغين المعجمة ، و في بعضها الآخر بالعين المهلة  و لكن كون معنى «غلواً» عنفوان الشباب و أوائله محلّ تأمّل ، ولعلّ معناه هو الغلوّ الاصطلاحي ، و يؤيّده تقييده بقوله «في هذا الوقت »أي كان يعدّ في هذا الزمان من الغالين لاعتقاده في النبي و الأئمّة عليهم‏السلام لفضائل كانت تعدّ غلوّا في ذلك الزمان كنفي السهو و غيره  .)


الثاني : كونه شيخ الإجازة :
 يظهر من كلام الشيخ رحمه‏الله في طريق عليّ بن الحسن بن فضّال من قوله : «أخبرنا بجميع كتبه قرائة عليه أكثرها و الباقي إجازة أحمد بن عبدون عن عليّ بن محمّد بن الزبير سماعا و إجازة عنه»  أنّه كان من مشايخ الإجازة ، و قيل  : إنّ مشايخ الإجازات ثقات ، فهو ثقة .
و قد تقدّم الكلام في عدم تماميّة هذا الوجه ، فراجع  .
(قيل  : إنّ مشايخ الإجازات ثقات ، فهو  ثقة .
ص 102 و نوقش فيه  بأنّه لم يقم دليل على و ثاقة كلّ من يكون شيخ الإجازة ، إذ لا فرق بين أن يروي أحد عن آخر رواية أو روايتين و بين أن يروي عنه أصلاً من الاُصول أو كتابا من الكتب .
و يؤيّد ذلك أنّ الحسن بن محمّد بن يحيى من مشايخ إجازة التلعكبري  و مع ذلك قال النجاشي رحمه‏الله في حقّه : «رأيت أصحابنا يضعّفونه»  ، و أنّ الحسين بن حمدان الحضيني من مشايخ الإجازة و قد ضعّفه النجاشي .
أقول : قوله رحمه‏الله في تضعيف النجاشي رحمه‏الله الحسين بن حمدان الحضيني سهو من قلمه الشريف ، لأنّ النجاشي رحمه‏الله لم يضعّفه ، بل قال : «كان فاسد المذهب»  ، مع أنّ كونه من مشايخ الإجازة أيضا محلّ تأمّل ، إذ ليس في كلام النجاشي و لا الشيخ رحمهماالله ما يدلّ على ذلك ، إلاّ قول الشيخ رحمه‏الله «روى عنه التلعكبري»  ، و هذا لايدلّ على كونه من مشايخ الإجازة .)


الثالث : كونه كثير الرواية :
يظهر من قول الشيخ رحمه‏الله «و روى أكثر الاُصول» أنّه كثير الرواية ، و قيل  بوثاقة من كان كثير الرواية .
و قد تقدّم الكلام في عدم تماميّة هذا الوجه أيضا ، فراجع  .
(و نوقش فيه  بأنّ كثرة الرواية لا تكون مدحا في الراوي ، فربما يكون روايات الكاذب أكثر من روايات الصادق ، و يأتي الكلام في ذلك إن شاء اللّه‏ «تعالى»  .)

ص 109 الرابع : وقوعه في طريق النجاشي رحمه‏الله إلى الكتب :
و قد تقدّم  في ترجمة أحمد بن عبدون بأنّ و قوع رجل في طريق النجاشي رحمه‏الله دليل على وثاقته ، و حيث إنّ عليّ بن محمّد بن الزبير وقع في طرقه إلى الكتب  ، بل اقتصر في بعضها عليه  فيستظهر أنّه كان ثقة عنده .
و قد تقدّم الكلام في عدم تماميّة ذلك الوجه ، فراجع  .
(و قد يناقش فيه أوّلاً بأنّه صرّح في بعض المواضع بالرواية عن الضعيف مع الواسطة كقوله في ترجمة محمّد بن عبد اللّه‏ بن محمّد بن عبيد اللّه‏ بن البهلول : «رأيت جلّ أصحابنا يغمزونه و يضعّفونه. . .رأيت هذا الشيخ و سمعت منه كثيرا ، ثمّ توقّفت عن الرواية عنه إلاّ بواسطة بيني و بينه»  ، إلاّ أن يقال : إنّ الرواية عن شخص مع الواسطة غير جعله في طرق إلى الكتب ، و لا يظهر من هذه العبارة أنّه يروي الكتب عن هذا الشيخ مع الواسطة .
و ثانيا أنّه ضعّف بعض من وقع في طرقه إلى الكتب مثل محمّد بن عليّ أبي سمينة  ، حيث وقع في طريقه إلى إسماعيل بن مهران السكوني  ، و مثل أحمد بن محمّد بن عبيد اللّه‏ بن الحسن ابن عيّاش الجوهري  مع أنّه وقع في طريقه إلى محمّد بن جعفر الأهوازي ، و الطريق منحصر فيه  .
و ثالثا أنّ غرض النجاشي رحمه‏الله لم يكن إثبات كلّ واحد واحد من الكتب للمخالفين ، و هذا واضح جدّا ، لأنّه و إن كان كلّ طرقه صحيحة فأوّل ما فيها هو كون الرواة شيعيّا غالبا ، و للمخالفين الطعن فيها من هذه الجهة ، بل الغرض إثبات أنّ للشّيعة مصنّفا في الجملة ، و هذا الغرض يحصل و لو لم يكن الطرق كلّها صحيحة .
و رابعا أنّه ذكر بعض المصنّفين و ذكر كتبه و لكن لم يذكر طريقا إليها  ، بل قال في بعضهم : إنّه لم ير كتابه  .)

الخامس : اقتصار الشيخ رحمه‏الله في طريقه إلى عليّ بن الحسن بن فضّال على عليّ بن محمّد بن الزبير :
و قد تقدّم الكلام في وجه دلالة اقتصار الشيخ رحمه‏الله في طريقه إلى عليّ بن الحسن بن فضّال على عليّ بن محمّد بن الزبير على وثاقته ، فراجع  .

تهذیب ج1 ص 28 و 135 و 160
«67»- 6- مَا أَخْبَرَنِي بِهِ جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِي مُحَمَّدٍ هَارُونَ بْنِ مُوسَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ وَ أَحْمَدُ بْنُ عُبْدُونٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنْ‏ عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي نَجْرَانَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ حَرِيزٍ عَنْ زُرَارَةَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ: قُلْتُ الْحَائِضُ وَ الْجُنُبُ يَقْرَءَانِ شَيْئاً قَالَ نَعَمْ مَا شَاءَا إِلَّا السَّجْدَةَ وَ يَذْكُرَانِ اللَّهَ تَعَالَى عَلَى كُلِّ حَالٍ.

(مطالب استاد ذیل احمد بن عبدون:
و قد يقال : إنّ الشيخ قد اقتصر في طريقه إلى عليّ بن الحسن بن فضّال على روايةأحمد بن عبدون عن عليّ بن محمّد بن الزبير عنه مع كثرة الروايات المنقولة عن ابن فضّال في كتابيه مع أنّه يظهر من بعض مواضع التهذيب أنّ له طريقا آخر إليه ، و هو «جماعة عن أبي محمّد هارون بن موسى عن أحمد بن محمّد بن سعيد عن عليّ بن الحسن»  ، فلولا تماميّة الطريق الأوّل و وثاقة أحمد بن عبدون و ابن الزبير عنده لم يقتصر عليه في المشيخة و الفهرست مع كون الطريق الثاني معتبرا .
و يمكن أن يناقش فيه بأنّ ذكر طريق آخر في بعض المواضع لا يدلّ على أنّ هذا الطريق طريق إلى جميع كتب ابن فضّال و رواياته ، و لعلّه كان طريقه إلى جميع كتبه و رواياته منحصرا في الطريق الأوّل ، نعم كان له طريق آخر إلى بعض رواياته أيضا ، و لذا جمع بينهما في هذه المواضع .
و قد يجاب عن هذه المناقشة بأنّه و إن كان لهذا الاحتمال مجال ، ولكنّه رحمه‏الله اقتصر في هذه الروايات الّتي ذكرها في التهذيب بسندين على طريق أحمد بن عبدون عن عليّ بن محمّد بن الزبير في الاستبصار  مع أنّه ينبغي له ذكر الطريق الثاني لو لم يكن الطريق الأوّل معتبرا عنده ، و هذا يكشف عن وثاقة أحمد بن عبدون و ابن الزبير عنده .)

السادس : اقتصار الشيخ رحمه‏الله في بعض المواضع على عليّ بن الزبير في  طريقه إلى الحسن بن محبوب :
و قد تقدّم الكلام في وجه دلالته على وثاقة عليّ بن محمّد بن الزبير ، فراجع  .
(قد يقال : إنّ للشيخ طرقا عديدة إلى الحسن بن محبوب في الفهرست  و المشيخة  ، و فيها الصحاح ، و مع ذلك اقتصر في أوائل كتاب التهذيب  حيث كان غرضه ذكر جميع الأسناد في طريقه إلى الحسن بن محبوب بذكر طريق هو «أحمد بن عبدون عن عليّ بن محمّد بن الزبير عن الحسين بن عبد الملك الأودي  عن الحسن بن محبوب»  ،و لم يتعرّض لسائر الطرق ، و لولا وثاقة هولاء لم يقتصر بهذا الطريق .)


السابع : كونه من المعاريف :
قيل  : إنّ الرواة الّذين كانوا معروفين و لم يرد في حقّهم قدح و لا جرح فهم ثقات ، و حيث إنّ عليّ بن محمّد بن الزبير كان من المشاهير و المعاريف و لم يرد في حقّه قدح فهو ثقة .

الثامن : رواية الاجلاّء عنه:
و قد يقال : بأنّه يكفي في وثاقته رواية الاجلاّء عنه كالتكعبكري كما صرّح بها الشيخ رحمه‏الله في ترجمته .
و قد يناقش فيه بأنّ رواية شخص و لو كان من الاجلاّء لا تدلّ على وثاقة المرويّ عنه ، و ربّ جليل روى عن ضعيف 

التاسع: مشایخ مشهور عهد کلینی و بعد از آن طبق فرمایش شهید ثانی
با این وجه که استاد بعدا به وجوه اضافه فرموده اند، وثاقت ایشان ثابت می شود.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏العين/246 رقم 649 - عبد الغفار بن القاسم بن قيس بن قيس بن قهد أبو مريم الأنصاري روى عن أبي جعفر و أبي عبد الله عليهما السلام ثقة. له كتاب‏.
رجال‏النجاشي/باب‏العين/249 رقم 655 - عبد المؤمن بن القاسم بن قيس بن قيس بن قهد الأنصاري روى عن أبي جعفر و أبي عبد الله عليهما السلام ثقة هو و أخوه و هو أخو أبي مريم عبد الغفار بن القاسم‏.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏العين/منه‏عبدالله/221 رقم580 - عبد الله بن يحيى أبو محمد الكاهلي عربي أخو إسحاق رويا عن أبي عبد الله و أبي الحسن عليهما السلام. و كان عبد الله وجها عند أبي الحسن عليه السلام‏.


barrasi:
هر چند توثیق خاص ندارد ولی با وجوه عامه می توان وثاقتش را ثابت کرد:
1. نقل توثیق روات بعد از کلینی توسط شهید ثانی در الرعایة فی علم الدرایة
2. تعابیری که راوندی در مورد او به کار برده است: الامام الشهید ابوالمحاسن ... .


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏العين/منه‏عبدالله/213رقم 557 - عبد الله بن ميمون بن الأسود القداح مولى بني مخزوم يبري القداح. روى أبوه عن أبي جعفر و أبي عبد الله عليهما السلام و روى هو عن أبي عبد الله [عليه السلام‏] و كان ثقة.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الميم/358 رقم 961 - محمد بن أبي حمزة ثابت بن أبي صفية الثمالي 
له كتاب أخبرنا ابن شاذان قال: حدثنا أحمد بن محمد بن يحيى قال: حدثنا أبي قال: حدثنا أحمد بن محمد بن عيسى عن محمد بن أبي عمير عن محمد بن أبي حمزة به.
هر چند توثیق نکرده، ولی می توان از اینکه ناقل کتاب ثمالی ابن ابی عمیر است، استفاده کرد که هر جا ابن ابی عمیر از محمد بن ابی حمزه روایت کرد، او ثمالی است، نه تیملی. علاوه بر اینکه نقل ابن ابی عمیر وجه عام توثیق است.
رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالثالث/203 رقم 357:
وجدت بخط أبي عبد الله محمد بن نعيم الشاذاني قال سمعت الفضل بن شاذان قال سمعت الثقة يقول سمعت الرضا ( علیه السلام) يقول: أبو حمزة الثمالي في زمانه كلقمان في زمانه و ذلك أنه قدم أربعة منا علي بن الحسين و محمد بن علي و جعفر بن محمد و برهة من عصر موسى بن جعفر ( علیه السلام) و يونس بن عبد الرحمن كذلك هو سلمان في زمانه. قال أبو عمرو: سألت أبا الحسن حمدويه بن نصير عن علي بن أبي حمزة الثمالي و الحسين بن أبي حمزة و محمد أخويه و أبيه؟ فقال كلهم ثقات فاضلون.


barrasi:
توثیق خاص ندارد.
رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏عبد.../باب‏الميم/300 رقم 4393 - 418 - محمد بن أبي حمزة التيملي الكوفي.
هر چند ابن داود، تیملی را به نقل از شیخ وثاقت را نقل کرده است. (رجال‏ابن‏داود/الجزءالأول‏من.../باب‏الميم/286 رقم 1245 - محمد بن أبي حمزة التيملي  ق [جخ‏] ثقة فاضل).
ظاهرا ایشان با ثمالی خلط کرده است. چون تعبیر کلهم ثقات فاضلون در کشی در مورد ثمالی است.


barrasi:
رجال‏النجاشي ص :  373 رقم 1020 - محمد بن جعفر بن محمد بن عون الأسدي أبو الحسين الكوفي 
ساكن الري. يقال له محمد بن أبي عبد الله كان ثقة صحيح الحديث إلا أنه روى عن الضعفاء. و كان يقول بالجبر و التشبيه و كان أبوه وجها روى عنه أحمد بن محمد بن عيسى. له كتاب الجبر و الاستطاعة. أخبرنا أبو العباس بن نوح قال: حدثنا الحسن بن حمزة قال: حدثنا محمد بن جعفر الأسدي بجميع كتبه قال: و مات أبو الحسين محمد بن جعفر ليلة الخميس لعشر خلون من جمادى الأولى سنة اثنتي عشرة و ثلاثمائة. و قال ابن نوح: حدثنا أبو الحسن بن داود قال: حدثنا أحمد بن حمدان القزويني عنه بجميع كتبه.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الميم/ومن‏هذا.../412 رقم 1100 - منصور بن يونس بزرج أبو يحيى و قيل أبو سعيد كوفي ثقة روى عن أبي عبد الله و أبي الحسن عليهما السلام. له كتاب‏


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الميم/ومن‏هذا.../413 رقم1101 - منصور بن حازم أبو أيوب البجلي كوفي ثقة عين صدوق من جلة أصحابنا و فقهائهم. روى عن أبي عبد الله و أبي الحسن موسى عليهما السلام. له كتب.

TSadough:
من لا يحضره الفقيه، ج‌4، ص: 434‌ 
[بيان الطريق إلى منصور بن حازم] 
و ما كان فيه عن منصور بن حازم فقد رويته عن محمّد بن عليّ ماجيلويه- رضي اللّه عنه- عن محمّد بن يحيى العطّار، عن محمّد بن أحمد، عن محمّد بن عبد الحميد، عن سيف ابن عميرة، عن منصور بن حازم الأسديّ الكوفيّ


barrasi:
از اصحاب اجماع و ثقات است:
رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالثالث/238 رقم 431 - قال الكشي: اجتمعت العصابة على تصديق هؤلاء الأولين من أصحاب أبي جعفر ( علیه السلام) و أبي عبد الله ( علیه السلام) و انقادوا لهم بالفقه فقالوا أفقه الأولين ستة: زرارة و معروف بن خربوذ و بريد و أبو بصير الأسدي‏


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الميم/ومن‏هذا.../419 رقم 1120 - مروان بن مسلم كوفي ثقة له كتاب‏.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الميم/425 رقم 1141 - معمر بن يحيى بن سالم العجلي 
كوفي عربي صميم ثقة متقدم. روى عن أبي جعفر و أبي عبد الله عليهما السلام. له كتاب‏.


barrasi:
توثیق خاص ندارد.
رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏عبدالله/باب‏الميم/308 رقم 4550 - 575 - معمر بن عمر  روى عنهما.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الميم/385 رقم 1046 - محمد بن علي بن الفضل 
بن تمام بن سكين بن بنداذ بن داذمهر بن فرخ‏زاذ بن مياذرماه بن شهريار الأصغر و كان لقب بسكين بسبب إعظامهم له. و كان ثقة عينا صحيح الاعتقاد جيد التصنيف. له كتب.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الميم/332  رقم  894 - محمد بن علي بن إبراهيم بن موسى أبو جعفر القرشي 
مولاهم صيرفي ابن أخت خلاد المقرئ و هو خلاد بن عيسى. و كان يلقب محمد بن علي أبا سمينة ضعيف جدا فاسد الاعتقاد لا يعتمد في شي‏ء. و كان ورد قم و قد اشتهر بالكذب بالكوفة و نزل على أحمد بن محمد بن عيسى مدة ثم تشهر بالغلو فجفا و أخرجه أحمد بن محمد بن عيسى عن قم و له قصة. له من الكتب‏...


barrasi:
توثیق خاص ندارد.
رجال‏النجاشي/باب‏الميم/364 رقم 981 - محمد بن عمر بن يزيد بياع السابري 
روى عن أبي الحسن عليه السلام له كتاب.


barrasi:
رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏الحسن الکاظم  علیه السلام /باب‏الميم/343 رقم  5113 - 14 - محمد بن عذافر له كتاب ثقة.


barrasi:
توثیق خاص ندارد.
رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏جعفر الجواد/باب‏الميم/378 رقم 5601 - 17 - محمد بن يونس بن عبد الرحمن لحق الرضا.
وجوه عامه:
1. ابن ابی عمیر از او روایت دارد. (تهذیب، ج2، ص31، ح43) پس ثقه است. 
2. مرحوم خویی: وی جلیل القدر بوده است. زیرا وقتی ابن ابی عمیر را می زدند او را به صبر توصیه می کرد. پس ثقه است.
رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالسادس/591 وجدت بخط أبي عبد الله الشاذاني سمعت أبا محمد الفضل بن شاذان يقول سعى بمحمد بن أبي عمير و اسم أبي عمير زياد إلى السلطان: أنه يعرف أسامي عامة الشيعة بالعراق فأمره السلطان أن يسميهم فامتنع فجرد و علق بين العقارين و ضرب مائة سوط قال الفضل فسمعت ابن أبي عمير يقول: لما ضربت فبلغ الضرب مائة سوط أبلغ الضرب الألم إلي فكدت أن أسمي فسمعت نداء محمد بن يونس بن عبد الرحمن يقول: يا محمد بن أبي عمير اذكر موقفك بين يدي الله تعالى فتقويت بقوله فصبرت و لم أخبر و الحمد لله قال الفضل فأضر به في هذا الشأن أكثر من مائة ألف درهم.


barrasi:
فهرست‏الطوسي/باب‏الميم/باب‏محمد/415 رقم 631 - محمد بن أبي الصهبان و اسم أبي الصهبان عبد الجبار. له روايات.
رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏محمد العسکری/باب‏الميم/401 رقم 5889 - 5 - محمد بن أبي الصهبان  قمي ثقة.


barrasi:
هر چند توثیق خاص ندارد.
رجال‏النجاشي/باب‏الميم/ومن‏هذا.../410 رقم 1093 - معاوية بن ميسرة بن شريح بن الحارث الكندي القاضي  من ولده عبيد الله بن محمد بن عبيد الله بن معاوية بن ميسرة أبو محمد. روى عنه ابن أبي الكرام و روى معاوية عن أبي عبد الله عليه السلام. له كتاب.  أخبرناه الحسين عن أحمد بن جعفر عن أحمد بن إدريس عن أحمد بن محمد بن عيسى عن ابن أبي عمير عنه.
فهرست‏الطوسي/باب‏الميم/باب‏معاوية/464 رقم 739 - معاوية بن شريح. له كتاب. أخبرنا جماعة عن أبي المفضل عن ابن بطة عن أحمد بن محمد بن عيسى عن ابن أبي عمير عنه. 
ولی از آنجا که مشایخ ثلاثه از او روایت دارند، وثاقتش اثبات می شود. 
موارد روایت:
1. در طریق نجاشی به ایشان (البته در طریق احمد بن جعفر واقع شده که مجهول است.)
2. اگر معاویة بن شریح مذکور در فهرست را همان معاویة بن میسرة بن شریح بدانیم.
3. کافی، ج5، ص177، ح11و....


barrasi:
توثیق خاص ندارد و نامش در کتب رجالی نیامده است.


barrasi:
نجاشی:310 - جعفر بن أحمد بن أيوب السمرقندي أبو سعيد يقال له: ابن العاجز كان صحيح الحديث و المذهب
ظاهراً صحیح الحدیث به معنای وثاقت است.
ایشان در طریق صدوق به جابر بن عبدالله انصاری نیز واقع شده است.


barrasi:
رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالأول/38 قال أيضا إن من السابقين الذين رجعوا إلى أمير المؤمنين (ع) أبو الهيثم بن التيهان و أبو أيوب و خزيمة بن ثابت و جابر بن عبد الله و زيد بن أرقم‏ و ...
الخلاصةللحلي/الفصل‏الخامس‏في‏الجيم/الباب‏الثالث‏جابر/34 جابر بن عبد الله من أصحاب رسول الله صلى الله عليه و آله شهد بدرا. أورد الكشي في مدحه روايات كثيرة من غير أن يورد ما يخالفها و قد ذكرناها في الكتاب الكبير.
ثقه از اصحاب رسول خدا ص تا امام باقر ع است.


barrasi:
در طریق شیخ به حریز بن عبدالله سجستانی (ش249 فهرست) روای بلا واسطه از ابن قولویه قرار گرفته است. پس ثقه است.


barrasi:
جمیل بن دراج : جزو اصحاب اجماع دوم 
نجاشی :328 - جميل بن دراج و دراج يكنى بأبي الصبيح بن عبد الله أبو علي النخعي و قال ابن فضال: أبو محمد شيخنا و وجه الطائفة ثقة


onvan:
جعفر بن علی بن حسن بن علی بن عبدالله بن مغیرة


barrasi:
کشی (رقم 694): حمدويه قال: سمعت أشياخي يذكرون: أن حمادا و جعفرا و الحسين بني عثمان بن زياد الرواسي و حماد يلقب بالناب و كلهم فاضلون خيار ثقات.


barrasi:
نجاشی: 334 - جارود بن المنذر أبو المنذر الكندي النخاس كوفي روى عن أبي عبد الله عليه السلام ثقة ثقة ذكره أبو العباس في رجاله.


barrasi:
خالد بن ماد القلانسی 
نجاشی : 388 - خالد بن ماد القلانسي الكوفي روى عن أبي عبد الله و أبي الحسن عليهما السلام مولى ثقة .


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الجيم/127رقم 329 - جميل بن صالح الأسدي 
ثقة وجه روى عن أبي عبد الله و أبي الحسن عليهما السلام. ذكره أبو العباس في كتاب الرجال روى عنه سماعة.


barrasi:
جعفر بن محمد الاشعری
توثیق خاص ندارد. 
مرحوم خوئی: جعفر بن محمد الاشعری همان جعفر بن محمد بن عبیدالله است و چون جعفر بن محمد بن عبیدالله در اسناد کامل الزیارات واقع شده است پس ثقه است.
وجه وحدت:
اشعری در کتب اربعه 109 روایت از عبدالله بن میمون قداح نقل کرده  و با توجه به فهرست شیخ و رجال نجاشی که راوی کتاب قداح را جعفر بن محمد بن عبیدالله می دانند و از طرف دیگر در کبت اربعه تنها 4 روایت ابن عبیدالله از قداح نقل کرده و اشعری 109 روایت، مشخص می شود اشعری همان ابن عبیدالله است.
فیه:
اولا: تنها بررسی روایات کتب اربعه کافی نیست.
ثانیا: اگر در تمام کتب روایی هم تنها 4 روایت باشد، باز دلیل شما تام نیست؛ زیرا تنها 4 رویت از روایات او به دست ما رسیده است. شاید روایات زیادی داشته که نقل نشده است.
ثالثا: چه اشکالی دارد دو راوی همنام از یک راوی روایت کنند و کم له من نظیر.
نتیجه: جعفر بن محمد الاشعری غیر از جعفر بن محمد بن عبیدالله است.
وجوه عامه وثاقت جعفر بن محمد الاشعری:
وجه اول: عدم استثناء روایات جعفر بن محمد از کتاب نوادر الحکمۀ محمد بن احمد بن یحیی توسط ابن ولید و صدوق و ابن نوح.
فیه: اشکال کبروی این وجه در وجوه عامه گذشت.
اشکال صغروی: ابن ولید و دیگران تنها از روایات محمد بن احمد بن یحیی در کتاب نوادر الحکمۀ عده ای را استثناء کرده اند و با این وجه راویان استثناء نشده در کتاب نوادر وثاقتشان ثابت می شود. از کجا معلوم روایات جعفر از کتاب نوادر محمد بن احمد بن یحیی باشد. شاید از کتب دیگر او یا روایات او باشد.
جواب: با دقت در کلام نجاشی در ترجمه محمد بن احمد بن یحیی مشخص می شود استثناء از تمام کتب و روایات محمد بن احمد بن یحیی است، نه فقط کتاب نوادر الحکمۀ. ( و کان محمد بن الحسن بن الولید یستثنی من روایۀ محمد بن احمد بن یحیی...)
وجه دوم: وقوع در کامل الزیارات
فیه: هم اشکال کبروی  هم اشکمال صغروی دارد؛ چون در کامل الزیارات جعفر بن محمد بن عبیدالله واقع شده نه جعفر بن محمد الاشعری و وحدت این دو ثابت نشد.
وجه سوم: روایت احمد بن محمد بن عیسی با آن همه وسواسی نسبت به روایت از ضعفا و بیرون کردن برقی از قم به خاطر نقل از ضعفا.
فیه: اخراج برقی ثابت نیست و اگر هم ثابت باشد به خاطر نقل از ضعفاء نبوده بکله به خاطر تهمتی بوده که بعد ها پشیمان شد و برگرداندش. «لیبرّاوه ...»
وجه چهارم: وقوع در کافی
فیه: اشکال مبنائی
وجه پنجم: روایت اجلاء ( احمد بن محمد بن عیسی – ابن خالد-  ابراهیم بن هاشم-  صفار – سهل بن زیاد و ...)
فیه: سهل خود محل کلام است و ابن خالد کان یروی عن الضعفاء.
اشکال کبروی هم دارد که در وجوه عامه ذکر شده است.
وجه ششم: صاحب کتاب بودن جعفر (فهرست، رقم 150)
فیه: ابن عبیدالله صاحب کتاب بوده و وحدت ثابت نشد. اشکال کبروی هم دارد.
نتیجه: با هیچ یک از وجوه مطرح شده وثاقت جعفر بن محمد الاشعری ثابت نمی شود.


barrasi:
توثیق خاصی ندارد و برخی از وجوه عامه توثیقی که برای جعفر بن محمد اشعری مطرح شد برای او نیز قابل ذکر است. ولی در نهایت وثاقت ثابت نمی شود.


barrasi:
مجهول است و یکی از افرادی است که کنیه ابوبصیر دارد.


barrasi:
حسین بن محمد بن عامر:
عناوین متعدد در مورد حسین بن محمد که استاد کلینی است:

رجال‏النجاشي/باب‏الألف‏منه/باب‏الحسن‏والحسين/66
156 - الحسين بن محمد بن عمران بن أبي بكر الأشعري القمي 
أبو عبد الله ثقة. له كتاب النوادر أخبرناه محمد بن محمد عن أبي غالب الزراري عن محمد بن يعقوب عنه. 

رجال شیخ در اصحاب الصادق رقم 2231: 
الحسين بن محمّد بن عمران، كوفي.

رجال‏الطوسي/باب‏ذكر اسماء فی من لم یرو/باب‏الحاء/424
6106 - 41 - الحسين بن أحمد (محمد) بن عامر 
الأشعري يروي عن عمه عبد الله بن عامر عن ابن أبي عمير روى عنه الكليني. 
اگر هر دو راوی را یکی بدانیم که در یکی به جد اول و در دیگری به جد بعدی منسوب است که استاد مرحوم کلینی و ثقه است.
فیه:
اشکال این است که از کجا معلوم عامر و عمران یکی باشد. چه اشکالی دارد که کلینی دو استاد داشته باشد یکی حسین بن محمد بن عامر و حسین بن محمد بن عمران. مخصوصا با توجه تفاوت در جد اعلی هم (نجاشی در ترجمه عموی وی، عبد الله بن عامر: ابی عمر (فی نسخه: عمیر) آمده است؛ اما نجاشی در ترجمه حسین بن محمد جد اعلی را ابی بکر است)
استاد:
با توجه به اینکه راوی کتب عبدالله بن عامر، پسر برادرش حسین بن محمد بن عامر است که کلینی هم در برخی موارد اشاره کرده  (عن عمه) پس در تمام مواردی که کلینی در کافی از حسین بن محمد مطلق روایت دارد، وی حسین بن محمد بن عامر است که از عمویش عبدالله بن عامر روایت می کند.
اما در غیر کافی این مطلب قابل اثبات نیست.

وثاقت و عدم وثاقت:
حسین بن محمد بن عمران توثیق خاص از نجاشی دارد، برای حسین بن محمد بن عامر هم وجوه عامه ای می توان مطرح کرد:
1- وقوع در اسناد کامل الزیارات
هفت مورد در کامل الزیارات به عنوان شیخ بلاواسطه ابن قولویه واقع شده است. علاوه بر اینکه در طریق نجاشی به ایشان واقع شده است و طبق مبنای حق تمام اساتید بلاواسطه ابن قولویه حتی در غیر کامل الزیارات ثقه هستند. با همین وجه ایشان توثیق می شود.
2- وقوع در اسناد تفسیر قمی
تفسیر قمی، ج 1، ص 160: وَ أَخْبَرَنَا الْحُسَيْنُ‏ بْنُ‏ مُحَمَّدِ بْنِ‏ عَامِرٍ عَنِ الْمُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَصْرِيِّ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ الثَّانِي ع‏ فِي قَوْلِهِ:
3- وقوع در اسناد بشاره المصطفی
در چهار مورد واقع شده است.
4- نقل اجلاء
جعفر بن محمد بن قولویه، کلینی، علی بن حسین بن بابویه، ابن ولید
5- کثرت روایت
در طرق نجاشی به بسیاری از کتب و روایات واقع شده است. علاوه بر اینکه در روایات فراوانی در کافی کلینی از او روایت دارد. علاوه بر این در مشیخه صدوق در طریق نه نفر واقع شده است.
6- وقوع در اسناد کلینی با توجه به آثار صحیحه بودن روایات کافی
7- نقل بلا واسطه کلینی از ایشان (نقل یکی از محمدون ثلاث)
8- وقوع در طرق نجاشی 
ایشان در طریقه نجاشی به بسطام بن مره، سالم بن مکرم بن عبدالله، عبدالله بن عامر، محمد بن ابی عمیر، محمد بن بندار، معلی بن محمد
9- نقل ابن ولید
امالی، ص 479: 1- حَدَّثَنَا الشَّيْخُ الْفَقِيهُ أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ مُوسَى بْنِ بَابَوَيْهِ الْقُمِّيُّ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي وَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ الْوَلِيدِ وَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْرُورٍ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِ قَالُوا حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ‏ بْنُ‏ مُحَمَّدِ بْنِ‏ عَامِرٍ عَنْ عَمِّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ مُرَازِمِ بْنِ حَكِيمٍ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الصَّادِقِ ع لِرَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِهِ أَ لَا أُخْبِرُكَ كَيْفَ كَانَ سَبَبُ إِسْلَامِ سَلْمَانَ وَ أَبِي ذَرٍّ رَحِمَهُمَا اللَّهُ فَقَالَ الرَّجُلُ وَا حَظَّاهْ أَمَّا إِسْلَامُ سَلْمَانَ فَقَدْ عَلِمْتُ فَأَخْبِرْنِي كَيْفَ كَانَ سَبَب‏
10- فرمایش راویان مشهور بعد از کلینی البته اگر بگوییم ایشان بعد از کلینی است و حال آنکه یا همزمان کلینی است و یا پیش از ایشان.
11- مشاهیر بدون قدح طبق مبنای مرحوم تبریزی
با توجه به تمامیت وجه اول (استاد ابن قولویه بودن) وی توثیق می شود.
12- صاحب کتاب بودن با توجه به اینکه شیخ در تهذیب در اول سند او را آورده است.
نتیجه:
بنابراین حسین بن محمدی که استاد کلینی است (چه ابن عامر و ابن عمران باشد) ثقه است. یکی (ابن عمران) با وجه خاص و دیگری (ابن عامر) با وجه عام


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الألف‏منه/باب‏الحسن‏والحسين/53
119 - الحسين بن عثمان بن شريك بن عدي العامري الوحيدي  ثقة روى عن أبي عبد الله و أبي الحسن عليهما السلام. ذكره أصحابنا في رجال أبي عبد الله عليه السلام. له كتاب‏


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الألف‏منه/باب‏الحسن‏والحسين/54
122 - الحسين بن عثمان الأحمسي البجلي  كوفي (الكوفي). ثقة ذكره أبو العباس في رجال أبي عبد الله عليه السلام. كتابه رواية محمد بن أبي عمير


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الحاء/146 رقم 378 - حنان بن سدير بن حكيم بن صهيب أبو الفضل الصيرفي كوفي روى عن أبي عبد الله و أبي الحسن [عليهما السلام‏] له كتاب في صفة الجنة و النار. 
فهرست‏الطوسي/باب‏الحاء/باب‏الواحد/164رقم254 - حنان بن سدير ثقة. له كتاب‏


barrasi:
رجال‏الطوسي/باب‏ذكرأسماء.../باب‏الحاء/421
6074 - 9 - حمدويه بن نصير بن شاهي سمع يعقوب بن يزيد روى عن العياشي يكنى أبا الحسن عديم النظير في زمانه كثير العلم و الرواية ثقة حسن المذهب.
وی استاد مرحوم کشی در علم رجال است.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الألف‏منه/باب‏الحسن‏والحسين/61
140 - الحسن بن ظريف بن ناصح كوفي يكنى أبا محمد ثقة سكن ببغداد و أبوه قبل له نوادر و الرواة عنه كثيرون‏.
در برخی از روایات حسن بن طریف آمده است که احتمالا اشتباها نقطه افتاده است.


barrasi:
حسین بن علوان کلبی کوفی:
نجاشی (رقم 116): عامی و اخوه الحسن؛ یکنی ابومحمد ثقه، رویا عن ابی عبدالله  ... ثقه 
برخی  می گویند منظور از ثقه حسین است چون ترجمه حسین را بیان می کند نه حسن 
برخی دیگر مثل مرحوم بروجردی ، علامه حلی و ... می گویند منظور حسین نیست بلکه در مورد حسن است.
مرحوم خویی: و اخوه الحسن یکنی ابومحمد جمله معترضه است و ثقه برای حسین است
استاد: یکنی ابومحمد برای حسین است و اخوه الحسن نیز ترجمه حسین است پس ثقه هم برای حسین است یعنی همه عبارت ترجمه حسین است.
بنابراین حسین بن علوان ثقه است به توثیق خاص 
علامه حلی در خلاصه : ابن عقده می گوید : ان الحسن کان اوثق من اخیه الحسین و احمد عند اصحابنا وقتی حسن اوثق باشد معلوم می شود حسین نیز ثقه است
فیه :اولا: این توثیق به درد ما نمی خورد چون گفته است عند اصحابنا ابن عقده زیدی مذهب بوده است پس یعنی زیدیون حسن را از حسین ثقه تر می دانسته اند توثیق زیدیون به درد نمی خورد شاید بتوان گفت: اینکه گفته عند اصحابنا یعنی من هم قبول دارم توثیقات ابن عقده هم معتبر است
ثانیا: نقل علامه از ابن عقده مرسل است و سندی ندارد.
وجوه وثاقت عامه 
1. 	وقوع در اسناد تفسیر قمی (ج2، ص346، سوره واقعه)
فیه : تفسیر علی بن ابراهیم قمی همان کتاب تفسیر قمی نیست بلکه ترکیبی از این کتاب و کتابهای دیگر است ثانیا مقدمه دلالت بر توثیق تمام روات ندارد ثالثا معلوم نیست مقدمه برای چه کسی است
2. وقوع در مقدمه فقیه: و جمیع ما فیه مستخرج من کتب المشهوره علیها المعول و الیها المرجع.
حسین بن علوان در اول سند واقع نشده ولی صدوق در برخی از جاها به زید بن علی ( علیه السلام) ابتدا به سند کرده است و در مشیخه به زید بن علی طریق نقل کرده است (ص28 مشیخه) که در آن حسین واقع شده است ( ... فقد رویته عن ابی و محمد بن الحسن بن ولید عن سعد بن عبدالله عن ابی جوزاء عن منبه بن عبدالله عن حسین بن علوان عن عمرو بن خالد عن زید بن علی)
طریق شیخ به حسین : له کتاب اخبرنا به ابن ابی جید عن محمدبن حسن عن سعد بن عبدالله و محمد بن حسن صفار عن ابی الجوزاء عن منبه بن عبدالله عن حسین بن علوان
پس طریق شیخ در فهرست با طریق صدوق یکی است پس معلوم می شود مرحوم صدوق روایت را از کتاب حسین استخراج کرده و بقیه واسطه ها و راویات کتاب حسین هستند 
بنابراین  حسین بن علوان صاحب کتاب است و علیها المعول و الیها المرجع است 
فیه: منافاتی ندارد که با یک طریق هم کتاب حسین را نقل کرده باشند و هم روایات حسین را پس دلیل ندارید که صدوق حتما از کتاب حسین استخراج کرده باشد.
همچنین منافاتی ندارد سعد بن عبدالله هم کتب حسین را نقل کرده باشد و هم روایات آن کتاب را در کتاب خودش آورده باشد و صدوق روایت را از کتاب سعد نقل کرده باشد نه کتاب حسین بن علوان.


barrasi:
حسن بن راشد 
مردد است بین چند نفر
1.	الحسن بن راشد الطفاوی: آقای خوئی می گوید از اصحاب امام رضا است و نجاشی رقم 76 الحسن بن راشد الطفاوي، ضعيف‏
2.	الحسن بن راشد البغدادی: يكنى أبا علي، مولى لآل المهلب، بغدادي، ثقة، من أصحاب الجواد  علیه السلام، رجال الشيخ (8) و عده من أصحاب الهادي  علیه السلام (10).
3. الحسن بن راشد الکوفی (جد قاسم بن یحیی): از اصحاب امام صادق است.
با برخی از وجوه عامه وثاقت وی ثابت می شود.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الحاء/139 رقم361 - حارث بن المغيرة النصري من نصر بن معاوية بصري روى عن أبي جعفر و جعفر و موسى بن جعفر و زيد بن علي عليهم السلام ثقة ثقة. له كتاب‏


barrasi:
حکم بن مسکین 
توثیق خاص ندراد 
وجوه عامه:
1. شیخ صدوق از کتاب حکم بن مسکین روایت کرده است: و فی کتاب حکم بن مسکین ... پس کتاب او از کتب مشهوره بوده است که علیها المرجع و الیها المعول
2. مشایخ الثقات از او روایت دارند. ابن ابی عمیر، کافی ج2، ص191،  بزنطی ، کافی ج5 ، صلی الله علیه و آله و سلم 492 ح4 ، فقیه ج1، ص414، ح35، باب الصلاه و احکام المسافر؛ از او روایت دارند
نتیجه این می شود که او ثقه است.


barrasi:
حسین بن ابراهیم بن تاتانه (ناتانه)
استاد شیخ صدوق ، توثیق خاص ندارد ولی از آنجا که نام وی 41 بار در کتب صدوق آمده و غیر از سه مورد در تمامی موارد عبارت رضی الله عنه یا رحمه الله به کار رفته است، می توان از وثاقت او اطمینان پیدا کرد.
نتیجه : با ترضی و اکثار ترضی شیخ صدوق وثاقت وی ثابت می شود.
(چند مورد از موارد ترضی و ترحم: خصال ج1، صلی الله علیه و آله و سلم 314؛ ج2، ص65؛ مشیخه فقیه 454 ( طریق به عباس بن هلال؛ و 476 (طریق به مبارک عقرقویی) معانی الاخبار 235؛ علل ج1، ص141؛ عیون ج2، صلی الله علیه و آله و سلم 139 و ج3، ص32و212 و امالی ، صلی الله علیه و آله و سلم 35،121،182، 256 و ...
بدون ترضی: عیون ج2، صلی الله علیه و آله و سلم 52 و 57.


barrasi:
رجال‏النجاشي ص :  226 رقم595 عبد الله بن محمد الأسدي 
مولاهم كوفي الحجال المزخرف أبو محمد و قيل إنه من موالي بني تيم ثقة ثقة ثبت.


barrasi:
حسن بن احمد بن قاسم ( ابومحمد محمدی)
نجاشی 152: سید فی هذه الطائفه ... از مشایخ نجاشی
یعنی در طایفه شیعه یا در طایفه سادات سید و آقا است این خود یک نوع مدح است 
وجه توثیق عام:
شیخ طوسی در الغیبه در 3 جا که نام ایشان می آید2 جا برای ایشان ترحم می کند؛ با اینکه دأب مرحوم شیخ بر ترحم زیاد نیست
بنابراین وی ثقه است.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الألف‏منه/باب‏الحسن‏والحسين/62
147 - الحسن بن علي بن عبد الله بن المغيرة البجلي مولى جندب بن عبد الله أبو محمد من أصحابنا الكوفيين ثقة ثقة له كتاب نوادر


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الألف‏منه/باب‏الحسن‏والحسين/46
93 - الحسن بن عطية الحناط  كوفي مولى ثقة و أخواه أيضا محمد و علي [و] كلهم رووا عن أبي عبد الله عليه السلام و هو الحسن بن عطية الدغشي المحاربي أبو ناب و من ولده علي بن إبراهيم بن الحسن روى عن أبيه عن جده ما رأيت أحدا من أصحابنا ذكر له تصنيفا.


barrasi:
توثیق خاصی ندارد.
رجال‏النجاشي/باب‏الألف‏منه/باب‏الحسن‏والحسين/51 رقم 113 - الحسن بن أيوب 
له كتاب أصل قال ابن الجنيد: حدثنا حميد بن زياد قال: حدثنا محمد بن عبد الله بن غالب عن الحسن بن أيوب. 
فهرست‏الطوسي/باب‏الحاء/باب‏الحسن/131 رقم 184 - الحسن بن أيوب. له كتاب. رويناه بالإسناد الأول عن حميد عن أحمد بن ميثم بن (أبي نعيم) الفضل بن دكين عنه.


barrasi:
توثیق خاصی ندارد.
وجه عام:اصحاب اجماع (یونس بن عبدالرحمن و ابان بن عثمان) از او روایت دارند و با یکی از مبانی وی ثقه می شود.
فیه: در وجوه عامه گفتیم که مبنا ناتمام است.


barrasi:
حسن بن جهم:
مشترک بین دو راوی:
1- حسن بن جهم الرازی: شیخ در رجال، رقم 5248 در اصحاب امام رضا آورده و توثیق خاص ندارد.
2- حسن بن جهم بن بکیر بن اعین:
نجاشی رقم 109: ابومحمد الشیبانی ثقة روی عن ابی الحسن موسی و الرضا  علیه السلام له کتاب.
رجال شیخ رقم 4979 ثقة( در باب امام کاظم).
اتحاد یا عدم اتحاد:
قیل: متحد هستند و زراری و رازی سهو قلم نساخ است.
استاد: اگر قرار باشد زراری و رازی متحد باشند، می بایست زراری بودن پسر بکیر بن اعین را که بکیر برادر زراره است اینگونه حل کرد که هر چند بکیر بن اعین برادر زراره است، ولی از آنجا که مادر حسن بن جهم دختر عبید بن زراره است پس حسن بن جهم نوه دختری زراره است، پس نسبت زراری صحیح است.
آقای خوئی: از آنجا که برخی هر دو را در اصحاب امام کاظم  علیه السلام نقل کرده اند، مشخص می شود دو نفر هستند و متحد نمی باشند، علاوه بر این همانطور که در رسالة ابوغالب زراری(ص 49 و 52) آمده: اولین کسی که به زراری ملقب شده سلیمان بن حسن که پسر حسن بن جهم است می باشد. پس حسن بن جهم رازی مجهول است.
استاد: وقتی پسر لقبی را داشت به پدر هم آن لقب را می دهند خصوصا که لقب زراری را امام عسکری  علیه السلام به اینها داده است.
آقای خوئی: از آنجا که حسن بن جهم بن بکیرقطعا از اصحاب امام رضا  علیه السلام و خواص حضرت است (کما اینکه در رساله ابوغالب آمده) پس شیخ می بایست در رجال در اصحاب امام رضا علیه السلام  و مطرح می کرد. پس اینکه شیخ رازی را در اصحاب امام رضا  علیه السلام مطرح کرده شاید شیخ این دو نفر را یکی می دانسته که همان ابن بکیر است. پس اتحاد ثابت می شود.
علاوه بر این از آنجا که ابن بکیر صاحب کتاب است و کتابش را خیلی ها نقل کرده اند، پس در صورت اختلاف منصرف به همان ابن بکیر ثقه می شود.  
استاد: اگر نسخه حسین بن جهم الرازی صحیح باشد و یا اتحاد ثابت شود وثاقت حسن بن جهم مطلق ثابت می شود. اما  اگر اتحاد ثابت نشود و نسخه حسن صحیح باشد وثاقت ثابت نمی شود.
بله در روایاتی که حسن بن علی بن فضال از حسن بن جهم روایت کرده مشکلی نیست، زیرا راوی کتب ابن بکیر ثقه، حسن بن علی بن فضال است.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الألف‏منه/باب‏الحسن‏والحسين/39
80 - الحسن بن علي بن زياد 
الوشاء بجلي كوفي قال أبو عمرو: و يكنى بأبي محمد الوشاء و هو ابن بنت إلياس الصيرفي خزاز من أصحاب الرضا عليه السلام و كان من وجوه هذه الطائفة روى عن جده إلياس. قال: لما حضرته الوفاة قال لنا: اشهدوا علي و ليست ساعة الكذب هذه الساعة لسمعت أبا عبد الله عليه السلام يقول و الله لا يموت عبد يحب الله و رسوله (و الرسول) و يتولى الأئمة فتمسه النار ثم أعاد الثانية و الثالثة من غير أن أسأله 
أخبرنا بذلك علي بن أحمد عن ابن الوليد عن الصفار عن أحمد بن محمد بن عيسى عن الوشاء. أخبرني ابن شاذان قال: حدثنا أحمد بن محمد بن يحيى عن سعد عن أحمد بن محمد بن عيسى قال خرجت إلى الكوفة في طلب الحديث فلقيت بها الحسن بن علي الوشاء فسألته أن يخرج لي (إلي) كتاب العلاء بن رزين القلاء و أبان بن عثمان الأحمر فأخرجهما إلي فقلت له: أحب أن تجيزهما لي فقال لي: يا رحمك الله و ما عجلتك اذهب فاكتبهما و اسمع من بعد فقلت: لا آمن الحدثان فقال لو علمت أن هذا الحديث يكون له هذا الطلب لاستكثرت منه فإني أدركت في هذا المسجد تسعمائة شيخ كل يقول حدثني جعفر بن محمد و كان هذا الشيخ عينا من عيون هذه الطائفة.
عبارت من وجوه هذه الطائفة و عینا من عیون هذه الطائفة دلیل بر وثاقت وی است.

الحسن بن علی الوشاء:
مطلب اول: ترجمه ایشان
نجاشی، رقم 80: ‌الحسن بن علي بن زياد الوشاء بجلي كوفي، قال أبو عمرو: و يكنى بأبي محمد الوشاء و هو ابن بنت إلياس الصيرفي خزاز من أصحاب الرضا عليه السلام و كان من وجوه هذه الطائفة....
أخبرني ابن شاذان قال: حدثنا أحمد بن محمد بن يحيى عن سعد عن أحمد بن محمد بن عيسى قال خرجت إلى الكوفة في طلب الحديث فلقيت بها الحسن بن علي الوشاء فسألته أن يخرج لي (إلي) كتاب العلاء بن رزين القلاء و أبان بن عثمان الأحمر فأخرجهما إلي فقلت له: أحب أن تجيزهما لي فقال لي: يا رحمك الله و ما عجلتك اذهب فاكتبهما و اسمع من بعد فقلت: لا آمن الحدثان‏. فقال لو علمت أن هذا الحديث يكون له هذا الطلب لاستكثرت منه فإني أدركت في هذا المسجد تسعمائة شيخ كل يقول حدثني جعفر بن محمد و كان هذا الشيخ عينا من عيون هذه الطائفة. (احتمال دارد این جمله اخیر، کلام نجاشی باشد یا کلام احمد بن محمد بن عیسی)
تنقیح: و في بعض نسخ النجاشي بعد الصيرفي هكذا: خزّاز، من أصحاب الرضا عليه السلام .. فأسقط كلمة (خيّر).

رجال شیخ: قال في رجاله في، باب أصحاب الرضا ع: «الحسن بن علي الخزاز، و يعرف بالوشاء و هو ابن بنت إلياس يكنى أبا محمد، و كان يدعي أنه عربي كوفي، له كتاب». و عده في أصحاب الهادي ع أيضا . 
رجال برقی: و ذكره البرقي في أصحاب الكاظم ع أيضا قائلا: «أبو محمد الحسن بن علي الوشاء بن زياد ابن بنت إلياس»

مطلب دوم: وجوه توثیق ایشان
توثیق خاص:
1- وجه بودن
نجاشی در ترجمه ایشان می گوید: «و کان من وجوه هذه الطایفۀ».
تنقيح المقال في علم الرجال (ط الحديثة)، ج‏20، ص: 159: و منها: قوله: إنّه من وجوه هذه الطائفة؛ فإنّ المولى المجلسي الأول‏  قال: إنّ قول (وجه) توثيق؛ لأن دأب علمائنا السابقين في نقل الأخبار كان عدم النقل إلّا عمّن كان في غاية الوثاقة، و لم يكن يومئذ مال و لا جاه حتى يتوجهوا إليهم لهما- بخلاف اليوم- و لذا يحكمون بصحة خبره. انتهى.
کتاب خمس استاد: هذا الشيخ هو الحسن بن على الوشّاء كما صرّح به في مواضع كثيرة، ذكره الشيخ في كتابيه من غير توثيق و تضعيف، و لكنّه قال النجاشي في حقّه: «و كان من وجوه هذه الطائفة...أخبرنى ابن شاذان ... و كان هذا الشيخ عيناً من عيون هذه الطائفة»؛ و هذا يكفى في اعتباره و وثاقته.
2- عینا من عیون هذه الطایفۀ
نجاشی در ترجمه ایشان بعد از نقل مطلبی از احمد بن محمد بن عیسی، می گوید: «و كان هذا الشيخ عينا من عيون هذه الطائفة»
تنقيح المقال في علم الرجال (ط الحديثة)، ج‏20، ص: 159: و منها: قول النجاشي تارة: إنّه كان من وجوه هذه الطائفة، و أخرى: إنّ هذا الشيخ كان عينا من عيون هذه الطائفة .. فإنّه توثيق على ما حكم به المجلسي الأوّل‏ ، قال: لأنّ الظاهر استعارة العين بمعنى الميزان له، باعتبار صدقه، كما أنّ الصادق عليه السلام كان يسمي أبا الصباح ب: الميزان؛ لصدقه، و يحتمل أن يكون بمعنى شمسها أو خيارها. انتهى.
و عن المحقق الشيخ محمّد رحمه اللّه- أيضا- استظهار كون كلّ من الفقرتين دالة على توثيقه.
3- خیر
تنقيح المقال في علم الرجال (ط الحديثة)، ج‏20، ص: 159: فمنها: قول النجاشي: إنّه خيّر .
اشکال: پاورقی تنقیح، همان: في بعض نسخ رجال النجاشي توجد كلمة( خيّر) و الأكثر ليس فيها هذه الكلمة.
دلالت ندارد
4- تصحیح علامه
تنقيح المقال في علم الرجال (ط الحديثة)، ج‏20، ص: 159: و منها: تصحيح العلّامة  رحمه اللّه طريق الصدوق رحمه اللّه إلى أبي الحسن النهدي، و هو فيه، و كذا إلى أحمد بن عائذ .. و غيره، و هو فيه.
5- توثیق علامه و فخر
پاورقی نقد الرجال، ج 5، ص 351: أنّ العلّامة قدس سره صحّح نفس الرواية في المختلف.
مرحوم علامه در بحث عدم تبعیت حمل از حامل در رقیت می فرماید:
مختلف الشيعة في أحكام الشريعة، ج‌8، ص: 96‌: و رواه الصدوق- في الصحيح- عن الحسن بن علي الوشّاء عن الرضا عليه السلام. [من لایحضر الفقیه، ج 3، ص 121: وَ- سَأَلَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْوَشَّاءُ أَبَا الْحَسَنِ ع‏ عَنْ رَجُلٍ دَبَّرَ جَارِيَةً وَ هِيَ حُبْلَى فَقَالَ إِنْ كَانَ‏ عَلِمَ‏ بِحَبَلِ‏ الْجَارِيَةِ فَمَا فِي بَطْنِهَا بِمَنْزِلَتِهَا وَ إِنْ كَانَ لَمْ يَعْلَمْ فَمَا فِي بَطْنِهَا رِقٌّ قَالَ وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ يُدَبِّرُ الْمَمْلُوكَ وَ هُوَ حَسَنُ الْحَالِ ثُمَّ يَحْتَاجُ أَ يَجُوزُ لَهُ أَنْ يَبِيعَهُ قَالَ نَعَمْ إِذَا احْتَاجَ إِلَى ذَلِكَ.]
مرحوم فخر نیز به این مطلب تصریح دارد:
إيضاح الفوائد في شرح مشكلات القواعد، ج‌3، ص: 549‌: و رواه الصدوق في الصحيح عن الحسن بن على الوشاء عن الرضا عليه السّلام، و أجاب والدي المصنف قدس اللّه سره بالحمل على ما إذا دبر الحمل مع الام.
6- توثیق شهید ثانی
تنقيح المقال في علم الرجال (ط الحديثة)، ج‏20، ص: 159:  و منها: قول الشهيد الثاني رحمه اللّه في كتاب التدبير من المسالك‏- عندذكر رواية عنه-: إنّ الأصحاب ذكروها في الصحيح، و مثله في حاشية منه على شرحه للّمعة.
مسالك الإفهام، ج 10، ص 382: المشهور بين الأصحاب أن الحمل لا يتبع الحامل في شي‌ء من الأحكام- كالبيع و العتق و غيرهما- إلّا مع التصريح بإدخاله، ... استنادا إلى رواية الوشّاء عن الرضا عليه السلام قال: «سألته عن رجل دبّر جاريته و هي حبلى، فقال: إن كان علم بحبل الجارية فما في بطنها بمنزلتها، و إن كان لم يعلم‌ فما في بطنها رقّ». و عمل بمضمونها كثير من المتقدمين و المتأخرين، و نسبوها إلى الصحة، و الحق أنّها من الحسن و أن صحتها إضافية كما مرّ؛ لأن رواية الحسن من الحسن.
شرح اللمعة 6/ 325: بمضمون الرواية أفتى الشيخ في النهاية و جماعة [انظر الوسيلة: 346، إصباح الشيعة: 479، الجامع للشرائع: 408، الدروس الشرعيّة 2: 231]

وجوه عامه توثیق:
1- وقوع ایشان در اسناد کامل الزیارات
کتاب الخمس استاد، ص 657: بوقوعه في أسناد كامل الزيارات.
راجع كامل الزيارات، ص 122، الباب 16، ح 4؛ و ص 130، الباب 17، ح 6؛ و ص 185، الباب 28، ح 20؛ و ص 231، الباب 40، ح 9؛ و ص 276، الباب 58، ح 1، 2، 3؛ و ص 298، الباب 65، ح 4؛ و ص 458، الباب 89، ح 6؛ و ص 497، الباب 99، ح 1، 2، 3، 4؛ و ص 534، الباب 105، ح 17.
2- کثیر الروایه بودن
کتاب الخمس استاد، ص 657: و كونه كثير الرواية.
راجع رجال النجاشي، ص 39، 40؛ و الفهرست، ص 106؛ و الكتب الروائيّة سيّما الكافي؛ و معجم الرجال، ج 5، ص 71؛ و ج 23، ص 165.
3- اکثار روایت کلینی
کتاب الخمس استاد، ص 657: و إكثار الرواية عنه في الكافی.
راجع معجم الرجال، ج 5، ص 324 ـ331.
4- روایت احمد بن محمد بن عیسی
کتاب الخمس استاد، ص 657: و رواية أحمد بن محمّد بن عيسى ـ المعروف بالدقّة ـ عنه.
راجع رجال النجاشي، ص 39، 40؛ و الفهرست، ص 106؛ و المصدر المتقدّم برقم 1؛ ئ الفقيه، ج 4، ص 78، 82، 102، 126، 127، المشيخة.
5- روایت اجلاء
کتاب الخمس استاد، ص 657: و رواية الأجلّاء عنه
كأحمد بن محمّد بن عيسى على ما في المصدر المتقدّم برقم 4؛ و إبراهيم بن هاشم على ما في الفقيه، ج 4، ص 82، المشيخة؛ و الحسين بن سعيد على ما في الاستبصار، ج 4، ص 41، ح 4؛ و عبد اللّه‏ بن الصلت على ما في الكافي، ج 1، ص 486، ح 5؛ و عليّ بن الحسن بن فضال على ما في التهذيب، ج 9، ص 341، ح 21؛ و الاستبصار، ج 4، ص 149، ح 6؛ و أيّوب بن نوح على ما في الاستبصار، ج 1، ص 18، ح 2؛ و يعقوب بن يزيد على ما في الكافي، ج 4، ص 146، ح 4.
6- مبدو به سند در فقیه
کتاب الخمس استاد، ص 657: و اعتماد الصدوق عليه في  الفقيه بالوجوه الثلاثة المتقدّمة في معلى بن محمّد [راجع ص 655، 656]، مع ما فيها من المناقشات التى تقدّم الكلام فيها في تراجم الرجال.   
راجع الفقيه، ج 4، ص 78، 82، 100، 102، 126، 127، المشيخة؛ و ج 2، ص 54، 345، 348؛ و ج 3، ص 29، 71، 133.
 
 
 علاوه بر وجوه عامه بالائی، مرحوم ممقانی نیز وجوهی برای وثاقت ایشان مطرح کرده اند:
7- عدم استثناء ابن ولید از روایات محمد بن احمد بن یحیی
تنقيح المقال في علم الرجال (ط الحديثة)، ج‏20، ص: 159: و منها: رواية محمّد بن أحمد بن يحيى، عنه، و عدم استثنائها من رجاله.
استبصار، ج 1، ص 18: وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَعْقُوبَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ يَحْيَى عَنْ أَيُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع‏ أَنَّهُ كَرِهَ سُؤْرَ وَلَدِ الزِّنَا وَ الْيَهُودِيِّ وَ النَّصْرَانِيِّ وَ الْمُشْرِكِ وَ كُلِّ مَنْ خَالَفَ الْإِسْلَامَ وَ كَانَ أَشَدُّ ذَلِكَ عِنْدَهُ سُؤْرَ النَّاصِبِ.
8- روایت ابن ابی عمیر از ایشان
تنقيح المقال في علم الرجال (ط الحديثة)، ج‏20، ص: 159: و منها: رواية ابن أبي عمير، عنه.
اشکال: روایتی ابن ابی عمیر از ایشان پیدا نشد.
9- شیخ اجازه بودن
تنقيح المقال في علم الرجال (ط الحديثة)، ج‏20، ص: 159: و منها: كونه شيخ الإجازة، سيّما بعد كون المستجيز مثل: أحمد بن محمّد ابن عيسى، كما لا يخفى على المطلع على حاله‏.
توضیح: در ترجمه نجاشی گذشت که احمد بن محمد بن عیسی از ایشان درخواست اجازه برای کتب علاء بن رزین و ابان بن عثمان را داشت.

علاوه بر موارد مذکور در کتاب خمس استاد و تنقیح، وجوه دیگری نیز می توان ذکر کرد:
10- روایت صحیح الحدیث
کافی، ج 3، ص 10: أَحْمَدُ بْنُ‏ إِدْرِيسَ‏ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَيُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع‏ أَنَّهُ كَانَ يَكْرَهُ سُؤْرَ كُلِّ شَيْ‏ءٍ لَا يُؤْكَلُ لَحْمُهُ.
تفسیر قمی، ج 2، ص 107: أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ‏ إِدْرِيسَ‏ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الْوَشَّاءِ عَنْ صِدِّيقِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَال‏
11- وقوع ایشان در تفسیر قمی
تفسیر قمی، ج 2، ص 107: أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ‏ إِدْرِيسَ‏ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الْوَشَّاءِ عَنْ صِدِّيقِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَال‏
12- وقوع ایشان در اسناد مزار ابن مشهدی
مزار ابن مشهدی، ص 32: 3 وَ بِالْإِسْنَادِ قَالَ: حَدَّثَنِي أَبِي رَحِمَهُ اللَّهُ، قَالَ: حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِيِّ، عَنْ حَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الْوَشَّاءِ، قَالَ: قُلْتُ لِلرِّضَا عَلَيْهِ 
در ص 39 نیز از ایشان روایت نقل کرده است.
13- وقوع ایشان در طرق مرحوم نجاشی
در طریق سالم بن مکرم: له كتاب يرويه عنه عدة من أصحابنا. أخبرنا علي بن أحمد بن طاهر أبو الحسين القمي قال: حدثنا محمد بن الحسن بن الوليد قال: حدثنا الحسين بن محمد بن عامر، عن معلى بن محمد، عن الحسن بن علي الوشاء، عن أبي خديجة بكتابه.
جمیل بن دراج: و له كتاب اشترك هو و محمد بن حمران فيه، رواه الحسن بن علي ابن بنت إلياس عنهما أخبرنا محمد بن جعفر التميمي عن أحمد بن محمد بن سعيد، عن أحمد بن يوسف بن يعقوب الجعفي من كتابه و أصله في رجب سنة تسع و مائتين قال: حدثنا الحسن بن علي ابن بنت إلياس عنهما به.
 عبدالملک بن عتبه الهاشمی: . أخبرنا أبو عبد الله بن شاذان قال: حدثنا علي بن حاتم قال: حدثنا محمد بن جعفر الرزاز قال: حدثنا عبد الله بن محمد بن خالد قال: حدثنا الحسن بن علي ابن بنت إلياس عن عبد الملك بن عتبة بكتابه.

14- روایت قمیین:
مثل احمد بن محمد بن عیسی 
و ابن ولید: در طریق نجاشی به سالم بن مکرم: له كتاب يرويه عنه عدة من أصحابنا. أخبرنا علي بن أحمد بن طاهر أبو الحسين القمي قال: حدثنا محمد بن الحسن بن الوليد قال: حدثنا الحسين بن محمد بن عامر، عن معلى بن محمد، عن الحسن بن علي الوشاء، عن أبي خديجة بكتابه.
15- صاحب کتاب بودن
رجال شیخ: قال في رجاله في، باب أصحاب الرضا ع: «الحسن بن علي الخزاز، و يعرف بالوشاء و هو ابن بنت إلياس يكنى أبا محمد، و كان يدعي أنه عربي كوفي، له كتاب».
16- افتاء شیخ به روایت ایشان
تهذيب الأحكام (تحقيق خرسان)، ج‏1، ص: 59: ... فَهَذِهِ الْأَخْبَارُ وَرَدَتْ لِلتَّقِيَّةِ وَ عَلَى مَا يُوَافِقُ مَذْهَبَ الْمُخَالِفِينَ وَ الَّذِي يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ مَا قَدَّمْنَا ذِكْرَهُ مِنَ الْأَخْبَارِ وَ تَضَمُّنِهَا نَفْيَ تَنَاوُلِ الْمَاءِ لِلْمَسْحِ وَ لَا يَجُوزُ التَّنَاقُضُ فِي أَقْوَالِهِمْ وَ أَفْعَالِهِمْ وَ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ أَرَادَ بِهِ إِذَا جَفَّ وَجْهُهُ أَوْ أَعْضَاءُ طَهَارَتِهِ فَيَحْتَاجُ أَنْ يُجَدِّدَ غَسْلَهُ فَيَأْخُذُ مَاءً جَدِيداً وَ يَكُونُ الْأَخْذُ لَهُ أَخْذاً لِلْمَسْحِ حَسَبَ مَا تَضَمَّنَهُ الْخَبَرُ وَ يَحْتَمِلُ أَيْضاً أَنْ يَكُونَ أَرَادَ بِالْخَبَرِ الثَّانِي مِنْ قَوْلِهِ بَلْ تَضَعُ يَدَكَ فِي الْمَاءِ يَعْنِي الْمَاءَ الَّذِي بَقِيَ فِي لِحْيَتِهِ أَوْ حَاجِبَيْهِ وَ لَيْسَ فِي الْخَبَرِ أَنَّهُ يَضَعُ يَدَهُ فِي الْمَاءِ الَّذِي فِي الْإِنَاءِ أَوْ غَيْرِهِ وَ إِذَا احْتَمَلَ ذَلِكَ بَطَلَ التَّعَارُضُ فِيهَا. وَ الَّذِي يَدُلُّ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ.
مَا أَخْبَرَنِي بِهِ الشَّيْخُ أَيَّدَهُ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ وَهْبٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الْوَشَّاءِ عَنْ خَلَفِ بْنِ حَمَّادٍ عَمَّنْ أَخْبَرَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ الرَّجُلُ يَنْسَى مَسْحَ رَأْسِهِ وَ هُوَ فِي الصَّلَاةِ قَالَ إِنْ كَانَ فِي لِحْيَتِهِ بَلَلٌ فَلْيَمْسَحْ بِهِ قُلْتُ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ لِحْيَةٌ قَالَ يَمْسَحُ مِنْ حَاجِبِهِ أَوْ مِنْ أَشْفَارِ عَيْنَيْهِ.

الإستبصار فيما اختلف من الأخبار، ج‏1، ص: 59: ... فَالْوَجْهُ فِي هَذَيْنِ الْخَبَرَيْنِ أَنْ نَحْمِلَهُمَا عَلَى ضَرْبٍ مِنَ التَّقِيَّةِ لِأَنَّهُمَا مُوَافِقَانِ لِمَذَاهِبِ كَثِيرٍ مِنَ الْعَامَّةِ وَ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهِمَا إِذَا جَفَّتْ أَعْضَاءُ الطَّهَارَةِ بِتَفْرِيطٍ مِنْ جِهَتِهِ فَيَحْتَاجُ أَنْ يُجَدِّدَ غَسْلَهَا فَيَأْخُذُ مَاءً جَدِيداً وَ يَكُونُ الْأَخْذُ لَهَا أَخْذاً لِلْمَسْحِ حَسَبَ مَا تَضَمَّنَهُ الْخَبَرُ الْأَوَّلُ وَ أَمَّا الْخَبَرُ الثَّانِي فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ بَلْ تَضَعُ يَدَكَ فِي الْمَاءِ إِنَّمَا أَرَادَ بِهِ الْمَاءَ الَّذِي بَقِيَ فِي لِحْيَتِهِ أَوْ حَاجِبَيْهِ وَ لَيْسَ فِيهِ أَنْ يَضَعَ يَدَهُ فِي الْمَاءِ الَّذِي فِي الْإِنَاءِ أَوْ غَيْرِهِ فَإِذَا احْتُمِلَ ذَلِكَ لَمْ يُعَارِضْ مَا قَدَّمْنَاهُ مِنَ الْأَخْبَارِ وَ الَّذِي يَدُلُّ عَلَى التَّأْوِيلِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ مَا.
 - 5- أَخْبَرَنِي بِهِ الشَّيْخُ رَحِمَهُ اللَّهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُوسَى بْنِ جَعْفَرِ بْنِ وَهْبٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الْوَشَّاءِ عَنْ خَلَفِ بْنِ حَمَّادٍ عَمَّنْ أَخْبَرَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ الرَّجُلُ يَنْسَى مَسْحَ رَأْسِهِ وَ هُوَ فِي الصَّلَاةِ قَالَ إِنْ كَانَ فِي لِحْيَتِهِ بَلَلٌ فَلْيَمْسَحْ بِهِ قُلْتُ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ لِحْيَةٌ قَالَ يَمْسَحُ مِنْ حَاجِبَيْهِ أَوْ مِنْ أَشْفَارِ عَيْنَيْهِ.

الإستبصار فيما اختلف من الأخبار، ج‏3، ص: 320: ... فَالْوَجْهُ فِي هَذَا الْخَبَرِ أَحَدُ شَيْئَيْنِ أَحَدُهُمَا أَنَّهَا أَحَقُّ إِذَا رَضِيَتْ بِمِثْلِ الْأُجْرَةِ الَّتِي يَأْخُذُهَا الْغَيْرُ فِي رَضَاعِ الْوَلَدِ وَ تَرْبِيَتِهِ يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ‏
مَا رَوَاهُ‏ مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الْوَشَّاءِ عَنْ فَضْلٍ أَبِي الْعَبَّاسِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع الرَّجُلُ أَحَقُّ بِوَلَدِهِ أَمِ الْمَرْأَةُ فَقَالَ لَا بَلِ الرَّجُلُ فَإِذَا قَالَتِ الْمَرْأَةُ لِزَوْجِهَا الَّذِي طَلَّقَهَا أَنَا أُرْضِعُ ابْنِي بِمِثْلِ مَا تَجِدُ مَنْ يُرْضِعُهُ فَهِيَ أَحَقُّ بِهِ.

17- عدم اشکال سندی در مقام تعارض:
الإستبصار فيما اختلف من الأخبار، ج‏1، ص: 71: فَأَمَّا مَا رَوَاهُ‏ الصَّفَّارُ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الْوَشَّاءِ عَنْ دَاوُدَ بْنِ زُرْبِيٍّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْوُضُوءِ فَقَالَ لِي تَوَضَّأْ ثَلَاثاً ثَلَاثاً قَالَ ثُمَّ قَالَ أَ لَيْسَ تَشْهَدُ بَغْدَادَ وَ عَسَاكِرَهُمْ قُلْتُ بَلَى قَالَ كُنْتُ يَوْماً أَتَوَضَّأُ فِي دَارِ الْمَهْدِيِّ فَرَآنِي بَعْضُهُمْ وَ أَنَا لَا أَعْلَمُ بِهِ فَقَالَ كَذَبَ مَنْ زَعَمَ أَنَّكَ فُلَانِيٌّ وَ أَنْتَ تَتَوَضَّأُ هَذَا الْوُضُوءَ قَالَ قُلْتُ لِهَذَا وَ اللَّهِ أَمَرَنِي.
فَإِنَّهُ صَرِيحٌ بِالتَّقِيَّةِ وَ إِنَّمَا أَمَرَهُ اتِّقَاءً عَلَيْهِ وَ خَوْفاً عَلَى نَفْسِهِ لِحُضُورِهِ مَوَاضِعَ الْخَوْفِ فَأَمَرَهُ أَنْ يَسْتَعْمِلَ مَا تَسْلَمُ مَعَهُ نَفْسُهُ وَ أَهْلُهُ وَ مَالُهُ.

تهذيب الأحكام (تحقيق خرسان)، ج‏2، ص: 309: 108- مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَحْمَدَ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ حُسَيْنِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُضَارِبٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ كُدْسِ حِنْطَةٍ مُطَيَّنٍ أُصَلِّي فَوْقَهُ فَقَالَ لَا تُصَلِّ فَوْقَهُ قُلْتُ فَإِنَّهُ مِثْلُ السَّطْحِ مُسْتَوٍ فَقَالَ لَا تُصَلِّ عَلَيْهِ.
وَ لَا يُنَافِي هَذَا الْخَبَرُ مَا رَوَاهُ‏
 - 109- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الْوَشَّاءِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَائِذٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ حَنْظَلَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع يَكُونُ الْكُدْسُ مِنَ الطَّعَامِ مُطَيَّناً مِثْلَ السَّطْحِ قَالَ صَلِّ عَلَيْهِ.
لِأَنَّ الْخَبَرَ الْأَوَّلَ مَحْمُولٌ عَلَى الْكَرَاهِيَةِ دُونَ الْحَظْرِ.
هم چنین در تهذیب، ج 1، ص 13 و  295 و  استبصار، ج 4، ص 45 -  149

18- روایت بنوفضال از ایشان
تهذیب، ج 7، ص 314: عَلِيُّ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ بِنْتِ إِلْيَاسَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ يَزِيدَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْغُلَامِ يَرْضِعُ الرَّضْعَةَ وَ الثِّنْتَيْنِ قَالَ لَا تُحَرِّمُ فَعَدَدْتُ عَلَيْهِ حَتَّى كَمَّلْتُ عَشْرَ رَضَعَاتٍ فَقَالَ إِذَا كَانَتْ مُتَفَرِّقَةً فَلَا.
هم چنین در تهذیب، ج 9، ص 296 و – ج 1، ص 394
19- کونه معروفا مع عدم قدح فیه (مبنای تبریزی)

مطلب سوم: واقفی بودن ایشان
تنقيح المقال في علم الرجال (ط الحديثة)، ج‏20، ص: 154
ثمّ عد إلى حال الرجل، و اعلم أنّ صاحب التكملة  نقل عن المولى محمّد صالح المازندراني‏  أنّه قال: كان من وجوه هذه الطائفة، إلّا أنّه كان واقفيّا، و رجع لظاهر هذا الحديث- يعني ما سمعته في كلام النجاشي- و لما رواه الصدوق رحمه اللّه في عيون أخبار الرضا عليه السلام‏ ، عن أبيه، عن صالح ابن أبي حماد، عن الحسن بن علي الوشّاء، قال: كنت قبل أن أقطع على الرضا عليه السلام جمعت ما روى عن آبائه عليهم السلام و غير ذلك مسائل كثيرة في كتاب، و أحببت أن أجمع أمره‏ ، و أختبره. و حملت الكتاب في كمّي، و صرت إلى منزله، أريد منه خلوة أناوله الكتاب، فجلست ناحية متفكرا في الاحتيال للدخول، فإذا بغلام قد خرج من الدار و بيده كتاب، فنادى: أيّكم الحسن بن علي الوشّاء؟ فقمت إليه و قلت: أنا، قال: فهاك خذ الكتاب، فأخذته، و تنحيت ناحية فقرأته فإذا و اللّه‏  جواب مسألة مسألة، فعند ذلك قطعت عليه، و تركت الوقف.
و لما رواه الشيخ رحمه اللّه في التهذيب في آخر باب: الخمس‏ ، عن‏ أحمد بن محمّد بن سعيد بن عقدة الحافظ الهمداني، عن أبي جعفر  محمّد ابن الفضل‏  بن إبراهيم الأشعري، قال: حدّثنا الحسن بن علي بن زياد، و هو: ابن أخت‏  إلياس، و كان وقف، ثم رجع فقطع‏ .
تنقيح المقال في علم الرجال (ط الحديثة)، ج‏20، ص: 155
و ذكر وقفه يحتمل أن يكون من الشيخ رحمه اللّه، و أن يكون من الراوي.
و من الأصحاب من أنكر [أصل‏]  وقفه، و قدح في الروايات الدالة عليه بضعف السند، و اللّه أعلم. انتهى كلام الصالح.
و قال في التكملة- بعد نقله-: إنا لم نجد من علماء الرجال من رماه بالوقف. بل عدّ النجاشي إيّاه من وجوه هذه الطائفة، يقتضي أن يكون من طائفتنا من أصله، إذ الظاهر أنّه من الطائفة  التي النجاشي منها، و الواقفية و أضرابهم ليسوا من طائفتنا، و لم نقف في وقفه إلّا على هاتين الروايتين، و هما على تقدير صحتهما لا يبعد تنزيلهما على فسحة النظر، أو زيادة اليقين و البصيرة، على نحو ما عرض لمؤمن الطاق .. و أضرابه؛ و هذا ليس قدحا، بل هو المطلوب من المكلفين. انتهى كلام صاحب التكملة .
تنقيح المقال في علم الرجال (ط الحديثة)، ج‏20، ص: 156
و هو كلام متين، و جوهر ثمين. و يؤيّده أنّ الشيخ رحمه اللّه أيضا أثبته في موضعين من رجاله، و موضع من فهرسته، و لم يغمز في مذهبه بوجه. و من هذا حاله، لا يكون إلّا اثنا عشريا، كما أوضحنا ذلك في الفائدة التاسعة عشرة من مقدمات الكتاب‏ .
نعم؛ في آخر كتاب: الخمس من التهذيب‏ ، رواية عن أبي العباس أحمد ابن محمّد بن سعيد بن عقدة الحافظ الهمداني، عن أبي جعفر محمّد بن المفضل ابن إبراهيم الأشعري، قال: حدّثنا  علي بن زياد، و هو الوشّاء الخزاز، و هو ابن بنت إلياس- و كان وقف ثم رجع، فقطع- عن عبد الكريم الخثعمي .. إلى آخره.
فإنّ رميه بالوقف يحتمل كونه من الشيخ، و يحتمل كونه من ابن عقدة.
ثمّ أنّه بمثل ما أجاب به عن الخبرين، يجاب عن أخبار أخر ناطقة بوقفه:
أحدها: ما رواه في كشف الغمة ، عن الحسن بن علي بن زياد الوشّاء،
تنقيح المقال في علم الرجال (ط الحديثة)، ج‏20، ص: 157
قال: كنت بخراسان، فبعث إليّ الرضا عليه السلام يوما، و قال: «ابعث لي الحبرة؟»، فلم توجد عندي، فقلت لرسوله: ما عندي حبرة، فردّ إليّ رسوله فقال يقول: «ابعث لي بالحبرة»، فطلبتها في ثيابي فلم أجد شيئا، فقلت لرسوله: طلبتها فلم أقع بها، فردّ إليّ الرسول الثالث: «ابعث بالحبرة». فقمت أطلب، فلم يبق إلّا صندوق فقمت إليه، فوجدت [فيه‏] حبرة، فأتيته بها، و قلت: أشهد أنّك إمام مفترض الطاعة.
و كان سبب دخولي في هذا الأمر، و فيه عنه معجزات له عليه السلام غير المذكورتين.
الثاني: ما رواه في الكافي‏ ، عن الحسين بن محمّد، عن معلّى بن محمّد، عن الوشّاء، قال: أتيت خراسان- و أنا واقف- فحملت معي متاعا، و كان معي ثوب وشي في بعض الرزم، و لم أشعر به، و لم أعرف مكانه، فلمّا قدمت مرو، و نزلت في بعض منازلها، لم أشعر إلّا و رجل مدني من بعض مولديها، فقال [لي‏]: إن أبا الحسن الرضا عليه السلام يقول لك: «ابعث إليّ الثوب الوشي الذي عندك»، قال: قلت: و من أخبر أبا الحسن بقدومي، و أنا قدمت آنفا، و ما عندي ثوب وشي؟! فرجع إليه، و عاد إليّ فقال: يقول لك: «بلى، هو في موضع كذا و كذا، و رزمته كذا و كذا»، فطلبته حيث قال، فوجدته في أسفل الرزمة، فبعثت به إليه.
الثالث: ما عن الخرائج و الجرائح‏ ، عن الحسن بن علي بن زياد الوشّاء، قال: كنا عند رجل بمرو، و كان معنا رجل واقفي، فقلت له: اتّق اللّه، قد كنت‏ مثلك، ثم نوّر اللّه قلبي .. الحديث.
تنقيح المقال في علم الرجال (ط الحديثة)، ج‏20، ص: 158
فظهر من ذلك كلّه أنّه إمّا لم يكن واقفيا أصلا، أو أنّه كان له تردّد في أوّل الأمر، و رجع و بقي بعد ذلك زمانا طويلا يعتقد بإمامة الرضا عليه السلام، فيكون حكم رواياته حكم روايات الاثني عشري، كما نقّحنا ذلك في الفوائد، من مقدمة الكتاب‏ .
مضافا إلى أنّ رواياته عن الرضا عليه السلام، و الواقفي لا يروي عنه عليه السلام و عمّن بعده عليهم السلام لعدم اعتقاده بإمامته، بل اعتقاده بخطئه عليه السلام كما هو معلوم من مذهبهم .. هذا هو الكلام في مذهب الرجل.

وثاقت ایشان ثابت است.


barrasi:
پسر عبدالله محض و از نوادگان امام حسن مجتبی  علیه السلام است که در طریق شیخ صدوق به روایتی از امام مجتبی  علیه السلام واقع شده و از نظر رجالی مجهول است.


barrasi:
فرزند امام حسن مجتبی  علیه السلام و از شهدای کربلاست که در کربلا زخمی شد و بعد از 6ماه به شهادت رسید.


barrasi:
توثیق خاص ندارد.
                        رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏جعفر.../باب‏الحاء/133
1382 - 61 - الحسن بن زياد الصيقل 
أبو محمد كوفي (الكوفي). 
وجه عام وثاقت:
یونس بن عبدالرحمن که از اصحاب اجماع است از او روایت دارد پس حسن ثقه است.
فیه: ما این مبنا را قبول نداریم.

TSadough:
توثیق خاصی برای ایشان وارد نشده و تنها نامش در کتب رجالی ذکر شده است:
رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏جعفر.../باب‏الحاء/131
1341 - 20 - الحسن بن زياد الصيقل 
                        رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏جعفر.../باب‏الحاء/133
1382 - 61 - الحسن بن زياد الصيقل 
أبو محمد كوفي (الكوفي). 
                        رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏عبد.../باب‏الحاء/180
2156 - 13 - الحسن بن زياد الصيقل 
الكوفي. 
                        رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏عبد.../باب‏الحاء/195
2440 - 297 - الحسن بن زياد الصيقل 
يكنى أبا الوليد مولى كوفي. 
وجه عام وثاقت:
یونس بن عبدالرحمن که از اصحاب اجماع است از او روایت دارد پس حسن ثقه است.
فیه: ما این مبنا را قبول نداریم.


barrasi:
حمران بن اعین
وی برادر زراره است و توثیق خاص ندارد ولی با وجوه عامه وثاقتش ثابت می شود:
وجوه عامه وثاقت:
1. روایات مستفیضه در بیان مدح و فضیلت وی که برخی صحیح و برخی ضعیف هستند که از مجموع روایات استفاده می شود که وی ثقه بوده است.
2. صفوان از او روایت کرده است.
فیه: صفوان جمال است نه صفوان بن یحیی. جز در یک روایت که با توجه به نقل آن در کتب دیگر با واسطه، نمی توان بلاواسطه بودن را پذیرفت.
3. روایت اجلا
4. روایت با واسطه مشایخ ثلاث
5. وکالت
6. وقوع در اسناد کافی
7. مبدو به سند در فقیه
8. روایت صحیح الحدیث
9. اسناد بشاره المصطفی
10. اصحاب امام صادق ع
11. نقل بنی فضال
12. عدم استثناء از روایات احمد بن محمد بن یحیی
13. فتوای شیخ بر اساس روایت حمران
14. عدم اشکال سندی در تهذیب بر ایشان
15. صاحب کتاب بودن
16. معروفیت و عدم قدح

با توجه به روایات و برخی از وجوه، حمران ثقه است.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الألف‏منه/باب‏الحسن‏والحسين/38 رقم 78 - الحسين بن أبي سعيد هاشم بن حيان المكاري أبو عبد الله كان [هو] و أبوه وجهين في الواقفة و كان الحسين ثقة في حديثه ذكره أبو عمرو الكشي في جملة الواقفة و ذكر فيه ذموما و ليس هذا موضع ذكر ذلك.


barrasi:
توثیق خاص ندارد و پسرش علی نیز از روات معروف است:
رجال‏النجاشي/باب‏الألف‏منه/باب‏الحسن‏والحسين/46
94 - الحسن بن رباط البجلي 
كوفي روى عن أبي عبد الله عليه السلام و إخوته إسحاق و يونس و عبد الله له كتاب


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الحاء/133 رقم 340 - حميد بن المثنى أبو المغراء العجلي مولاهم روى عن أبي عبد الله و أبي الحسن عليهما السلام كوفي ثقة ثقة. كتابه أخبرناه أبو عبد الله بن شاذان قال: حدثنا العطار عن سعد عن أحمد بن محمد عن علي بن الحكم و الحسين بن سعيد عن فضالة عن أبي المغراء بكتابه. 
 فهرست‏الطوسي/باب‏الحاء/باب‏حميد/ 154، رقم236 - حميد بن المثنى العجلي الكوفي يكنى أبا المغراء الصيرفي ثقة. له أصل.

TSadough:
رجال‏النجاشي/باب‏الحاء/133
340 - حميد بن المثنى أبو المغراء العجلي مولاهم روى عن أبي عبد الله و أبي الحسن عليهما السلام كوفي ثقة ثقة.
                        فهرست‏الطوسي/باب‏الحاء/باب‏حميد/154
236 - حميد بن المثنى العجلي الكوفي يكنى أبا المغراء الصيرفي ثقة. له أصل.


barrasi:
حسین بن علی بن شیبان، ابو عبدالله
توثیق خاص ندارد 
وجه عام: شیخ الاجازه بودن 
فیه : این مبنا را قبول نداریم


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الألف‏منه/باب‏الحسن‏والحسين/38 رقم76: الحسن بن راشد الطفاوي ضعيف له كتاب نوادر حسن كثير العلم. أخبرنا أبو عبد الله بن شاذان قال: حدثنا أحمد بن محمد بن يحيى قال: حدثنا أحمد بن إدريس عن محمد بن أحمد بن يحيى عن علي بن السندي عن الطفاوي به.
 فهرست‏الطوسي/باب‏الحاء/باب‏الحسن/135 رقم196: الحسن بن راشد. له كتاب. أخبرنا به ابن أبي جيد عن ابن الوليد عن الصفار عن علي بن السندي عن الحسن بن راشد.
از اصحاب امام رضا  علیه السلام است، چون راوی کتابش علی بن سندی است که از اصحاب امام رضا  علیه السلام است.
رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏الحسن الرضا / باب‏الحاء/355 رقم 5269 الحسن بن راشد.


barrasi:
حفص بن غیاث:
نجاشی، رقم 346: بدون توثیق مطرح شده است. 
در رجال طوسی پنج جا بدون توثیق مطرح شده است.
فهرست‏الطوسي/باب‏الحاء/باب‏حفص/158رقم 242: حفص بن غياث القاضي عامي المذهب. له كتاب معتمد.
معتمد بودن کتاب دلیل وثاقت صاحب کتاب است. پس ثقه است.
وجوه عامه:
وجه اول: 
شیخ صدوق در فقیه او را در مشیخه آورده است و طریق برای او ذکر کرده است. طبق مبنای جدید استاد ثقه است.
بنابراین وثاقت ثابت می شود.
وجه دوم:
العدة في أصول الفقه، ج‏1، ص: 149
فأما إذا كان مخالفا في الاعتقاد لأصل المذهب و روى مع ذلك عن الأئمة عليهم السلام نظر فيما يرويه. فإن كان هناك من طرق الموثوق بهم ما يخالفه وجب إطراح خبره. و إن لم يكن هناك ما يوجب إطراح خبره، و يكون هناك ما يوافقه وجب العمل به.
و إن لم يكن من الفرقة المحقة خبر يوافق ذلك و لا يخالفه، و لا يعرف لهم قول فيه، وجب أيضا العمل به، لما روي عن الصادق عليه السلام أنه قال: «إذا نزلت بكم حادثة لا تجدون حكمها فيما رووا عنا فانظروا إلى ما رووا عن علي عليه السلام فاعملوا به»، و لأجل ما قلناه عملت الطائفة بما رواه حفص بن غياث ، و غياث بن كلوب ، و نوح بن دراج ، و السكوني ، و غيرهم من العامة عن أئمتنا.
اشکال:
این عبارت دلالتی بر توثیق ندارد. عمل اصحاب در مورد خاص (إن لم يكن من الفرقة المحقة خبر يوافق ذلك و لا يخالفه، و لا يعرف لهم قول فيه) آن هم تنها در روایاتی که از امیرالمؤمنین  علیه السلام باشد، دلالتی بر ثقه بودن آن عامی نمی کند.وجه سوم: وجه سوم: وقوع در اسناد تفسیر قمی
وجه چهارم: کثرت روایت
وجه پنجم: وقوع در اسناد کافی
وجه ششم: از اصحاب امام صادق  علیه السلام


barrasi:
توثیق خاصی ندارد.
 رجال‏النجاشي/باب‏الدال/161 رقم 425 - داود بن مافنة الصرمي  مولى بني قرة ثم بني صرمة منهم كوفي روى عن الرضا عليه السلام يكنى أبا سليمان و بقي إلى أيام أبي الحسن صاحب العسكر عليه السلام. و له مسائل‏.


barrasi:
هر چند نجاشی در موردش می گوید: رجال‏النجاشي/باب‏الدال/156 رقم410 - داود بن كثير الرقي و أبوه كثير يكنى أبا خالد و هو يكنى أبا سليمان. ضعيف جدا و الغلاة تروي عنه. قال أحمد بن عبد الواحد: قل ما رأيت له حديثا سديدا. له كتاب المزار 
اما شیخ مفید در ارشاد (ج2/ ص248) او را جزو بطانه  و ثقات اصحاب امام موسی کاظم  علیه السلام می داند و نقل توثیق امام  علیه السلام کرده، بر تمام تضعیفات مقدم می شود. علاوه بر این ابن ابی عمیر از او روایت دارد.
بنابراین وثاقت وی ثابت می شود.


barrasi:
درست بن ابی منصور الواسطی:
رجال‏النجاشي/باب‏الدال/162 رقم 430 - درست بن أبي منصور محمد الواسطي روى عن أبي عبد الله و أبي الحسن عليهما السلام و معنى درست أي صحيح له كتاب‏. 
رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏الحسن الکاظم  علیه السلام  ص336 رقم 5005 - 3 - درست بن أبي منصور الواسطي واقفي روى عن أبي عبد الله.
فهرست‏الطوسي/باب‏الدال/باب‏الواحد/186 رقم 288 - درست الواسطي. له كتاب و هو ابن أبي منصور. أخبرنا بكتابه أحمد بن عبدون عن علي بن محمد بن الزبير القرشي عن أحمد بن عمر بن كيسبة عن علي بن الحسن الطاطري عن درست. و رواه حميد عن ابن نهيك عن درست. 
با توجه به عبارات رجالیون توثیق خاص ندارد و واقفی است.
وجوه عامه:
1. مرحوم خویی: از مشایخ طاطری است.
تقریب:
علی بن الحسن الطاطری:
رجال‏النجاشي، ص254 رقم 667 - علي بن الحسن بن محمد الطائي الجرمي المعروف بالطاطري و إنما سمي بذلك لبيعه ثيابا يقال لها الطاطرية يكنى أبا الحسن و كان فقيها ثقة في حديثه و كان من وجوه الواقفة و شيوخهم و هو أستاذ الحسن بن محمد بن سماعة الصيرفي الحضرمي. و منه تعلم و كان يشركه في كثير من الرجال و لا يروي الحسن عن علي شيئا بلى منه تعلم المذهب. له كتب‏
فهرست‏الطوسي، ص272رقم 391 - علي بن الحسن الطاطري الكوفي كان واقفيا شديد العناد في مذهبه صعب العصبية على من خالفه من الإمامية. و له كتب كثيرة في نصرة مذهبه و له كتب في الفقه رواها عن الرجال الموثوق بهم و برواياتهم فلأجل ذلك ذكرناها.
با توجه به این عبارات خودش ثقه و اساتید بلاواسطه اش در فقه (که شیخ در تهذیبین با واسطه طاطری از آنها  روایت کرده) ثقه هستند.
با توجه به عبارت شیخ در فهرست که در مورد ایشان گفته است: «له کتب فی الفقه و رواها عن الرجال الموثوق بهم و بروایاتهم فلاجل ذلک ذکرناها» مشخص می شود روایات فقهی طاطری که در تهذیبین آمده و طاطری در صدر سند واقع شده - که مشخص می کند از کتاب ایشان است - اساتید بلاواسطه طاطری ثقه هستند که با توجه به طریق شیخ به درست الواسطی مشخص می شود وی نیز از اساتید طاطری است و ثقه است.
فیه: از آنجا که در هیچ جای تهذیبین طاطری از درست روایت ندارد از کتاب طاطری بودن روایت زیر سؤال می رود و احتمال دارد از روایات شفاهی طاطری از او باشد و حال آنکه تنها راویان موجود در کتاب طاطری ثقه بودند.
2. نقل اصحاب اجماع از طاطری
فیه: اشکالات این وجه در وجوه عامه بیان شده است.
3. وقوع در تفسیر قمی
فیه: اشکالات این وجه در وجوه عامه بیان شده است.
4. مروی عنه ابن ابی عمیر (کافی، ج2، 156 و 308 و 315 و ...) و بزنطی (کافی، ج3، ص114) است.
با همین وجه وثاقت ایشان ثابت می شود.


barrasi:
فهرست‏الطوسي/باب‏الذال/189 رقم 279 - ذريح المحاربي ثقة. له أصل.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الراء/167، رقم 441 ربعي بن عبد الله بن الجارود بن أبي سبرة الهذلي أبو نعيم بصري ثقة روى عن أبي عبد الله و أبي الحسن عليهما السلام و صحب الفضيل بن يسار و أكثر الأخذ عنه و كان خصيصا به. و هو الذي روى حديث الإبل‏.


barrasi:
زرعه بن محمد حضرمی:                      
توثیقات:
رجال‏النجاشي/باب‏الزاي/176
466 - زرعة بن محمد أبو محمد الحضرمي 
ثقة روى عن أبي عبد الله و أبي الحسن عليهما السلام و كان صحب سماعة و أكثر عنه و وقف. له كتاب يرويه عنه جماعة. أخبرنا علي بن أحمد قال: حدثنا محمد بن الحسن بن الوليد قال: حدثنا محمد بن الحسن الصفار و سعد بن عبد الله و عبد الله بن جعفر و الحسن بن متيل عن يعقوب بن يزيد عن زرعة بكتابه. 
                        فهرست‏الطوسي/باب‏الزاء/باب‏الواحد/210
313 - زرعة بن محمد الحضرمي 
واقفي المذهب. له أصل. أخبرنا به عدة من أصحابنا عن محمد بن علي بن الحسين عن أبيه عن سعد بن عبد الله عن يعقوب بن يزيد عن الحسن بن محمد الحضرمي عن زرعة. و أخبرنا ابن أبي جيد عن ابن الوليد عن الصفار عن أحمد بن محمد عن الحسين بن سعيد عن أخيه الحسن عن زرعة. 
                        رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏عبد.../باب‏الزاي/211
2752 - 98 - زرعة بن محمد الحضرمي 
                        رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏الحسن.../باب‏الزاي/337
5011 - 2 - زرعة بن محمد الحضرمي 
واقفي. 
                        رجال‏الطوسي/باب‏ذكرأسماء.../باب‏الزاي/427
6135 - 5 - زرعة بن محمد 
عن سماعة. 
                        رجال‏ابن‏داود/[الجزءالثاني.../باب‏الزاءالمعجمة/453
180 - زرعة بن محمد الحضرمي 
ق م [جخ ست‏] واقفي. 
                        رجال‏ابن‏داود/[الجزءالثاني.../فصل‏في‏ذكر.../530
زرعة بن محمد الحضرمي 
                        الخلاصةللحلي/الفصل‏العاشرفي‏الزاي/الباب‏الرابع‏في‏الآحاد/224
3 - زرعة 
بالعين المهملة بعد الراء المهملة بن محمد أبو محمد الحضرمي ثقة و كان واقفيا روى عن أبي عبد الله عليه السلام و أبي الحسن عليه السلام و وقف و كان صحب سماعة و أكثر عنه.

اشکال:
در مقابل این توثیقات، روایتی در کشی مبنی بر ضعف و کذب او نقل شده است.
                        رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالسادس/477
904 - أبو عمرو قال: سمعت حمدويه قال: زرعة بن محمد الحضرمي واقفي. حدثني علي بن محمد بن قتيبة قال حدثني الفضل قال حدثنا محمد بن الحسن الواسطي و محمد بن يونس قالا حدثنا الحسن بن قياما الصيرفي قال سألت أبا الحسن الرضا (ع) فقلت جعلت فداك ما فعل أبوك؟ قال مضى كما مضى آباؤه عليهم السلام قلت فكيف أصنع بحديث حدثني به زرعة بن محمد الحضرمي عن سماعة بن مهران أن أبا عبد الله (ع) قال إن ابني هذا فيه شبه من خمسة أنبياء يحسد كما حسد يوسف (ع) و يغيب كما غاب يونس و ذكر ثلاثة أخر؟ قال كذب زرعة ليس هكذا حديث سماعة إنما قال صاحب هذا الأمر يعني القائم (ع) فيه شبه من خمسة أنبياء و لم يقل ابني. 

پاسخ:
هر چند بین توثیق نجاشی و تضعیف امام ع (بر فرض صحت سند) تعارضی نیست، چون یکی از معاصرین زرعه وی را ثقه دانسته و امام ع وی را دروغگو می دانسته است. لازم نیست بگوییم یکی دروغ است. بله، از آن جهت که یک طرف نظر امام ع است، بر توثیق حاکم شده و مقدم می شود. اما مشکل این است که سند روایت تام نیست، چون حسن بن قیاما، مجهول است و اگر هم حسین بن قیاما باشد، توثیق خاص ندارد. پس توثیق نجاشی بلا معارض دلالت بر وثاقت زرعه دارد. بنابراین زرعه واقفی ثقه است.


barrasi:
توثیق خاصی ندارد.
رجال‏النجاشي/باب‏الزاي/172 رقم 453 - زكريا بن محمد أبو عبد الله المؤمن 
روى عن أبي عبد الله و أبي الحسن موسى عليهما السلام و لقي الرضا عليه السلام في المسجد الحرام و حكي عنه ما يدل على أنه كان واقفا و كان مختلط الأمر في حديثه. له كتاب منتحل الحديث.


barrasi:
رجال‏النجاشي ص :  171  رقم 449 - زياد بن عيسى أبو عبيدة الحذاء 
كوفي ثقة روى عن أبي جعفر و أبي عبد الله عليهما السلام و أخته حمادة بنت رجاء و قيل: بنت الحسن روت عن أبي عبد الله. قاله ابن نوح عن ابن سعيد و قال الحسن بن علي بن فضال: و من أصحاب أبي جعفر أبو عبيدة الحذاء و اسمه زياد مات في حياة أبي عبد الله [عليه السلام‏]. و قال سعد بن عبد الله الأشعري: و من أصحاب أبي جعفر أبو عبيدة و هو زياد بن أبي رجاء كوفي ثقة صحيح و اسم أبي رجاء منذر و قيل: زياد بن أخزم و لم يصح. و قال العقيقي العلوي: أبو عبيدة زياد الحذاء [و] كان حسن المنزلة عند آل محمد و كان زامل أبا جعفر [عليه السلام‏] إلى مكة. له كتاب يرويه علي بن رئاب.


barrasi:
نصرانی بوده و مسلمان شده و توثیق خاصی ندارد.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الزاي/174 رقم 458 - زكريا بن آدم بن عبد الله بن سعد الأشعري القمي ثقة جليل عظيم القدر و كان له وجه عند الرضا عليه السلام. له كتاب .


onvan:
سعید بن عبدالله الأعرج (سعید بن عبدالرحمان)

barrasi:
رجال‏النجاشي ص :  181 رقم477 سعيد بن عبد الرحمن  و قيل ابن عبد الله الأعرج السمان أبو عبد الله التيمي مولاهم كوفي ثقة روى عن أبي عبد الله عليه السلام.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏السين/184 رقم 487 - سليمان بن سماعة الضبي الكوزي من بني الكوز كوفي حذاء ثقة روى عن عمه عاصم الكوزي و عن غير عمه من الرجال. له كتاب‏


barrasi:
سعدان بن مسلم :
رجال‏النجاشي/باب‏السين/192رقم 515 - سعدان بن مسلم  و اسمه عبد الرحمن بن مسلم أبو الحسن العامري مولى أبي العلاء كرز بن حفيد العامري من عامر ربيعة روى عن أبي عبد الله و أبي الحسن عليهما السلام و عمر عمرا طويلا. و قد اختلف في عشيرته فقال أستاذنا عثمان بن حاتم بن المنتاب التغلبي: قال محمد بن عبدة: سعدان بن مسلم الزهري من بني زهرة بن كلاب عربي أعقب و الله أعلم. له كتاب.
فهرست‏الطوسي/باب‏السين/باب‏الواحد/226رقم 336 - سعدان بن مسلم العامري و اسمه عبد الرحمن و سعدان لقبه. له أصل.
توثیق خاص ندارد، ولی با وجوه عامه توثیق می شود.
وجوه عامه وثاقت:
1-	راوی کتاب کامل الزیارات ابن قولویه است.
فیه: ما مرّ مرات.
2-	راوی کتاب تفسیر قمی است.
فیه: ما مرّ مرات.
3-	روایت اجلاء از ایشان: مثل صفوان بن یحیی ، احمد بن اسحاق، محمدبن احمد بن یحیی، عباس بن معروف و... .
فیه: دلالت بر وثاقت ندارد. حتی معروف بوده که محمد بن احمد یروی عن الضعفاء.
4-	ابن ولید سعدان را از روایات محمد بن احمد بن یحیی استثنا نکرده است.
فیه: دلالت بر توثیق نمی کند.
5-	روایت بنی الفضال از سعدان( خذوا ما رووا و ذروا ما رأوا )
فیه: ما مرّ مرات.
6-	روایت اصحاب اجماع مثل صفوان بن یحیی و ابن ابی عمیر از سعدان.
فیه: اصحاب اجماع تنها خودشان ثقه هستند نه مروی عنه هاشان.
7-	صاحب اصل است و صاحبان اصول ثقه اند. شیخ در فهرست: له اصل فقد اخبرنا به ... .
فیه: خود شیخ در مقدمه فهرست می گوید: فاذا ذکرت کل واحد من المصنفین و اصحاب الاصول فلا بد من ان اشیر الی ما قیل فیه من التعدیل و الترجیح. پس صاحب اصل هم ممکن است مجروح باشد.
البته با تتبع می توان فهمید هیچ صاحب اصلی تضعیف نشده و همه یا توثیق شده اند یا مجهولند.
8- در اسناد روات صحیح الحدیث مثل احمد بن ادریس واقع شده است.
فیه: دلالت بر توثیق ندارد. 
9-	روایت صفوان بن یحیی و ابن ابی عمیر از سعدان.
البته روایت صفوان از سعدان در فهرست در ترجمه سعدان ذکر شده ولی چون طریق مذکور به صفوان ضعیف است پس روایت صفوان از سعدان ثابت نمی شود. مگر اینکه با تاویل سند بخواهیم آن را درست کنیم. چون شیخ به کلیه کتب و روایات و طرق احمد بن محمد بن عیسی که در طریق مذکور واقع شده است طریق صحیح دارد. در نتیجه صفوان از سعد روایت کرده است.
محمد بن ابی عمیر نیز در کافی ج5 صلی الله علیه و آله و سلم 176 از سعدان روایت دارد.
نتیجه: با این وجه ثابت می شود سعدان ثقه است.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏السين/186رقم 494 - سهل بن اليسع بن عبد الله بن سعد الأشعري قمي ثقة روى عن موسى و الرضا عليهما السلام.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏السين/184 رقم488 - سليمان بن داود المنقري 
أبو أيوب الشاذكوني بصري ليس بالمتحقق بنا غير أنه روى عن جماعة أصحابنا من أصحاب جعفر بن محمد [عليه السلام‏] و كان ثقة. له كتاب‏


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏السين/189 رقم 504 - سيف بن عميرة النخعي عربي كوفي [ثقة] روى عن أبي عبد الله و أبي الحسن عليهما السلام. له كتاب يرويه جماعات من أصحابنا. أخبرني الحسين بن عبيد الله عن أبي غالب الزراري عن جده و خال أبيه محمد بن جعفر عن محمد بن خالد الطيالسي عن سيف بكتابه. 
فهرست‏الطوسي/باب‏السين/باب‏سيف/224رقم 333 - سيف بن عميرة ثقة (كوفي نخعي عربي). له كتاب.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏السين/191رقم512 - سعيد بن جناح 
أصله كوفي نشأ ببغداد و مات بها مولى الأزد و يقال مولى جهينة. و أخوه أبو عامر. روى عن أبي الحسن و الرضا عليهما السلام و كانا ثقتين.


barrasi:
سهل بن احمد دیباجی:
رجال‏النجاشي/باب‏السين/186 رقم493: سهل بن أحمد بن عبد الله بن أحمد بن سهل الديباجي أبو محمد لا بأس به كان يخفي أمره كثيرا ثم ظاهر بالدين في آخر عمره له كتاب إيمان أبي طالب رضي الله عنه. 

اگر لاباس به برای نفی جنس باشد، وثاقت بسیار بالایی را ثابت می کند، اما ظاهرا در مقام دفع توهم جعال و وضاع بودن است. پس دلالتی بر توثیق نخواهد داشت.
وجوه عامه:
1. در طرق نجاشی و شیخ به اسماعیل بن موسی واقع شده است.
2. صاحب کتاب بودن
3. قرار دادن عده برای او توسط نجاشی
4. روایت اجلا (مشایخ نجاشی) از او
5. نقل چند نفر از او بدون اختلاف نسخه با توجه به عده نجاشی از او (به شرط اینکه کتاب مشهور نباشد)
6. مشایخ مشهور بعد از کلینی (البته شهرت قابل اثبات نیست)
7. اقامه نماز بر جنازه او توسط شیخ مفید (تاریخ بغداد)
اگر این مساله ثابت شود، می توان شهرت و وزنه بودن او را اثبات کرد. که در این صورت با توجه به وجه قبل وثاقت هم ثابت می شود.
8. ذم ایشان توسط عامه

نتیجه اینکه وثاقت ایشان قابل اثبات نیست.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الشين/195 رقم 521 - شعيب بن أعين الحداد كوفي ثقة روى عن أبي عبد الله عليه السلام ذكره أصحابنا في الرجال. له كتاب.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الشين/195 رقم 520 - شعيب العقرقوفي أبو يعقوب ابن أخت أبي بصير يحيى بن القاسم. روى عن أبي عبد الله و أبي الحسن [عليهما الإسلام‏] ثقة عين. له كتاب‏.


barrasi:
نجاشی در ترجمه اسماعیل بن عبدالخالق بن عبدربه وی را توثیق کرده است:
رجال‏النجاشي/باب‏الألف‏منه/ومن‏هذا.../27 رقم 50: ... مولى بني أسد وجه من وجوه أصحابنا و فقيه من فقهائنا و هو من بيت الشيعة عمومته شهاب و عبد الرحيم و وهب و أبوه عبد الخالق كلهم ثقات رووا عن أبي جعفر و أبي عبد الله عليهما السلام.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الشين/195 رقم 522 - شريف بن سابق التفليسي أبو محمد أصله كوفي انتقل إلى تفليس صاحب الفضل بن أبي قرة له كتاب‏.
توثیق خاص ندارد.


barrasi:
توثیق خاص ندارد و تنها در رجال برقی نامش در اصحاب امام صادق  علیه السلام آمده است:
رجال‏البرقي/أصحاب‏أبي‏عبد.../أصحاب‏أبي‏عبدالله/42الضحاك بن يزيد كوفي.
وجه عام:
احمد بن محمد بن ابی نصر بزنطی در تهذیب (ج2، ص25، ح72) و استبصار (ج1، ص261، ح938) و وسائل، ج3، باب 10 مواقیت، ح4) و ... از او روایت دارد پس ثقه است.


barrasi:
این عنوان مشترک بین دو راوی است:
1. صالح بن سعید القماط: توثیق خاص ندارد.
رجال‏النجاشي/باب‏الصاد/199رقم529: صالح بن سعيد أبو سعيد القماط مولى بني أسد كوفي روى عن أبي عبد الله عليه السلام ذكره أبو العباس. له كتاب.
فهرست‏الطوسي/باب‏الصاد/باب‏صالح/245 رقم363:  صالح بن سعيد القماط له كتاب. 
رجال‏الطوسي ص :  226 (من اصحاب الصدق  علیه السلام )رقم 3039 - 17 - صالح بن سعيد أبو سعيد القماط كوفي. 
2. صالح بن سعید الراشدی: توثیق خاص ندارد.
نام وی در کتب رجالی نیامده و تنها در کتب روایی ذکر شده است.


barrasi:
الفضیل بن یسار النهدی:
رجال النجاشي ؛ ص309
846 الفضيل‏ بن‏ يسار النهدي‏
أبو القاسم عربي، بصري، صميم، ثقة، روى عن أبي جعفر و أبي عبد الله عليهما السلام، و مات في أيامه و قال ابن نوح: يكنى أبا مسور،
أخبرنا علي بن بلال، عن محمد بن عمرو (عمر)، عن عبد العزيز بن محمد، عن عصمة بن عبيد الله السدوسي قال: حدثنا الحسن بن إسماعيل بن صبيح قال: حدثنا هارون بن عيسى، عن أبي مسور الفضيل بن يسار قال: قال لي جعفر بن محمد عليه السلام‏: رضاع اليهودية و النصرانية خير من رضاع الناصبة.

اصحاب اجماع:
رجال الكشي - إختيار معرفة الرجال ؛ النص ؛ ص238
431 قَالَ الْكَشِّيُ‏: اجْتَمَعَتِ الْعِصَابَةُ عَلَى تَصْدِيقِ هَؤُلَاءِ الْأَوَّلِينَ مِنْ أَصْحَابِ أَبِي جَعْفَرٍ (ع) وَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (ع) وَ انْقَادُوا لَهُمْ بِالْفِقْهِ، فَقَالُوا أَفْقَهُ الْأَوَّلِينَ سِتَّةٌ: زُرَارَةُ وَ مَعْرُوفُ بْنُ خَرَّبُوذَ وَ بُرَيْدٌ وَ أَبُو بَصِيرٍ الْأَسَدِيُّ وَ الْفُضَيْلُ‏ بْنُ‏ يَسَار

همچنین در صفحات 212 تا 214 کشی روایاتی مبنی بر جلالت قدر ایشان و اینکه وی از مخبتین و اصحاب خاص ائمه ع است وارد شده است.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الفاء/308 رقم 843 - الفضل بن عبد الملك أبو العباس [البقباق‏] 
مولى كوفي ثقة عين روى عن أبي عبد الله عليه السلام. له كتاب.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الفاء/308 رقم 842 - الفضل بن أبي قرة التميمي السهندي 
بلد من آذربيجان. انتقل إلى إرمينية روى عن أبي عبد الله عليه السلام لم يكن بذاك. له كتاب.
توثیق خاص ندارد و ذمی هم می توان از عبارت نجاشی استفاده کرد.
وجه عام:
در روایتی در مستطرفات سرائر (3 / 579) ابن ادریس از جامع بزنطی روایتی از بزنطی از فضل نقل کرده است. هر کس که احمد بن محمد بن ابی نصر بزنطی از او روایت کند وی ثقه است.
اشکال: از آنجا که معلوم نیست ضمیر «عنه» در روایت به بزنطی برمی گردد یا راوی دیگر، وثاقت فضل ثابت نمی شود.


barrasi:
معجم‏رجال‏الحديث ج : 13  ص :  319 رقم 9397 - فضل الله بن الحسين: 
قال الشيخ منتجب الدين في فهرسته: السيد ضياء الدين أبو الرضا فضل الله بن الحسين بن أبي الرضا عبيد الله بن الحسين بن علي الحسيني المرعشي: عالم واعظ، فقيه، صالح.
علاوه بر این همانطور در وجوه عامه گفته شد با توجه به فرمایش شهید ثانی در الرعایة فی علم الدرایة تمام روات بعد از کلینی ثقه هستند.


barrasi:
قاسم بن محمد جوهری:
نجاشی 862: کوفی سکن بغداد فهرست 576 کوفی له کتاب  رجال (در اصحاب امام کاظم و امام رضا و من لم یرو ...) : که کتاب واقفی
وجوه عام برای وثاقت جوهری:1. ابن ابی عمیر و صفوان از جوهری روایت دارد پس ثقه است.
کافی، ج1، ص456:
آقای خویی: در این روایت با قرینه مروی عنه (عبدالله بن سنان) قطعاً جوهری مقصود است. چون همه جا راوی از عبدالله جوهری است.
تهذیب، ج7، 263:
آقای خویی: به قرینه روایت موجود در کافی (ج5، ص456، ح2) که از قاسم بن محمد به بعد و حتی متن روایت یکی است، ولی قاسم بن محمد جوهری آمده، مشخص می شود راوی موجود در تهذیب هم جوهری است که ابن ابن ابی عمیر از او روایت دارد. پس نقل این ابی عمیر از جوهری ثابت می شود.
فیه: این قرینه مورد قبول نیست. چون چه اشکالی دارد که این مروی عنه ها به دو قاسم بن محمد ها نقل روایت کند؟
الا ان یقال: بعید نیست این قراین مشکل را حل کند و روایت مشایخ از او ثابت شود. پس وثاقت ثابت می شود.
2. روایت اجلاء از او
3. از اصحاب امام صادق  علیه السلام است.
4. وقوع در اسناد کامل الزیارات
5. توثیق ابن داود در رقم 1197 در ذیل قاسم بن محمد جوهری واقع در من لم یرو..
فیه: از متأخرین است و توثیقاتش اجتهادی است.
علاوه بر این باید اتحاد قاسم بن محمد های واقع در رجال ثابت شود.
شاید بتوان با توجه به نقل مشایخ ثلاثه از او، وثاقت ثابت می شود.


barrasi:
قاسم بن محمد اصفهانی:
فهرست 578: له کتاب المعروف بکاسولا رجال شیخ (6246) المعروف بکاسام
توثیق خاص ندارد.
قاسم بن محمد قمی هم وجود دارد (نجاشی 863 لم یکن بالمرضی المعروف بالکاسولا) که ضعیف است و برخی معتقدند با اصفهانی متحد است. 
اتحاد یا اختلاف اصفهانی و قمی:
1-	آقای اردبیلی در جامع الرواه: از آنجا که راوی از اصفهانی و قمی برقی است این دو متحد هستند. 
فیه: وحدت راوی دلیل نمی شود. چقدر موارد داریم که راوی واحد است و حتی اسم و پدر هر دو راوی یکی است و روای شان هم یکی است ولی چند نفر هستند.
2-	اتحاد لقب اصفهانی و قمی در کاسولا
فیه: چه اشکالی دارد دو نفر در دو شهر متفاوت یک لقب داشته باشند. مخصوصاً با توجه به اینکه در رجال گفته: المعروف بکاسام
3-	اتحاد مروی عنه اصفهانی و قمی، چون سلیمان بن داود منقری مروی عنه هر دوست.
فیه: این هم دلیل نمی شود؛ علاوه براین اصلا در اسناد و روایات قمی روایتی ندارد که مروی عنه اش مشخص باشد.
4- لازمه عدم اتحاد خلو کتب نجاشی و شیخ از یک راوی که دیگری نقل کرده است.
فیه: کم له من نظیر
بنابراین با توجه به تعدد شهر (قم و اصفهان) ظاهر این است که دو نفر باشند و قرینیت قراین دیگر هم موهون می شود. به هر حال وثاقت ثابت نیست.


barrasi:
قاسم بن یحیی
رجال‏النجاشي/باب‏القاف/316 رقم866 - القاسم بن يحيى بن الحسن بن راشد 
أخبرنا الحسين بن عبيد الله قال: حدثنا الحسين بن علي بن سفيان قال: حدثنا أحمد بن إدريس قال: حدثنا محمد بن أحمد بن يحيى عن محمد بن عيسى بن عبيد الله عن القاسم بن يحيى بكتابه. 
فهرست‏الطوسي/باب‏القاف/باب‏القاسم/371 رقم 577 - القاسم بن يحيى الراشدي. 
له كتاب فيه آداب أمير المؤمنين عليه السلام. أخبرنا جماعة عن أبي المفضل عن ابن بطة عن أحمد بن أبي عبد الله عنه. و أخبرنا ابن أبي جيد عن محمد بن الحسن بن الوليد عن الصفار عن أحمد بن محمد بن عيسى عن القاسم بن يحيى. 
رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏الحسن الرضا/باب‏القاف/363 رقم5387 - 2 - القاسم بن يحيى بن الحسن 
رجال‏الطوسي/باب‏ذكرأسماء من لم یرو/باب‏القاف/436 رقم 6245 - 6 - القاسم بن يحيى روى عنه أحمد بن محمد بن عيسى.
توثیق خاص ندارد و با وجوه عامه نیز وثاقت اثبات نمی شود، مگر با مبنای جدید استاد.
در مورد ایشان تضعیفات و توثیقاتی وارد شده است که  باید بررسی شود. 
تضعیفات: 
1-	علامه در خلاصه و ابن غضائری وی را تضعیف کرده اند.
2-	 مرحوم تستری : یشهد لما ذکره ابن غضائری ، خبر طویل رواه عنه فی باب ورود تبع الکافی.
3-	کافی در باب ورود تبع ، روایتی نقل می کنند از قاسم از حسن که مشتمل بر مطالب کذب و جعل است. (کافی ، ج4، ص220، باب ورود تبع و حفر زمزم)
فیه :
قول علامه – هر چند از ابن غضائری اتخاذ نکرده باشد- باز حجیت ندارد؛چون توثیقات او حدسی است. و با مراجعه به خلاصه و منابع مذکوره در آن می توان متوجه شد منابع وی همان کتب رجالی موجود است و طریقی به علمای رجال دیگر نداشته و توثیقاتی که بدون ذکر منبع می آورد اجتهادی و حدسی است و معتبر  نیست.
در مورد تضعیف ابن غضائری نیز باید بگوییم : کتاب ایشان ثابت نیست ؛ زیرا شیخ در مقدمه فهرست گفته است که تمام کتب او قبل از استنساخ توسط ورثه از بین رفته است.
موید اینکه تضعیف موجود در کتاب ابن غضائری کنونی برای ابن غضائری نیست  این که اگر تضعیفی از ابن غضائری صادر می شد نجاشی یا شیخ که معاصران او بودند از او یا اساتیدش نقل می کردند. در مورد حرف مرحوم تستری نیز می گوییم : از کجا معلوم قاسم این روایت را جعل کرده ؟ شاید بقیه روات جعل کرده اند و یا شاید از جعلیاتی باشد که منحرفان در کتب اصحاب وارد می کردند.
توثیقات: 
درست است که قاسم بن یحیی توثیق خاص ندارد ؛ ولی توثیقات عامه فروانی می توان برای ایشان پیدا کرد. لازم به تذکر است که قاسم بن یحیی 80 روایت در کتب اربعه دارد.
1-روایت احمد بن محمد بن عیسی از قاسم بن یحیی
تقریب: احمد با آن همه دقت، اگر از کسی روایت کند دلالت بر وثاقت او می کند. احمد بن محمد در موارد بسیاری از قاسم بن یحیی روایت دارد. از جمله : در طریق شیخ به قاسم در رجال و فهرست، در طریق صدوق به حسن بن راشد در مشیخه، کافی (ج2، ص97، ج4، ص19، ج5، ص51، ج6، ص216 و510و519) و کامل الزیارات (باب 1، ح1، باب26، ح7، باب77، ح10، باب79، ح2 و...)خصال و ...
فیه: احمد بن محمد شهرت کاذبی دارد و دقت آنچنانی ندارد بلکه تنها از مشهورین به غلو و کذب پرهیز داشته است.
2-در اسناد کامل الزیارات واقع شده است(باب1، ح1، باب26، ح7 و ...)
فیه: این مبنا ناتمام است کما مر مرات؛ البته با توجه به مقدمه مشایخ بلاواسطه وی چه در کامل الزیارات و چه در غیر آن توثیق می شوند.
3-توثیقات عامه صدوق (به سه تقریب)
تقریب اول: قاسم در اول سند واقع شده است. (ج2، ص167،ح236، ج3،ص443، ح 4539و ...)
در مشیخه هم برای قاسم طریق ذکر کرده است. در مقدمه هم گفته است این احادیث را از کتب مشهوره و معتمد علیها اخذ کرده ام.
فیه: همانطور که گفته ایم دلیلی نداریم که هر کس در اول سند واقع شود صاحب کتاب است.
البته استاد این مبنا را پذیرفته و با این وجه می توان حکم به وثاقت وی کرد.
تقریب دوم: صدوق در مقدمه گفته است : تمام روایات فقیه حجت بین من و خداست و به صحت آنها حکم می کنم. روایات قاسم نیز در متن فقیه آمده است. پس صحیحه و حجت بین الصدوق و الله است. پس قاسم بن یحیی نزد صدوق ثقه است.
فیه: صحیح بودن نزد صدوق به معنای وثاقت تمام راویان نیست؛ بلکه شاید به خاطر محفوف به قرینه بودن ، تعدد طرق ، مورد وثوق بودن روایت و ... روایت نزد صدوق صحیحه بوده، نه اینکه تمام راویان حدیث ثقه باشند.
تقریب سوم: صدوق متعرض ضعف راویان در فقیه می شود؛ ولی در هیچ جای فقیه روایتی را به خاطر قاسم بن یحییی رد نکرده است.
فیه: دأب همیشگی صدوق این نبوده ، بلکه در موارد اندکی که روایتی تنها یک راوی ضعیف دارد متعرض می شود. و شاید روایات قاسم طرق دیگری داشته اند.
4-جمله صدوق در مورد یک روایت (فقیه ،ج2،ص358،ح1614 )
هذه الروایة روایة حسن بن راشد عن حسین بن ثویر عن الامام الصادق ( علیه السلام).... و قد اخرجت فی کتاب الزیارات و کتاب مقتل الحسین ( علیه السلام) انواعا من الزیارات و اخترت هذه لهذا الکتاب لانها اصح الزیارات عندی من طریق الروایة و فیها بلاغ و کفایة.
تقریب: در مشیخه صدوق در طریق صدوق به حسن بن راشد، قاسم بن یحیی واقع شده است و از طرف دیگر شیخ صدوق این روایت را از حیث سند بهترین و صحیح ترین روایت دانسته است. 
فیه: بر فرض که این روایت دلالت بر وثاقت داشته باشد، بر وثاقت قاسم بن یحیی دلالتی ندارد، چون هر چند احتمال دارد از روایات شفاهی باشد که در طریق آن قاسم واقع شده است؛ ولی احتمال هم دارد از کتاب حسن بن راشد اخذ شده باشد (همانطور که با مبنای جدید همین احتمال متعین است) که در این صورت از کتب مشهوره بوده و خدشه در سند هم مشکلی نداشته است. در احتمال اول  روایت دلالت بر وثاقت دارد ولی در احتمال دوم دلالتی ندارد. و اذا جاء الاحتمال بطل الاستدلال . پس تنها می توان با این روایت حسن و روات بعد از او را توثیق کرد ودلالتی بر وثاقت قاسم ندارد. علاوه بر این احتمال دارد از روایات حسن باشد ولی طرق متعددی به حسن داشته و تنها یک طریق را در کتاب آورده است.
5-مبنای حاجی نوری: 
در فهرست شیخ و رجال نجاشی در مورد برخی از روات تعبیر صحیح الحدیث یا صحیح الروایة وارد شده است. صحیح الحدیث یعنی تمام واسطه های بین این شخص و امام همه ثقه هستد . در مورد احمد بن ادریس نیز گفته شده: صحیح الحدیث پس تمام روایات احمد صحیحه است. یعنی تمام افراد واقع شده در این سندها ثقه هستند. احمدبن ادریس در روایتی با واسطه از قاسم روایت دارد.(خصال ،ص387،ح76و 77) در نتیجه قاسم ثقه است. 
فیه: این مبنا نا تمام است؛ چون در مورد محمد بن جعفر اسدی(رقم 1020) نجاشی گفته است : صحیح الحدیث الا انه یروی عن الضعفاء. بنابراین معنای صحیح الحدیث این است که وی راوی ضابط و دقیق است. پس محمد بن جعفر اسدی همان روایتی را که از ضعیف اخذ می کرد را دقیق نقل می کرده است.
ان قلت: معنای آن این است که صحیح الحدیث عند بعض و یروی عن الضعفاء عند آخر است.
قلت: ظاهر این جمله این است که ترجمه از طرف یک نفر است. اگر احتمال شما صحیح باشد، باید بگوید: و قیل: انه یروی عن الضعفاء. 
6-توثیق عامه شیخ طوسی
داب شیخ در تهذیب و استبصار این است که در روایت متعارضه اشکال سندی و دلالی کند. قاسم بن یحیی در روایات متعارضه واقع شده و هیچ قدحی از شیخ در مورد او وارد نشده است.
به عنوان مثال : تهذیب ،ج1،ص115،ح303 : و الذی یدل علیه ما رواه الشیخ عن... عن قاسم بن یحیی 
فیه: اولا در بسیاری از موارد غفلت صورت می گرفته ، شاهد این مدعا این است که یک راوی را در تهذیب قدح نکرده ولی در استبصار همان راوی را قدح کرده یا بر عکس.
ثانیا : اگر چه بگوییم داب شیخ این بوده و ما نحن فیه هم عبارت «یدل علیه» دارد که غفلت معنا ندارد ولی باز مشکل این است که این روایت در مورد بحث غسل لیلة القدر است و شاید شیخ در سنن و مستحبات قائل به تسامح در ادله سنن باشد و روایت مجهوله را نیز برای اثبات کافی بداند.
علاوه بر این عمده بلکه همه رایات قاسم در تهذیب و استبصار درباره مستحبات است. 
7-مبنای آقای تبریزی:
علامه حلی و مرحوم تبریزی: اگر کسی در زمان خودش مشهور باشد و قدحی بر او وارد نشود ثقه است.
شیخ در تهذیب در یک روایت ابتدا به اسم قاسم کرده و در مشیخه برایش طریق ذکر کرده است و می دانیم که هر کس ابتدا به سند کتب شیخ باشد صاحب کتاب است و شیخ از کتاب او روایات را اخذ کرده است. نجاشی و شیخ نیز او را صاحب کتاب دانسته اند و شیخ صدوق نیز وی را صاحب کتاب مشهور دانسته است.
پس کتاب قاسم عند الاصحاب رواج داشته و مشهور بوده است. پس خودش نیز مشهور بوده است. 
فیه: شیخ در مقدمه فهرست گفته است : من نام صاحبان کتب را ذکر می کنم و اگر قدح یا توثیقی در مورد آنها وارد شده باشد ذکر می کنم. پس همانطور که تضعیفی وارد نشده توثیقی هم وارد نشده است.
علاوه بر این شهرت خود قاسم در زمان حیاتش اول کلام است. شاید بعدها بخاطر کتبش مشهور شود.
8-کثرت روایت قاسم بن یحیی
روایات بسیاری در کتب روایی از جمله؛ کتب اربعه ، خصال، توحید، علل، ثواب الاعمال، طرق شیخ و نجاشی به حسن بن راشد و ... از قاسم بن یحیی وارد شده است و می دانیم که  اعرفوا منازل الرجال بقدر روایاتهم عنا. پس منزلت و وثاقت قاسم بسیار بالاست.
فیه: این مبنا نیز ناتمام است و صرف کثرت روایت دلالت بر وثاقت نمی کند و شاید یک وضاع حدیث کثرت روایت داشته باشد.
9- وثاقت راویان کافی:
کلینی در مقدمه کافی می نویسد: من در این کتاب آثار صحیحه از صادقین ( علیهم السلام) را جمع کرده ام.
روایات بسیاری از قاسم در کافی آمده است. پس کلینی تمام روات کتاب خود را از جمله قاسم ، توثیق می کند و به قول نائینی اشکال در وثاقت روات کتب اربعه حرفه عاجز است.
فیه: منظور از آثار صحیحه وثاقت همه روات نیست، بلکه معنایش این است که این روایات صحیحه هستند ولی به خاطر محفوف به قرینه بودن یا وجود اسناد دیگر و نقل یک سند یا استفاضه  یا تواتر مضمون روایت و ... پس دلالتی بر وثاقت روات کافی ندارد.
10- صاحب کتاب بودن:
برخی قائلند اگر کسی صاحب کتاب یا اصل باشد ثقه است.
فیه: خود نجاشی و شیخ نام صاحبان کتب را نقل می کنند و آنهار ا تضعیف می کنند پس صرف صاحب کتاب بودن دلالت بر وثاقت ندارد.
11- استدلال طبرسی به روایت قاسم(حرف حاجی نوری)
طبرسی در احتجاج به یک روایت از قاسم استدلال و احتجاج می کند. این نشانه وثاقت اوست. 
حاجی نوری در مستدرک ، خاتمه ،ج4،ص239، طریق صدوق به حسن بن راشد می گوید
طبرسی در احتجاج خود به توقیعی از حمیری استدلال می کند در این توقیع یکی از سوالات از محضر امام زمان این است: در فلان دعای نماز (انی وجهت وجهی للذی فطر السموات و الارض حنیفا مسلما...) تنها در یک روایت «علی دین محمد» نیز آمده است.  برخی از اصحاب این عبارت را بدعت می دانند.آیا این حرف صحیح است؟
این روایت از حسن بن راشد (در طریق آن قاسم) است.
امام در جواب می نویسند: خیر، بلکه علی دین محمد و علی بن ابیطالب و ... نیز صحیح است. پس امام زمان این روایت را صحیحه دانسته اند و در ضمن آن قاسم و حسن را توثیق کرده اند.
فیه: صرف اینکه حمیری روایت قاسم را در سوال خود گنجانده و امام نیز به گونه ای جواب دهد که مطلبی را نیز به آن روایت اضافه کند دلالت بر وثاقت نمی کند.
حداکثر چیزی که می توان استفاده کرد صحت روایت است، نه وثاقت روات.
علاوه بر این شاید حمیری این روایت را از طریق دیگری غیر از حسن یا قاسم شنیده باشد.
12. روایت اجلاء (ابراهیم بن هاشم و احمد بن محمد بن عیسی و محمد بن عیسی و محمد بن عیسی بن عبید و...)
13. در طرق نجاشی به روات (حسن بن راشد)
14. وقوع در بشارة المصطفی
فیه: اشکال کبروی دارد. 
در نهایت با وجوه مذکوره نمی توان به وثاقت قاسم بن یحیی اطمینان پیدا کرد، مگر با مبنای جدید استاد در مورد فقیه و وثاقت هر کسی که صدوق ابتدای به نام او کند و در مشیخه برایش طریق ذکر نماید. پس وی ثقه است.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏القاف/317 رقم 869 - قتيبة بن محمد الأعشى المؤدب أبو محمد المقرئ 
مولى الأزد ثقة عين روى عن أبي عبد الله عليه السلام. له كتاب.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏القاف/313 رقم857 - القاسم بن بريد بن معاوية العجلي 
ثقة روى عن أبي عبد الله عليه السلام. له كتاب يرويه فضالة بن أيوب‏.


barrasi:
توثیق خاص ندارد.
رجال‏النجاشي/باب‏القاف/314 رقم 858 - القاسم بن سليمان 
بغدادي له كتاب رواه النضر بن سويد.


barrasi:
قاسم بن محمد 
1.	 قمی : نجاشی 863  یعرف بکاسولا لم یکن بالمرضی
2.	 اصفهانی: فهرست 578: له کتاب المعروف بکاسولا رجال شیخ فی من لم یرو عنه (6246) المعروف بکاسام
3.	 جوهری: نجاشی 862: کوفی سکن بغداد فهرست 576 کوفی له کتاب  رجال 5095 اصحاب امام کاظم: که کتاب واقفی و رقم 3946 اصحاب امام صادق: مولی تیم الله له کتاب. و هم در اصحاب من لم یرو ...  ذکر کرده است.
وجه عام برای وثاقت جوهری:
1. ابن ابی عمیر و صفوان از جوهری روایت دارد پس ثقه است.
کافی، ج1، ص456:
آقای خویی: در این روایت با قرینه مروی عنه (عبدالله بن سنان) قطعاً جوهری مقصود است. چون همه جا راوی از عبدالله جوهری است.
تهذیب، ج7، 263:
آقای خویی: به قرینه روایت موجود در کافی (ج5، ص456، ح2) که از قاسم بن محمد به بعد و حتی متن روایت یکی است، ولی قاسم بن محمد جوهری آمده، مشخص می شود راوی موجود در تهذیب هم جوهری است که ابن ابن ابی عمیر از او روایت دارد. پس نقل این ابی عمیر از جوهری ثابت می شود.
فیه: این قرینه مورد قبول نیست. چون چه اشکالی دارد که این مروی عنه ها به دو قاسم بن محمد ها نقل روایت کند؟
الا ان یقال: بعید نیست این قراین مشکل را حل کند و روایت مشایخ از او ثابت شود. پس وثاقت ثابت می شود.
2. روایت اجلاء از او
3. از اصحاب امام صادق  علیه السلام است.
4. وقوع در اسناد کامل الزیارات
5. توثیق ابن داود در رقم 1197 در ذیل قاسم بن محمد جوهری واقع در من لم یرو..
فیه: از متأخرین است و توثیقاتش اجتهادی است.
علاوه بر این باید اتحاد قاسم بن محمد های واقع در رجال ثابت شود.
شاید بتوان با توجه به نقل مشایخ ثلاثه از او، وثاقت ثابت می شود.
اتحاد یا اختلاف سه قاسم بن محمد ها:
مرحوم اردبیلی در جامع الرواة: اتحاد راوی و مروی عنه هر سه قاسم بن محمدها یکی است؛ چون مروی عنه هرسه سلیمان بن داود منقری است و راوی هر سه برقی است 
فیه: (مرحوم خویی) قطعا این سه متحد نیستند. چون روای اصفهانی احمد بن ابی عبدالله برقی است، ولی روای جوهری محمد بن خالد برقی است. بلکه از آنجا که جوهری از اصحاب امام صادق  علیه السلام بوده (به شهادت رجال شیخ) و از اصحاب امام رضا  علیه السلام شمرده نشده است، پس چگونه می تواند احمد بن ابی عبدالله برقی که در سال 280 قمری وفات کرده از او روایت کرده باشد 
استاد: چه اشکالی دارد جوهری از اصحاب جوان امام صادق  علیه السلام  باشد و تا زمان امام جواد هم زنده باشد، ولی نامش در اصحاب امام رضا و جواد  علیه السلام نقل نشده باشد؛ چون از آنها روایت نکرده است، ولی تا آن موقع زنده بوده و برقی از او روایت کرده باشد.
بله ظهور تعدد  در رجال، تعدد در واقع می باشد. پس 3 روای هستند که تنها جوهری به خاطر روایت مشایخ ثلاث ثقه است و قمی و اصفهانی توثیق خاص ندارند.
وجوه دیگر تعدد جوهری با اصفهانی و قمی: (مرحوم خویی)
1-	تعدد طبقه به خاطر تعدد  امام مروی عنه که در مقام اشکال به مرحوم اردبیلی گذشت.
فیه: جوابش گذشت.
2-	تعدد طبقه: سعد با دو واسطه از جوهری روایت می کند (احمد بن محمد بن عیسی و یک نفر دیگر) ولی بدون واسطه از اصفهانی روایت می کند. 
فیه: شاید سعد اصفهانی را دیده ولی چون جوهری در بغداد بوده سعد او را ندیده ولی کسانی که او را دیده اند با واسطه آنها از سعد از او روایت کند. همانطور که یک مطلب را می توانیم از یک نفر بلا واسطه نقل کنیم و همان مطلب را با یک یا دو واسطه از همان شخص نقل کنیم.
پس این مطلب دلیل تعدد نمی شود؛ البته این اشکال احتمالی است. پس وحدت هم اثبات نمی شود.
3-	تعدادی از راویان مثل ابی عبدالله خالد برقی و ... از جوهری روایت ندارند ولی از اصفهانی روایت کرده اند. بر عکس هم تعدادی از روات از جوهری روایت دارند ولی از اصفهانی روایت ندارند. 
فیه: اگر جوهری با اصفهانی متحد باشد این روات از هر دو روایت کرده اند.
4-	جوهری از تعدادی از روات روایت کرده است که اصفهانی از آنها روایت نکرده و بر عکس. 
فیه: همان اشکال قبل
5-	استاد: تعدد شهر جوهری کوفی نزل بغداد است و این قمی و اصفهانی است.
6-	استاد: مرحوم شیخ در فهرست هر دو را مطرح کرده است که تعدد ذکر در یک کتاب ظهور در تعدد راوی دارد. علاوه براین در رجال هم در باب «فی من لم یرو ...» هر دو را آورده که آن هم ظهور در تعدد دارد. نجاشی هم هر دو را در کتابش آورده که قطعا دال بر تعدد راوی خواهد بود بنابراین تعدد ذکر در 3 کتاب قطعا بر تعدد روات دلالت خواهد داشت.
بنابراین سه روای وجود دارد:
جوهری = ثقه بالوجه العام
اصفهانی = توثیق خاص ندارد
قمی = لم یکن بالمرضی (ضعیف).


onvan:
لیث بن البختری (ابو بصیر المرادی)(اصحاب اجماع اول)

barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏اللام/321رقم876 - ليث بن البختري المرادي 
أبو محمد و قيل أبو بصير الأصغر روى عن أبي جعفر و أبي عبد الله عليهما السلام. له كتاب يرويه‏.
رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالأول/10 رقم20 - محمد بن قولويه قال حدثني سعد بن عبد الله بن أبي خلف قال حدثني علي بن سليمان بن داود الرازي قال حدثنا علي بن أسباط عن أبيه أسباط بن سالم قال قال أبو الحسن موسى بن جعفر (عليهم السلام) إذا كان يوم القيامة نادى مناد أين حواري محمد بن عبد الله رسول الله الذين لم ينقضوا العهد و مضوا عليه؟ فيقوم سلمان و المقداد و أبو ذر. ثم ينادي مناد أين حواري علي بن أبي طالب ( علیه السلام) وصي محمد بن عبد الله رسول الله؟ فيقوم عمرو بن الحمق الخزاعي و محمد بن أبي بكر و ميثم بن يحيى التمار مولى بني أسد و أويس القرني. قال ثم ينادي المنادي أين حواري الحسن بن علي بن فاطمة بنت محمد بن عبد الله رسول الله؟ فيقوم سفيان بن أبي ليلى الهمداني و حذيفة بن أسيد الغفاري. قال ثم ينادي أين حواري الحسين بن علي ( علیه السلام)؟ فيقوم كل من استشهد معه و لم يتخلف عنه. قال ثم ينادي أين حواري علي بن الحسين ( علیه السلام)؟ فيقوم جبير بن مطعم و يحيى ابن أم الطويل و أبو خالد الكابلي و سعيد بن المسيب. ثم ينادي أين حواري محمد بن علي و حواري جعفر بن محمد؟ فيقوم عبد الله بن شريك العامري و زرارة بن أعين و بريد بن معاوية العجلي و محمد بن مسلم و أبو بصير ليث بن البختري المرادي و ...
رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالثالث/238 رقم 431 - قال الكشي: اجتمعت العصابة على تصديق هؤلاء الأولين من أصحاب أبي جعفر ( علیه السلام) و أبي عبد الله ( علیه السلام) و انقادوا لهم بالفقه فقالوا أفقه الأولين ستة: زرارة و معروف بن خربوذ و بريد و أبو بصير الأسدي و الفضيل بن يسار و محمد بن مسلم الطائفي قالوا و أفقه الستة زرارة و قال بعضهم مكان أبي بصير الأسدي أبو بصير المرادي و هو ليث بن البختري.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏النون/427 رقم  1147 - نصر بن سويد الصيرفي كوفي ثقة صحيح الحديث انتقل إلى بغداد. له كتاب نوادر رواها عنه جماعة.
رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏الحسن الکاظم/باب‏النون/345 رقم5147 - 2 - النضر بن سويد له كتاب و هو ثقة.
ظاهراً نصر مذکور در نجاشی نیز همان نضر است.


barrasi:
رجال‏النجاشي ص :  383 رقم 1043 - محمد بن إبراهيم بن جعفر 
أبو عبد الله الكاتب النعماني المعروف بابن زينب شيخ من أصحابنا عظيم القدر شريف المنزلة صحيح العقيدة كثير الحديث. قدم بغداد و خرج إلى الشام و مات بها. له كتب‏.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الهاء/439 رقم  1184 - هارون بن موسى بن أحمد بن سعيد بن سعيد أبو محمد التلعكبري 
من بني شيبان. كان وجها في أصحابنا ثقة معتمدا لا يطعن عليه. له كتب منها: كتاب الجوامع في علوم الدين. كنت أحضر في داره مع ابنه أبي جعفر و الناس يقرءون عليه. 
رجال‏الطوسي/باب‏ذكرأسماء.../باب‏الهاء/449 رقم  6386 - 1 - هارون بن موسى التلعكبري 
يكنى أبا محمد جليل القدر عظيم المنزلة واسع الرواية عديم النظير ثقة روى جميع الأصول و المصنفات مات سنة خمس و ثمانين و ثلاثمائة أخبرنا عنه جماعة من أصحابنا.


barrasi:
نجاشی در ترجمه پسرش او را هم توثیق کرده است:
رجال‏النجاشي/باب‏الألف‏منه/ومن‏هذا.../30 رقم62 - إسماعيل بن همام بن عبد الرحمن بن أبي عبد الله ميمون البصري مولى كندة و إسماعيل يكنى أبا همام روى إسماعيل عن الرضا [عليه السلام‏] ثقة هو و أبوه و جده.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الهاء/437 رقم 1176 - هارون بن خارجة كوفي ثقة و أخوه مراد. روى عن أبي عبد الله عليه السلام. له كتب تختلف الرواة.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الهاء/434 رقم 1165 - هشام بن سالم الجواليقي مولى بشر بن مروان أبو الحكم كان من سبي الجوزجان. روى عن أبي عبد الله و أبي الحسن عليهما السلام ثقة ثقة.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الهاء/438 رقم 1178 - هارون بن الجهم بن ثوير بن أبي فاختة سعيد بن جهمان مولى أم هانئ بنت أبي طالب. و ابن الجهم روى عن أبي عبد الله عليه السلام كوفي ثقة.


onvan:
یحیی بن قاسم الاسدی (اصحاب اجماع اول بنابر قولی)

barrasi:
رجال‏النجاشي ص :  441   رقم1187 - يحيى بن القاسم أبو بصير الأسدي  و قيل: أبو محمد ثقة وجيه روى عن أبي جعفر و أبي عبد الله عليهما السلام و قيل يحيى بن أبي القاسم و اسم أبي القاسم إسحاق. و روى عن أبي الحسن موسى عليه السلام. له كتاب يوم و ليلة.
 رجال‏الكشي ص :  173 رقم 296 - محمد بن مسعود قال سألت علي بن الحسن بن فضال عن أبي بصير؟ فقال اسمه يحيى بن أبي القاسم فقال أبو بصير كان يكنى أبا محمد و كان مولى لبني أسد و كان مكفوفا فسألته هل يتهم بالغلو؟ فقال أما الغلو: فلا لم يتهم و لكن كان مخلطا. 
بنابر قولی از اصحاب اجماع اول است:
 رجال‏الكشي ص :  238 في تسمية الفقهاء من أصحاب أبي جعفر و أبي عبد الله (عليهما السلام) رقم 431 
قال الكشي: اجتمعت العصابة على تصديق هؤلاء الأولين من أصحاب أبي جعفر ( علیه السلام) و أبي عبد الله ( علیه السلام) و انقادوا لهم بالفقه فقالوا أفقه الأولين ستة: زرارة و معروف بن خربوذ و بريد و أبو بصير الأسدي و الفضيل بن يسار و محمد بن مسلم الطائفي قالوا و أفقه الستة زرارة و قال بعضهم مكان أبي بصير الأسدي أبو بصير المرادي و هو ليث بن البختري.


barrasi:
رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏جعفر الباقر/باب‏الياء/150 رقم  1665 - 17 - يوسف بن الحارث بتري يكنى أبا بصير.


barrasi:
رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏الحسن الرضا /باب‏الياء/369 رقم 5489 - 13 - يعقوب بن يقطين ثقة.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الياء/ ص445، رقم 1205 - يحيى بن إبراهيم بن أبي البلاد 
و اسم أبي البلاد يحيى. مولى بني عبد الله بن غطفان ثقة هو و أبوه أحد القراء كان يتحقق بأمرنا هذا. له كتاب.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الياء/452 رقم  1221 - يوسف بن عقيل البجلي كوفي ثقة قليل الحديث يقول القميون إن له كتابا و عندي أن الكتاب لمحمد بن قيس.


barrasi:
توثیق خاص ندارد.
وجه عام: بزنطی از او روایت دارد. (تهذیب، ج9، ص69، ح296) بنابراین وثاقتش ثابت می شود.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الياء/448 رقم  1210:
يونس بن ظبيان مولى ضعيف جدا لا يلتفت إلى ما رواه. كل كتبه تخليط.
روایات کشی  گفته است «متهم غال»
توثیق عام:
1. 	صفوان و ابن ابی عمیر از او روایت دارند.
2. وقوع در تفسیر قمی و 
3. وقوع در کامل الزیارات
استاد: در نتیجه تضعیفات به خاطر غلو بوده است و بدان توجه نمی شود. و برخی دیگر از روایات که لعن و ... دارد منافاتی با وثاقتش ندارد مربوط به عقایدش است.
پس توثیق وی ثابت است.


barrasi:
توثیق خاص ندارد.
رجال‏الطوسي/باب‏ذكرأسماء.../باب‏الميم/440 رقم 6280 - 30 - محمد بن إسماعيل يكنى أبا الحسن نيسابوري يدعى بندفر.


barrasi:
رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏جعفر.../باب‏الميم/145 رقم 1580 - 11 - مالك بن أعين الجهني 
رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏عبد.../باب‏الميم/302رقم 4433 - 458 - مالك بن أعين الجهني 
الكوفي مات في حياة أبي عبد الله. 
رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالثالث/216رقم 388 - حمدويه بن نصير قال سمعت علي بن محمد بن فيروزان القمي يقول: مالك بن أعين الجهني هو ابن أعين و ليس من إخوة زرارة و هو بصري.                         
توثیق خاص ندارد.
وجه عام:
ابن ابی عمیر در خصال و ثواب الاعمال از او روایت دارد. پس ثقه است.


barrasi:
مفضل بن عمر
تضعیفات:
دو وجه تضعیف بیشتر وجود ندارد.
1- رجال‏النجاشي/باب‏الميم/ومن‏هذا.../416 رقم 1112 - مفضل بن عمر أبو عبد الله و قيل أبو محمد الجعفي كوفي فاسد المذهب مضطرب الرواية لا يعبأ به. و قيل إنه كان خطابيا. و قد ذكرت له مصنفات لا يعول عليها.
فیه: مذهبش فاسد است و متن روایات او مضطرب است، پس لایعبأ به هم به معنای این است که حافظه اش خوب نبوده است. ولی از این حرف ضعف استفاده نمی شود.
هم چنین کتابهای او قابل اعتماد نبوده یا به معنای این است که روایاتش عجیب است و مورد قبول نیست (غلوی است) و یا به معنای دروغگو بودن شخص است. پس تعابیر نجاشی دو پهلو است و تضعیف صریح ندارد.
2- ابن غضائری: تضعیف صریح
فیه: فیه ما مر
توثیقات:
1- توثیق شیخ مفید در الارشاد، ج 2، ص 216
شیخ مفید مفضل را از ثقات و بطانه اصحاب امام صادق «علیه السلام» و خواص فقها و صالحین اصحاب حضرت می داند.
این وجه نقل توثیق خود شیخ مفید نیست، بلکه توثیق امام صادق «علیه السلام» است.

2- روایات داله بر وثاقت مفضل
الف- امام مفضل را دوست داشته است و مفضل محبوب امام بوده است.
- اختصاص مفید، ص 211: روایت عبدالله بن فضل هاشمی: َ كُنْتُ عِنْدَ الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ع إِذْ دَخَلَ الْمُفَضَّلُ بْنُ عُمَرَ فَلَمَّا بَصُرَ بِهِ ضَحِكَ إِلَيْهِ ثُمَّ قَالَ إِلَيَ‏ يَا مُفَضَّلُ‏ فَوَ رَبِّي إِنِّي لَأُحِبُّكَ وَ أُحِبُّ مَنْ يُحِبُّكَ يَا مُفَضَّلُ لَوْ عَرَفَ جَمِيعُ أَصْحَابِي مَا تَعْرِفُ مَا اخْتَلَفَ اثْنَانِ فَقَالَ لَهُ الْمُفَضَّلُ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ لَقَدْ حَسِبْتُ أَنْ أَكُونَ قَدْ أُنْزِلْتُ فَوْقَ مَنْزِلَتِي فَقَالَ ع بَلْ أُنْزِلْتَ الْمَنْزِلَةَ الَّتِي أَنْزَلَكَ اللَّهُ بِهَا...
- کافی، ج 8، ص 374: روایت یونس بن ظبیان: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع أَ لَا تَنْهَى هَذَيْنِ الرَّجُلَيْنِ عَنْ هَذَا الرَّجُلِ فَقَالَ مَنْ هَذَا الرَّجُلِ وَ مَنْ هَذَيْنِ الرَّجُلَيْنِ قُلْتُ أَ لَا تَنْهَى حُجْرَ بْنَ زَائِدَةَ وَ عَامِرَ بْنَ جُذَاعَةَ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ فَقَالَ يَا يُونُسُ قَدْ سَأَلْتُهُمَا أَنْ يَكُفَّا عَنْهُ فَلَمْ يَفْعَلَا فَدَعَوْتُهُمَا وَ سَأَلْتُهُمَا... أَمَا وَ اللَّهِ لَوْ أَحَبَّانِي‏ لَأَحَبَّا مَنْ أُحِبُّ.
و روایت دیگری که مثل روایت دوم است و کشی آن را نقل کرده است. (کشی، ص 329) 
تنها فرق در اخرش است: أما و الله لو كرمت عليهما لكرم عليهما من أقرب و أوثر.
ب- مفضل محل انس و استراحت امام بوده است.
مثل روایت (ص 508 و 509 کشی) در ترجمه محمد بن سنان: یا محمد ان مفضل انسی و مستراحی و انت انسهما (امام رضا و امام تقی «علیهما السلام») و مستراحهما (هم چنین صدوق، عیون، ص 32 و 33، باب 24)
ج- عبارت «راحت شد» پس از مرگ مفضل
مثل (کشی، 321): رحمه الله کان الوالد بعد الوالد، اما انه قد استراح
و یا (329 کشی) ... قد استراح
د- ترحم امام بر مفضل (رحمه الله گفتن امام)
مثل دو روایت بالا، بشیر دهان.
و روایت (کلینی، کافی، ج 1، ص 320، باب الارشاد و النص الی ابی جعفر الثانی): محمد بن ابی زیاد: ...یرحم الله مفضل انه کان ...
اشکال (خویی): ترحم فی نفسه دلالت بر وثاقت ندارد. امام بر تمام زائران امام حسین «علیه السلام» ترحم کرده است.(کشی، ص 328، شیخ مفید، الارشاد، ص 319)
جواب: این ترحم با آنها فرق دارد. ترحم اختصاصی امام به یک شخص دال بر وثاقت اوست.
ه- عبارت «الوالد بعد الوالد در مورد مفضل» (به منزله پدر من بوده است و پناهگاه من بوده است.)
هشام بن احمد:... نِعم و الله الذی لا اله الا هو [الرجل هو] المفضل بن عمر الجعفی (امام سی و چند مرتبه این جمله را تکرار کرد) و قال انما هو والد بعد الوالد. (شیخ در الغیبۀ، ص 210 و کشی، ص 322)
و- امام مفضل را جانشین عبدالله بن ابی یعفور (بعد از مرگ عبدالله) می کند:
کشی، ص 248: یا مفضل عهدت الیک عهدی کان الی عبدالله ...
ز- امام مفضل را مرجع شیعه در حل اختلافات احادیث و احکام قرار داده است.
- کشی، ص 135، در ترجمه زراره: مفضل.... اجل هو کما ذکرت یا فیض
فیه: روایت از خود مفضل است و استدلال به آن دوری است.
- کشی، ص 327: ابن ابی عمیر: ... قَالَ لَا تَحْتَاجُونَ إِلَى ذَلِكَ، مَتَى مَا احْتَاجَ أَحَدُكُمْ عَرَجَ إِلَيَّ وَ سَمِعَ مِنِّي وَ يَنْصَرِفُ، فَقَالُوا لَا بُدَّ! فَقَالَ قَدْ أَقَمْتُ عَلَيْكُمُ الْمُفَضَّلَ اسْمَعُوا مِنْهُ وَ اقْبَلُوا عَنْهُ فَإِنَّهُ لَا يَقُولُ عَلَى اللَّهِ‏ وَ عَلَيَّ إِلَّا الْحَقَّ...
ح- امام به مفضل دستور می دهد که احادیث را بنویسد. پس مشخص است مورد ثقه بود و دروغگو نبوده است
مفضل: امام صادق «علیه السلام» : اکتب ... فانه یاتی علی الناس زمان ....
فیه: روایت از خود مفضل است. علاوه بر اینکه در سند ارسال وجود دارد.
ط- تسلیت گفتن امام به مفضل در مرگ اسماعیل
کافی، ج 2، ص 92، باب الصبر، ح 16: 
16- عَنْهُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ يُونُسَ بْنِ يَعْقُوبَ قَالَ: أَمَرَنِي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع أَنْ آتِيَ الْمُفَضَّلَ وَ أُعَزِّيَهُ بِإِسْمَاعِيلَ وَ قَالَ أَقْرِئِ الْمُفَضَّلَ السَّلَامَ  وَ قُلْ لَهُ إِنَّا قَدْ أُصِبْنَا بِإِسْمَاعِيلَ فَصَبَرْنَا فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرْنَا إِنَّا أَرَدْنَا أَمْراً وَ أَرَادَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَمْراً فَسَلَّمْنَا لِأَمْرِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ.
ی- امام مفضل را وکیل خود در رتق و فتق امور مالی مردم قرار داده است.
کشی، ص 328: ... اوصله الی المفضل
شیخ، الغیبۀ، ص 210: ... ردها فادفعها الی مفضل بن عمر
کافی، ج 2، ص 209، باب الاصلاح بین الناس، ج 3 و 4: مفضل: ... فادفعها من مالی.
با توجه به این روایات کسی نمی تواند در عظمت و جلالت و وثاقت شخص تردید کند؛ چون تعداد روایات زیاد است و نیازی به برری سند نیست.
در قبال این روایات، روایات ذم مفضل وارد شده که نمی تواند در برابر این روایات بایستد بلکه باید آن روایات صحیحه که سه روایت بیشتر نیست، را حمل بر وجوه تقیه و حفظ جان مفضل و ... کرد. همانطور که در مورد زراره و محمد بن مسلم روایات ذم وارد شده است جهت حفظ جان آنها.
به جز یک روایت که در کشی نقل شده است (ص 325)
فصلینا و المفضل واقف لم یصل... قال قد صلیت قبل ان اخرج.
این روایت ربطی به امام ندارد. سند روایت هم خوب است ولی سند کشی تا راوی (وجدت فی خط جبرییل...) مرسل است. چون «وجدت» یعنی یافتم. نه اجازه است و نه کتابت و ... پس می توان گفت روایت سند ندارد؛ چون جبرییل شیخ کشی نبوده است.
ثانیا: با روایات دیگر سازگار نیست و باید کنار گذاشت.

3- در اسناد کامل الزیارات واقع شده است.
با این مبنا مفضل ثقه است؛ چرا که در موارد زیادی در اسناد کامل الزیارات واقع شده است. به عنوان مثالبا 10، ح 2؛ باب 26، ح 4 و 6؛ باب 47، ح 4؛ باب 48، ح 2و ...
فیه: این مبنا قابل قبول نیست کما مر فی محله.
4- در اسناد تفسیر قمی واقع شده است. در ج 1، ص 281، سوره حجر و ج 2، ص 253، سوره زمر.
فیه: مبنا نا تمام است.

5- مبنای حاجی نوری: مفضل مروی عنه جعفر بن بشیر است.
نجاشی: روا عن الثقات و روا عنه (جعفر بن بشیر و محمد بن اسماعیل زعفرانی)
مفضل از جعفر بن بشیر روایت کرده است: کافی، ج 2، ص 236، باب المومن و ملاقاته... ح 23و استبصار، ج 2، ص 198
ان قلت: از امام که بالاتر نیستند، از امام افراد غیر ثقه نقل کرده اند.
قلت: اینها با امام فرق دارند؛ زیرا امام شاگرد نمی گرفت . امام جواب همه را می داد بر خلاف دیگران که می توانند فقط شاگرد ثقه بگیرند.
بله در مورد راوی شبهه مصداقیه است؛ چون راوی بودن شخص از جعفر اول الکلام است. 
در اینجا اشکالی که است این می باشد که همین روایت را شیخ در استبصار، به جای «عن»، «و» دارد یعنی مفضل روی عنه جعفر نیست. بلی نسخه کافی و تهذیب «عن» دارد. که مرحوم خویی با توجه به قراینی نسخه «عن» را مقدم دانسته است.
 
6- اعتماد شیخ طوسی بر مفضل در تهذیب و استبصار.
تقریب: داب شیخ بررسی اسناد روایات بوده است.
تهذیب، ج 7، ص 417، ذیل ح 26 و استبصار... ذیل ح 11
ان قلت: از آنجا که در این روایت راوی از مفضل ، محمد بن سنان ضعیف است، پس روایت ضعیف است. به همین خاطر شیخ اشکالی بر مفضل نگرفته است.
قلت: دأب شیخ این است که همه ضعاف در روایت را مطرح می کند و می گوید: این روایت مشتمل بر مجاهیل است. پس حال که بر وی اشکال نگرفته، معلوم می شود وی را ثقه می دانسته است.

7- اعتماد مرحوم صدوق بر مفضل در الفقیه.
تقریب اول: مرحوم صدوق در مقدمه کتاب فرموده « بل قصدت الی ایراد ما افتی به ..... حجۀ بینی و بین الله»
مفضل در بسیاری از روایات در اول سند و در وسط سند فقیه واقع دشه است. ج 1، ص 95، 178، ج 2، ص 55، 73، 309؛؛ ج 3، ص 237؛ ج 4، 287، 289، 298 و ...
فیه: مبنا نا تمام است.
تقریب دوم: صدوق ابتدا به سند توسط مفضل کرده است و برای مفضل در مشیخه طریق ذکر کده است. پس معلوم می شود صدوق از کتاب مفضل گرفته است. خود صدوق در مقدمه می گوید « و جمیع ما فیه مستخرج من کتب المشهور علیها المعول و و الیها المرجع»
فیه: بلی مفضل در اول سند واقع شده است ولی ابتدا به سند شدن معنایش صاحب کتاب بودن نیست. ثانیا ممکن است صدوق روایت را از کتابهای کسانی که در وسط سند واقع شده اند استخراج کرده ولی به خاطر تکرار نشدن سندها ممکن است از وسط سند ذکر کرده است.
البته استاد در مبنای جدید این وجه را تام می داند و اول سند را صاحب کتاب مشهور می داند.

تقریب سوم: داب صدوق مناقشه در اسناد روایات بوده است. ولی در هیچ روایتی از روایات مفضل مناقشه نکرده است بلکه در کتاب الصوم، ج 2، ص 55، ح 11 صدوق روایتی ار از حسن بن راشد نقل می کند و سپس روایتی را از مفضل نقل می کند و سپس می گوید: «و اما خبر صلاۀ غدیر الخم و ثوابه ... فان شیخنا لایصدقه ... فکان غیر ثقه...»
یعنی مرحوم صدوق این دو روایت را نقل کرده و روایت سوم را نقل نکرده است. به خاطر ضعف سند روایت سوم، پس معلوم می شود روایت مفضل صحیح بوده که صدوق آن را نقل کرده است.
ان قلت: شاید نظر صدوق این بوده که از مجموع دو روایت (حسن بن راشد و مفضل) ثواب این روزه برایش  موثوق الصدور بوده که نقل کرده است. نه اینکه مفضل را ثقه می دانست.
قلت: این دو روایت با هم مختلف هستند و این حرف شما صحیح نیست. مخصوصا با توجه به اینکه راوی سوم را غیر ثقه دانسته است و بحث وثاقت را مطرح کرده است. پس مفضل را ثقه می دانسته است.

8- امام کتاب توحید مفضل را در طول چهار روز برای او ذکر می کند. معلوم می شود مفضل مورد عنایت خاص امام بوده است که امام کتاب الفکر ـ کما جاء فی النجاشی ـ را به او القاء می کند.
فهذا ایضا دلیل تام یدل علی وثاقۀ الرجل.

9- مدح شیخ در الغیبۀ:
شیخ در الغیبۀ، ص 209و 210 وی را جزو وکلای ممدوح می داند.

10- روایت اصحاب اجماع از ایشان
مثل روایت یونس بن عبدالرحمان (کافی ج 4، ص 117؛ تهذیب، ج 4، ص 310)، ابن ابی عمیر(توحید، ص 80؛ عیون، ج 1، ص 58؛ کمال الدین، ص 358، امالی صدوق، ص609، معانی الاخبار، ص126)، احمد بن ابی نصر بزنطی(امالی شیخ، ص 52)، عثمان بن عیسی( کافی، ج 2، ص 76)، حسن بن محبوب (ثواب الاعمال، ص 306)
فیه: مبنا نا تمام است.

11- روایت ابن ابی عمیر از ایشان

12- روایت احمد بن ابی نصر بزنطی از مفضل

13- کثرت روایت مفضل در فهرست، نجاشی، کافی، علل، امالی، عیون و ...
فیه: ما این مبنا را قبول نداریم؛ چون بسیاری از ضعفا روایات زیادی دارند.

14- روایت اجلاء از ایشان مثل ابن ابی عمیر، حسن بن محبوب، عثمان بن عیسی، احمد بن محمد بن ابی نصر بزنطی، جعفر بن بشیر و ...
فیه: مبنا ناتمام است.

15- مبنای شیخ انصاری (ره): روایت علی بن حسن بن فضال از مفضل؛ زیرا عبارت معروف «خذوا ما روا و ذروا ما راوا» در مورد بنی فضال
این روایت نشان می دهد اولا روایت اینها حجت است و ثانیا مروی عنه اینها حجت است.
فیه: مبنا ناتمام است.
16. وقوع در کافی (39 روایت دارد).
فیه: مبنا نا تمام است.

دو موید بر وثاقت مفضل:
1- ابن شهر آشوب: مفضل باب امام کاظم «علیه السلام» و خواص امام صادق «علیه السلام» و جزو ثات راویان می باشد. (مناقب، ج 4، ص 281، 321، 325)
2- ابن ابی شعبه حلبی در تحف العقول، وصیت نامه ای برای شیعه از مفضل نقل می کند.
نقل وصیت یک نفر برای شیعه توسط ابن ابی شعبه در عداد وصیت های ائمه و انبیاء «علیهم السلام» دلالت بر عظمت شأن مفضل دارد. مخصوصا با نسخه قاموس الرجال تستری، ج 10، ص 216: وصیۀ مفضل بن عمر الثقه الصادق  لجماعۀ الشیعۀ» که کلمه ثقۀ آمده است.
نتیجه:
با این پانزده وجه و دو موید قطعا مفضل ثقه است و علت حرف نجاشی شاید شبهه غلو در ایشان بوده است.


barrasi:
نجاشی: 933 - محمد بن إسماعيل بن ميمون الزعفراني 
أبو عبد الله ثقة عين روى عن الثقات و رووا عنه و لقي أصحاب أبي عبد الله عليه السلام. له كتاب نوادر.


barrasi:
مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُطَّلِبِ الشَّيْبَانِيِّ:
نجاشی1059: كان في أول أمره ثبتا ثم خلط و رأيت جل أصحابنا يغمزونه و يضعفونه. .... رأيت هذا الشيخ و سمعت منه كثيرا ثم توقفت عن الرواية عنه إلا بواسطة بيني و بينه.
فهرست610: کثیر الروایة حسن الحفظ غیر انّه ضعفه جماعة من اصحابنا
سوال: چرا اصحاب تضعیف کرده اند؟ 
استاد  «مد ظله»: این آقای شیبانی آدم بی باکی بوده است و کاری کرده است که مورد طعن قرار گرفته است. مثلا  شلمغانی که از طرف مقدسه طرد شده است، و بعد از آن حکومت دنبال ایشان بوده است تا او را بکشد که شلمغانی در یک روستایی مخفی شده بود. حالا این بنده خدا در همان حال رفته آن روستا و از ایشان حدیث نقل کرده است. شما اگر ترجمه ایشان را ببینید می گوید اخبرنا بجمیع کتبه...فی حال استتاره. و شاید به همین دلیل نجاشی دیگر از ایشان حدیث نقل کرده است. و الا نجاشی ایشان را ضعیف نمی دانست و از ایشان نقل کرده است. ولی به هر حال اینها کلا صرف احتمال است و وثاقت این شخص ثابت نمی شود.


barrasi:
توثیق خاص ندارد.
رجال‏النجاشي/باب‏الميم/ومن‏هذا.../406 رقم 1076 - موسى بن جعفر بن وهب البغدادي أبو الحسن له كتاب نوادر.


barrasi:
توثسیق خاص ندارد.
رجال‏الطوسي/باب‏ذكرأسماء.../باب‏الميم/437رقم  6255 - 5 - محمد بن السندي روى عن علي بن الحكم.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الميم/359  رقم 963 محمد بن يحيى بن سلمان (سليمان) الخثعمي اخومغلس کوفی ثقة روی عن ابی عبدالله  علیه السلام . له کتاب.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الميم/ومن‏هذا.../407 رقم 1080 - موسى بن الحسن بن محمد 
بن العباس بن إسماعيل بن أبي سهل بن نوبخت أبو الحسن المعروف بابن كبريا. و كان حسن المعرفة بالنجوم و له فيها كلام كثير و كان مفوها عالما و كان مع هذا يتدين حسن الاعتقاد. و له مصنفات في النجوم و كان أبو الحسن بن كبريا هذا مع حسن معرفته بعلم النجوم حسن العبادة و الدين. و له كتاب الكافي في أحداث الأزمنة. يقال إن اسم أبي سهل بن نوبخت طيماوث. 
استاد: عبارت حسن الاعتقاد مثل دیّن دالّ بر توثیق است.


barrasi:
هر چند نجاشی ایشان را در ترجمه جابر تضعیف کرده است:
 رجال‏النجاشي ص :  129 رقم 332: .... روى عنه جماعة غمز فيهم و ضعفوا منهم: عمرو بن شمر و مفضل بن صالح و منخل بن جميل و يوسف بن يعقوب.
اما از آنجا که بزنطی از وی روایت دارد (کافی، ج3، ص231 و ج7، ص44 و تهذیب، ج10، ح1061) و تضعیف نجاشی نیز همانند تضعیفات جابر و عمرو بن شمر و ... ناشی از اتهام غلو است نمی تواند ذر مقابل این وجه عام توثیق بایستد.
وجوه عام دیگر:
وقوع در کامل الزیارات و تفسیر قمی و روایت اجلا و روایت اصحاب اجماع و جعفر بن بشیر از او (کافی، ج1، ص392) و صاحب کتاب بودن و اکثار کلینی و ...
با توجه به تمامیت توثیق توسط روایت بزنطی از او وثاقت وی ثابت می شود.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الميم/366 رقم 991 - محمد بن شريح الحضرمي 
أبو عبد الله ثقة روى عن أبي عبد الله عليه السلام له كتاب. أخبرنا محمد بن جعفر المؤدب قال: حدثنا أحمد بن محمد بن سعيد قال: حدثنا يحيى بن زكريا بن شيبان قال: حدثنا علي بن الحارث بن المغيرة النصري قال: حدثنا بكار بن أبي بكر الحضرمي عن محمد بن شريح. 
رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏جعفر الباقر/باب‏الميم/145رقم 1577 - 8 - محمد بن شريح الحضرمي يكنى أبا بكر.


barrasi:
هر چند محمد بن عبد الحميد البجلی شخصی مجهول است،  ولی نجاشی محمد بن عبد الحميد بن سالم العطاررا توثیق کرده است.
رجال‏ النجاشي،باب‏الميم،ص339، رقم 906 - محمد بن عبد الحميد بن سالم العطارأبو جعفر روى عبد الحميد عن أبي الحسن موسى [عليه السلام‏] و كان ثقة من أصحابنا الكوفيين. له كتاب النوادر. 
ظاهراً اتحاد این دو ثابت است؛ چرا که مرحوم شیخ(ره) دررجال خود می نویسد:
رجال‏الطوسي،أصحاب‏أبي‏الحسن الرضا ،باب‏الميم،ص364، رقم 5397: «محمد بن عبد الحميد العطار أبوه عبد الحميد بن سالم العطار مولى لبجيلة».
ان قلت: ضمیر کان ثقة به پدر (عبدالحمید) و نه خود محمد بر می گردد.. پس وثاقت محمد ثابت نمی شود.
قلت: نجاشی در مقام ترجمه محمد است و در بین ترجمه جمله معترضه ای در مورد پدر گفت که از روات از امام کاظم  علیه السلام است.
علاوه بر این ابن ابی عمیر هم از او روایت دارد. (تهذیب، ج4، ص78، ح1). پس با وجوه عامه هم وثاقت او اثبات می شود.


barrasi:
بین چند راوی ثقه مشترک است:
1. علی بن اسماعیل بن شعیب بن میثم تمار:
هر چند توثیق خاص ندارد، ولی از آنجا که ابن ابی عمیر(وسائل / 10 / 522 ) و صفوان (مشیخه فقیه،ص532، طریق صدوق به علی بن اسماعیل) از او روایت دارند، وثاقتش ثابت می شود.
2. احمد بن حسن بن اسماعیل بن شعیب بن میثم تمار: 
نجاشی، ص74 رقم179 - أحمد بن الحسن بن إسماعيل بن شعيب بن ميثم التمار 
مولى بني أسد. قال أبو عمرو الكشي: كان واقفا و ذكر هذا عن حمدويه عن الحسن بن موسى الخشاب قال: أحمد بن الحسن واقف. و قد روى عن الرضا عليه السلام. و هو على كل حال ثقة صحيح الحديث معتمد عليه. له كتاب نوادر 
3. محمد بن حسن بن زیاد میثمی:
نجاشی، ص363، رقم 979 - محمد بن الحسن بن زياد الميثمي الأسدي مولاهم أبو جعفر ثقة عين روى عن الرضا عليه السلام. له كتاب. أخبرنا الحسين بن هدية قال: حدثنا جعفر بن محمد قال: حدثنا ابن الوليد عن الصفار عن يعقوب بن يزيد عنه بكتابه.
پس هر سه ثقه هستند.


barrasi:
نجاشی، ص363، رقم 979 - محمد بن الحسن بن زياد الميثمي الأسدي مولاهم أبو جعفر ثقة عين روى عن الرضا عليه السلام. له كتاب. أخبرنا الحسين بن هدية قال: حدثنا جعفر بن محمد قال: حدثنا ابن الوليد عن الصفار عن يعقوب بن يزيد عنه بكتابه.


barrasi:
این عنوان مشترک بین چند راوی است:
1. ازدی: 
رجال‏النجاشي/باب‏الميم/424مولى ثقة و أخواه محمد بن حكيم و حديد بن حكيم يكنى أبا محمد. روى عن أبي عبد الله و أبي الحسن عليهما السلام و مات في أيام الرضا عليه السلام و هو أحد من بلى باستدعاء الرشيد له و أخوه أحضرهما الرشيد مع عبد الحميد بن عواض فقتله و سلما و لهم حديث ليس هذا موضعه. له كتاب‏
2. خثعمی 
رجال‏النجاشي/باب‏الميم/357 رقم 957 - محمد بن حكيم الخثعمي روى عن أبي عبد الله و أبي الحسن عليهما السلام يكنى أبا جعفر. له كتاب 
3. ساباطی (نامش در کتب روایی آمده است)
هیچ کدام توثیق خاص ندارند.
وجه عام:
ابن ابی عمیر (تهذیب، 2، 261، ح1040) و بزنطی و صفوان از محمد بن حکیم مطلق روایت دارند، ولی از آنجا که مطلق است و معلوم نیست از کدام یک است وثاقت هیچ کدام ثابت نمی شود.


barrasi:
این عنوان مشترک بین چندین راوی است که برخی ثقه و برخی ضعیفند و برای تشخیص آنها باید از طبقه و القاب و ... استفاده کرد.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الميم/ومن‏هذا.../409 رقم 1089 - موسى بن عمر بن بزيع مولى المنصور ثقة كوفي له كتاب‏.


barrasi:
توثیق خاص ندارد.
رجال‏النجاشي/باب‏الميم/ومن‏هذا.../405 رقم 1075 - موسى بن عمر بن يزيد بن ذبيان الصيقل 
مولى بني نهد أبو علي و له ابن اسمه علي و به كان يكتنى. له كتاب طرائف النوادر و كتاب النوادر.


barrasi:
توثیق خاص ندارد.
رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏الحسن الهادی/باب‏الميم/391 رقم 5768 - 20 - موسى بن عمر الحصيني (الحضيني)


barrasi:
وی از مشایخ شیخ مفید است و توثیق خاص ندارد.
وجوه عامه:
1. روایت اجلایی همچون شیخ مفید و حسین بن عبیدالله غضائری
فیه: اشکاال مبنایی که در وجوه عامه گذشت.
2. ترحم شیخ مفید (امالی، ص56 و 167)
فیه: اگر کثرت داشت مفید بود ولی چند مورد اندک نمی تواند وثاقت را اثبات کند.
3. ترضی ابن طاووس (مصباح الزائر، ص104 و بحار، ج99، ص110)
فیه: از متأخرین است و مفید نیست و اگر هم باشد یک، دو مورد چیزی را ثابت نمی کند.


barrasi:
توثیق خاص ندارد.
 رجال‏النجاشي، ص415 رقم 1108  مسعدة بن صدقة العبدي 
يكنى أبا محمد. قاله ابن فضال و قيل يكنى أبا بشر. روى عن أبي عبد الله و أبي الحسن عليهما السلام. له كتب‏
بحث مفصل دارد. برخی معتقدند با توجه به اینکه می توان وی را متحد با مسعدة بن زیاد که ثقه است دانست، وثاقتش ثابت می شود.
رجال‏النجاشي، ص415 رقم 1109  مسعدة بن زياد الربعي ثقة عين روى عن أبي عبد الله عليه السلام. له كتاب في الحلال و الحرام مبوب.
اما با قراینی این اتحاد قابل اثبات نیست.


barrasi:
این عنوان مشترک بین 4 راوی است:
1. محمد بن قیس البجلی ابوعبدالله ثقه
2. محمد بن قیس الاسدی ابونصر ثقه
3. محمد بن قیس الانصاری ابوقدامة توثیق خاص ندارد
4. محمد بن قیس الاسدی ابواحمد ضعیف
نکته: اگر راوی از محمد بن قیس، عاصم بن حمید باشد، وی محمد بن قیس البجلی ثقه خواهد بود؛ چون نجاشی و شیخ در فهرست راوی کتاب بجلی را عاصم می دانند.


barrasi:
رجال‏الطوسي/باب‏ذكرأسماء من لم یرو.../باب‏الميم/440 رقم6284 - 34 - محمد بن نصير 
من أهل كش ثقة جليل القدر كثير العلم روى عنه أبو عمرو الكشي.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الميم/350 رقم  944 - محمد بن مسعود بن محمد بن عياش السلمي السمرقندي 
أبو النضر المعروف بالعياشي ثقة صدوق عين من عيون هذه الطائفة و كان يروي عن الضعفاء كثيرا. و كان في أول أمره عامي المذهب و سمع حديث العامة فأكثر منه ثم تبصر و عاد إلينا و كان حديث السن سمع أصحاب علي بن الحسن بن فضال و عبد الله بن محمد بن خالد الطيالسي و جماعة من شيوخ الكوفيين و البغداديين و القميين. قال أبو عبد الله الحسين بن عبيد الله: سمعت القاضي أبا الحسن علي بن محمد قال لنا أبو جعفر الزاهد: أنفق أبو النضر على العلم و الحديث تركة أبيه سائرها و كانت ثلاثمائة ألف دينار و كانت داره كالمسجد بين ناسخ أو مقابل أو قارئ أو معلق مملوءة من الناس. و صنف أبو النضر كتبا.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الميم/379 رقم 1032 - محمد بن أبي بكر همام بن سهيل الكاتب الإسكافي 
شيخ أصحابنا و متقدمهم. له منزلة عظيمة كثير الحديث. قال أبو محمد هارون بن موسى رحمه الله: حدثنا محمد بن همام قال: حدثنا أحمد بن ما بنداذ قال: أسلم أبي أول من أسلم من أهله و خرج عن دين المجوسية و هداه الله إلى الحق فكان يدعو أخاه سهيلا إلى مذهبه فيقول له: يا أخي اعلم أنك لا تألوني نصحا و لكن الناس مختلفون فكل يدعي أن الحق فيه و لست أختار أن أدخل في شي‏ء إلا على يقين. فمضت لذلك مدة و حج سهيل. فلما صدر من الحج قال لأخيه: الذي كنت تدعوني إليه هو الحق قال: و كيف علمت ذاك قال: لقيت في حجي عبد الرزاق بن همام الصنعاني و ما رأيت أحدا مثله فقلت له على خلوة: نحن قوم من أولاد الأعاجم و عهدنا بالدخول في الإسلام قريب و أرى أهله مختلفين في مذاهبهم و قد جعلك الله من العلم بما لا نظير لك فيه في عصرك و لا مثل و أريد أن أجعلك حجة فيما بيني و بين الله عز و جل. فإن رأيت أن تبين لي ما ترضاه لنفسك من الدين لأتبعك فيه و أقلدك. فأظهر لي محبة آل رسول الله صلى الله عليه و آله و تعظيمهم و البراءة من عدوهم و القول بإمامتهم. قال أبو علي: أخذ أبي هذا المذهب عن أبيه عن عمه و أخذته عن أبي.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الميم/338 رقم904 - محمد بن موسى بن عيسى أبو جعفر الهمداني السمان 
ضعفه القميون بالغلو و كان ابن الوليد يقول: إنه كان يضع الحديث و الله أعلم. له كتاب ما روي في أيام الأسبوع و كتاب الرد على الغلاة. أخبرنا ابن شاذان عن أحمد بن محمد بن يحيى عن أبيه عنه بكتبه. 
فهرست‏الطوسي/باب‏الخاء/باب‏خالد/174 له كتاب. ذكر أبو جعفر محمد بن علي بن بابويه القمي عن محمد بن الحسن بن الوليد أنه قال: لا أرويه لأنه موضوع وضعه محمد بن موسى الهمداني.


barrasi:
توثیق خاص ندارد.                         
رجال‏النجاشي/باب‏الميم/340 رقم 910 - محمد بن خالد بن عمر الطيالسي التميمي
أبو عبد الله كان يسكن بالكوفة في صحراء جرم. له كتاب نوادر أخبرنا ابن نوح عن ابن سفيان عن حميد بن زياد قال: مات محمد بن خالد الطيالسي ليلة الأربعاء لثلاث بقين من جمادى الآخرة سنة تسع و خمسين و مائتين و هو ابن سبع و تسعين سنة.


onvan:
محمد بن احمد النهدی (حمدان بن احمد بن خاقان)

barrasi:
حمدان بن احمد، حمدان القلانسی، حمدان الحضیضی
رجال‏النجاشي/باب‏الميم/341 رقم 914 - محمد بن أحمد بن خاقان النهدي أبو جعفر القلانسي المعروف بحمدان كوفي مضطرب. له كتب‏.
اضطراب در نقل است و منافاتی با توثیق کشی ندارد.
رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالسادس/530 رقم 1014 - قال أبو عمرو: سألت أبا النضر محمد بن مسعود عن جميع هؤلاء؟ فقال أما علي بن الحسن بن علي بن فضال: فما رأيت فيمن لقيت بالعراق و ناحية خراسان أفقه و لا أفضل من علي بن الحسن بالكوفة و لم يكن كتاب عن الأئمة عليهم السلام من كل صنف إلا و قد كان عنده و كان أحفظ الناس غير أنه كان فطحيا يقول بعبد الله بن جعفر ثم بأبي الحسن موسى ( علیه السلام) و كان من الثقات و ذكر: أن أحمد بن الحسن كان فطحيا أيضا.... و أما محمد بن أحمد النهدي: و هو حمدان القلانسي كوفي فقيه ثقة خير.


barrasi:
منصور بن ولید الصیقل:
رجال شیخ: 1624،4508: کوفی من اصحاب الصادق (ع)
وجه وثاقت:
روایاتی در کافی وارد شده که می تواند وثاقت منصور را ثابت می کند: 
الف: کافی، ج1، کتاب الحجه، باب التمصیص و الامتحان ، ص370، ح3و6 .
قال لی ابوعبدالله یا منصور ان هذا الامر لا یاتیکم الا بعد ایامی و لا و الله حتی یتمیزوا و لا والله حتی تمحصوا 
استاد: 
اولا: سند به خاطر مجاهیل و راوی بودن خود منصور ضعیف است.
ثانیا: در دلالت روایت هم تنها شیعه بودن منصور ثابت می شود نه وثاقتش.
ب: کافی، ج8، ص333، صحیحه سعید بن سیار: اسْتَأْذَنَّا عَلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَا وَ الْحَارِثُ بْنُ الْمُغِيرَةِ النَّصْرِيُّ وَ مَنْصُورٌ الصَّيْقَلُ فَوَاعَدْنَا دَارَ طَاهِرٍ مَوْلَاهُ فَصَلَّيْنَا الْعَصْرَ ثُمَّ رُحْنَا إِلَيْهِ فَوَجَدْنَاهُ مُتَّكِئاً عَلَى سَرِيرٍ قَرِيبٍ مِنَ الْأَرْضِ فَجَلَسْنَا حَوْلَهُ ثُمَّ اسْتَوَى جَالِساً ثُمَّ أَرْسَلَ رِجْلَيْهِ حَتَّى وَضَعَ قَدَمَيْهِ عَلَى الْأَرْضِ ثُمَّ قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي ذَهَبَ النَّاسُ يَمِيناً وَ شِمَالًا فِرْقَةٌ مُرْجِئَةٌ وَ فِرْقَةٌ خَوَارِجُ وَ فِرْقَةٌ قَدَرِيَّةٌ وَ سُمِّيتُمْ أَنْتُمُ التُّرَابِيَّة
استاد: سند تام است ولی دلالت  بر وثاقت ندارد فقط خطاب شیعه شده است. 
وجه عام وثاقت:
صدوق ابتدای سند به او کرده و در مشیخه برایش طریق ذکر کرده است (ج2، ص312 فقیه روی منصور الصیقل عن ابی عبدالله (ع)).
پس صاحب کتاب مشهور بوده و خودش مورد اعتماد علما بوده است.
نتیجه : با مبنای جدید استاد در مورد فقیه وثاقت ثابت می شود.


barrasi:
توثیق خاص ندارد.
مگر اینکه شهرتش را اثبات کنیم و با همان وجه عام الرعایة شهید ثانی (وثاقت روات مشهور بعد از کلینی) وثاقتش را اثبات کنیم. البته اثبات شهرت او مشکل است.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الميم/379 رقم  1031 - محمد بن محمد بن الأشعث أبو علي الكوفي 
ثقة من أصحابنا سكن مصر. له كتاب الحج ذكر فيه ما روته العامة عن جعفر بن محمد عليه السلام في الحج.


barrasi:
موسی بن اسماعیل بن موسی «علیه السلام»:
ایشان توثیق خاص در کتب رجالی ندارد. تنها چیزی که در کتب رجال در مورد ایشان آمده است، عبارت است از:
رجال‏النجاشي، رقم 1091 - موسى بن إسماعيل له كتاب جوامع التفسير و له كتاب الوضوء روى هذه الكتب محمد بن الأشعث. 
فهرست‏الطوسي، رقم 723 - موسى بن إسماعيل.  له كتاب الصلاة و كتاب الوضوء. روى عنه محمد بن الأشعث و له كتاب جوامع التفسير. 

ولی می توان برای وثاقت ایشان وجوهی را ذکر کرد:
وجه اول: توثیق ابن غضائری
أصول علم الرجال بين النظرية و التطبيق، ص: 325: و لكن يمكن استظهار و ثاقته بما ذكره ابن الغضائري من أنّ سهل بن أحمد الديباجي ممّن يضع الحديث، و لا بأس بما رواه من الأشعثيّات و ما يجري مجراها ممّا لا ينفرد به، حيث أنّ ابن الغضائري ممّن عرف بالقدح في الرجال و رميهم بالضعف، و الوضع و مع ذلك يقول: لا بأس بما في الأشعثيّات، و فيه دلالة على ثبوت وثاقة موسى عنده فإنّه لم يذكر طريقا آخر غير طريق موسى بن إسماعيل، فنفي البأس عن الكتاب من ابن الغضائري توثيق ضمني لرواته، و لا أقل من اعتبار نفس الأشعثيّات، هذا من جهة.
اشکال استاد:
اولا کتاب ابن غضائری ثابت نیست
ثانیا کتاب برای محمد بن محمد بن الاشعث است و خود ایشان توثیق می شود.
جواب حقیر: اگر کتاب برای اسماعیل باشد، هر سه توثیق می شود.
وجه دوم: توثیق ابن طاووس
مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، الخاتمةج‏1، ص: 27: و قال ابن طاوس في كتاب عمل شهر رمضان- المدرج في الإقبال: فصل في تعظيم شهر رمضان‏ -: رأيت و رويت من كتاب الجعفريات و هي‏ ألف حديث بإسناد واحد، عظيم الشأن، إلى مولانا موسى بن جعفر، عن مولانا جعفر بن محمّد، عن مولانا محمّد بن علي، عن مولانا علي بن الحسين، عن مولانا الحسين بن علي، عن مولانا علي [بن أبي طالب عليهم السلام، قال: «لا تقولوا رمضان» الخبر. و هذا الحديث وقف فيه الإسناد في الأصل إلى مولانا علي عليه السلام‏ .
و قد روينا في غير هذا أنّ كل ما روي عن مولانا علي‏]  عليه السلام فهو عن رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله‏ ، انتهى.
و لا يخفى أنّ في قوله: عظيم الشأن، مدح عظيم لإسماعيل و ابنه موسى و محمّد بن الأشعث يقرب من التوثيق، فإنّه في مقام مدح هؤلاء لا الّذين فوقهم صلوات اللّه عليهم. و قد مرّ ما ذكره العلامة في إجازته الكبيرة .
اشکال:
آقای مددی: آقای خوئی این حرف را نمیپسندند؛ میفرمایند: سيدبن طاوس از متأخرین است و حرفش ملاک نيست. ما از این اشکال جواب دادیم که اخبار سيدبن طاوس محتمل الحس و الحدس است و بسياری از کتابها نزد ایشان بوده است.
وجه سوم: صاحب کتاب بودن
مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، الخاتمةج‏1، ص: 25: و يظهر منهما [النجاشی و الشیخ] أنّه من العلماء المؤلّفين.
منتهى المقال، ص 312: أقول: يظهر ممّا ذكراه [الفهرست و النجاشي] أنّه من العلماء الإماميّة فتأمّل‏ ، فكأنّه لم يعرفه و أنّه سبط الإمام موسى بن جعفر عليهما السلام، و استظهر منهما كونه إماميّا ثم تأمّل فيه.
وجه چهارم: شیخ اجازه بودن
مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، الخاتمةج‏1، ص: 25: مع أنّه في المقام من مشايخ‏ الإجازة، و النسخة معلومة الانتساب إلى أبيه إسماعيل، و لذا تلقّاها الأصحاب بالقبول كما عرفت من حال‏  الرّواة و المحدّثين، و رووها عن محمّد بن الأشعث من غير تأمّل و نكير من أحد منهم، 
وجه پنجم: نقل ثقه عین
مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، الخاتمةج‏1، ص: 26: بل روى عنه [موسی] هذه النسخة [الجعفریات] أيضا الثقة العين محمّد بن يحيى الخزاز، ...
[الأمالي( للصدوق)، النص، ص: 465، ح 6: حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِ قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي قَالَ‏ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ‏ مُحَمَّدِ بْنِ‏ عِيسَى‏ قَالَ‏ أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الْخَزَّازُ قَالَ حَدَّثَنِي مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ ع قَالَ: إِنَّ يَهُودِيّاً كَانَ لَهُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ دَنَانِيرُ...
7- وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ عَلِيٌّ ع‏ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ دَخَلَ عَلَى ابْنَتِهِ ...
8- وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع‏ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص بَعَثَ سَرِيَّةً ...]
و يروي عنه أيضا إبراهيم بن هاشم، كما في المجلس الرابع و الخمسين منه،...
[امالی صدوق، ص 338: حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ زِيَادِ بْنِ جَعْفَرٍ الْهَمَدَانِيُّ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ إِبْرَاهِيمَ‏ بْنِ‏ هَاشِمٍ‏ قَالَ‏ حَدَّثَنَا مُوسَى‏ بْنُ‏ إِسْمَاعِيلَ‏ بْنِ مُوسَى بْنِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ع عَنْ أَبِيهِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ أَبِيهِ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ ع أَنَّهُ قَالَ لِشِيعَتِهِ‏ يَا مَعْشَرَ الشِّيعَةِ لَا تُذِلُّوا رِقَابَكُمْ بِتَرْكِ طَاعَةِ سُلْطَانِكُم‏]
... و أنت خبير أنّ رواية ثلاثة من الأجلّاء الثقات، عن موسى- و هم: محمّد ابن الأشعث، و ابن يحيى، و إبراهيم بن هاشم الذي صرّح علي بن طاوس في فلاح السائل بأنّه من الثقات‏ بالاتّفاق- ممّا يورث الظن القويّ بكونه من الثقات، و لعلّنا نشير إليه فيما يأتي ان شاء اللّه تعالى، مضافا إلى كونه من المؤلّفين.

وجه ششم: نقل جلیل
[امالی صدوق، ص 338: حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ زِيَادِ بْنِ جَعْفَرٍ الْهَمَدَانِيُّ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ إِبْرَاهِيمَ‏ بْنِ‏ هَاشِمٍ‏ قَالَ‏ حَدَّثَنَا مُوسَى‏ بْنُ‏ إِسْمَاعِيلَ‏ بْنِ مُوسَى بْنِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ع عَنْ أَبِيهِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ أَبِيهِ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ ع أَنَّهُ قَالَ لِشِيعَتِهِ‏ يَا مَعْشَرَ الشِّيعَةِ لَا تُذِلُّوا رِقَابَكُمْ بِتَرْكِ طَاعَةِ سُلْطَانِكُم‏]

وجه هفتم: نقل صحیح الحدیث
در وجه پنجم گذشت که احمد بن ادریس از ایشان با واسطه روایت دارد.

وجه هشتم: نقل قمیین
در وجه پنجم گفته شده که احمد بن محمد بن عیسی از ایشان روایت دارد.
وجه نهم: وقوع ایشان در کامل الزیارات
کامل الزیارات، ص 14: حَدَّثَنِي أَبُو الْفَضْلِ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ مُوسَى بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَثِ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الْحَسَنِ مُوسَى‏ بْنُ‏ إِسْمَاعِيلَ‏ بْنِ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص‏ مَنْ زَارَ قَبْرِي بَعْدَ مَوْتِي كَانَ كَمَنْ هَاجَرَ إِلَيَّ فِي حَيَاتِي فَإِنْ لَمْ تَسْتَطِيعُوا فَابْعَثُوا إِلَيَّ السَّلَامَ فَإِنَّهُ يَبْلُغُنِي.

وجه دهم: وقوع ایشان در مزار مشهدی
مزار مشهدی، ص 33: 6 وَ بِالْإِسْنَادِ قَالَ: حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ‏ الْقُرَشِيُّ، عَنْ‏ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْأَشْعَثِ، عَنْ مُوسَى‏ بْنِ‏ إِسْمَاعِيلَ‏ بْنِ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ، عَنْ أَبِيهِ، [عَنْ أَبِيهِ‏] ، عَنْ جَدِّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَلِيِّ [بْنِ الْحُسَيْنِ‏] عَلَيْهِمُ السَّلَامُ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: مَنْ زَارَ قَبْرِي بَعْدَ مَوْتِي كَانَ كَمَنْ هَاجَرَ إِلَيَّ فِي حَيَاتِي، فَإِنْ لَمْ تَسْتَطِيعُوا فَابْعَثُوا بِالسَّلَامِ، فَإِنَّهُ يَبْلُغُنِي‏.

وجه یازدهم: کثیر الروایۀ بودن
کتاب جعفریات را که مشتمل بر هزار روایت است، ایشان نقل کرده است.

وجه دوازدهم: عدم اشکال سندی شیخ در مقام تعارض
شیخ در بحث شهادت در مقام تعارض، دو روایت را آورده است و اشکال سندی نکرده است.

نتیجه اینکه با توجه به توثیق ابن طاوس که کتب قدما در دسترسش بوده، وثاقت ایشان ثابت می شود.


barrasi:
توثیق خاص ندارد.
وجوه عامه:
1. وی استاد شیخ صدوق است و در موارد متعددی شیخ صدوق بر ایشان ترضی و ترحم دارد. از جمله: فقیه، ج4، ص223.
2. بر مبنای وثاقت کل راویان مشهور بعد از کلینی (الرعایة فی علم الدرایة شهید ثانی) وی نیز ثقه است.
بنابراین وی ثقه است.


barrasi:
محمد بن الحسن
استاد کلینی که در عده از سهل بن زیاد واقع شده است. حدود 91 روایت کلینی صراحتا از ایشان روایت نقل کرده و درصدها روایت در عده از سهل آمده است.
در مورد تعیین این محمد بن الحسن بین علماء اختلاف است.
مرحوم بروجردی (ره) در ترتیب اسانید الکافی/121 مفصلا اقوال را بررسی کرده است.
اقوال:
قول اول: (مرحوم استرآبادی و عده ای از علماء و استاد عندلیب)
مقصود محمد بن الحسن الصفار است.
ادله:
دلیل اول: کلینی و صفار از نظر طبقه به هم نزدیک بودند و کلینی برهه ای از زمان معاصر صفار بوده است.
فیه: با این دلیل تنها امکان نقل کلینی از صفار ثابت می شود نه اینکه ثابت شود قطعا این محمد بن الحسن همان صفار است.
دلیل دوم: محمد بن الحسن بن الولید که 14 سال بعد از کلینی وفات کرده از صفار روایت دارد.
فیه: همان اشکال دلیل اول
دلیل سوم: ابراهیم بن اسحاق الاحمر هم مروی عنه صفار و هم مروی عنه محمد بن الحسن مطلق است. (فهرست شیخ، ترجمه ابراهیم)
فیه: همان اشکال دلیل اول؛ چون چه بسا دو راوی همنامی که از یک راوی روایت می کنند مثل احمد بن محمد بن عیسی و احمد بن محمد بن خالد که بیشتر مروی عنه های آنها مشترک است. علاوه بر این این قرینه کتوقف بر این است که محمد بن حسن دیگری از این راویی که در کافی مطلق باشد نقل نکرده باشد. 
دلیل چهارم: کلینی از محمد بن الحسن روایات فراوان نقل کرده و همه جا نامش را مطلق و بدون لقب آورده است. پس مشخص می شود این محمد بن الحسن یک نفر بیشتر نیست. حال امر مردد بین این است که وی صفار ثقه معروف و مشهور باشد یا مجاهیل دیگری مثل برنانی و ... بسیار بعید است کلینی، صفار معروف را رها کند و به سراغ مجاهیل برود.
فیه: این مجهول ها برای ما مجهول شده اند. شاید از صفار هم مشهور تر و جلیل القدر تر بودند ولی بر ما نرسیده است. ثانیا شاید کلینی به همان مجهول دسترسی داشته و صفار را ملاقات نکرده است.
استاد: با توجه به اینکه در زمان کلینی هر کس مشهور بود، به ما رسیده، قطعا اگر این محمد بن الحسن کسی غیر از صفار باشد و راوی معروف وجلیل القدری بود، حتما به ما نام و ترجمه و شهرتش می رسید.
دلیل پنجم: در موارد زیادی کلینی با واسطه محمد بن یحیی از محمد بن الحسن الصفار روایت کرده است. پس کلینی می توانسته از صفار روایت کند.
فیه: اینکه استاد محمد بن یحیی صفار است، دلیل نمی شود که استاد کلینی هم صفار باشد. بله اگر خود کلینی یا محمد بن یحیی برای استاد کلینی لقب صفار را می آوردند، مدعا ثابت می شد.
دلیل ششم: چندین روایت در کافی وارد شده که از محمد بن الحسن مطلق است و همین روایات با همین اسناد و متن و محتوا در کتب دیگر (شیخ – صدوق – خود صفار و ...) با لقب صفار آمده است.
1-	اصول کافی، باب النهی عن الجسم و الصورۀ، ح 2: مُحَمَّدُ بْنُ‏ الْحَسَنِ‏ عَنْ‏ سَهْلِ‏ بْنِ‏ زِيَادٍ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ مُحَمَّدٍ قَالَ: كَتَبْت‏...
صدوق، توحید: محمد بن الحسن بن الولید عن محمد بن بن الحسن الصفار عن سهل بن زیاد عن حمزۀ بن محمد قال کتبت...
2-	کافی، همان، ح 3: مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ بَزِيعٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زَيْدٍ قَالَ: جِئْت‏...
صدوق، توحید: محمد بن الحسن بن الولید عن محمد بن بن الحسن الصفار عن سهل بن زیاد عن محمد بن اسماعیل بن بزیع عن محمد بن زید قال جئت...
3-	کافی، 3، صلاۀ النوافل: محمد بن الحسن عن سهل عن احمد بن محمد بن ابی نصر قال قلت لابی الحسن ...
تهذیب: محمد بن الحسن الصفار عن سهل بن زیاد عن احمد بن محمد بن ابی نصر قال قلت لابی الحسن ...
4-	کافی، 7، باب نوادر فی الوصایا، ح 7: عدۀ من اصحابنا عن سهل بن زیاد عن محمد بن ادیان قال قال کتبت الی ابن الحسن «علیه السلام» 
صدوق، فقیه، 4، باب الرجل یوصی بوصیۀ...: محمد بن الحسن الصفار عن سهل بن زیاد عن محمد بن الریان قال کتبت الی ابی الحسن «علیه السلام» 
5-	کافی، 1، 128، ح 1، باب جمع القرآن: عین متن و سند در بصائر الدرجات آمده است.
6-	کافی، 6، باب حد الخمر، ح 9: عدۀ من اصحابنا عن سهل بن زیاد و یعقوب بن یزید ...
عین همین متن و سند در بصائر الدرجات آمده است.
محمد بن الحسن مطلق در کافی با توجه به این قرائن همان محمد بن الحسن الصفار است.
دلیل هفتم: محمد بن الحسن و علی بن محمد بن بندار در کافی از ابراهیم بن اسحاق الاحمر روایات فراوانی نقل کرده اند و راوی کتاب ابراهیم، صفار است. (فهرست شیخ، ترجمه ابراهیم) پس اطمینان حاصل می شود که محمد بن الحسن مطلق در کافی همان صفار است.
دلیل هشتم: بسیار بعید است کلینی که کافی را در طول 20 سال نوشته به سراغ صفار با آن مقام و منزلت نرود که از نظر مکانی نیز در قم و نزدیک به ری بوده است.
فیه: چه بعدی دارد. کلینی سراغ خیلی بزرگان نرفته است. علاوه بر این چه اشکالی دارد سراغ محمد بن حسن های دیگر هم برود ولی همه را به صورت مطلق بیاورد.
نتیجه:
با وجه 4 ، 6 ، 7 و از مجموع تمامی وجوه می توان اطمینان پیدا کرد که محمد بن الحسن مطلق در کافی همان محمد بن الحسن الصفار است.
قول دوم: (تنقیح المقال، ج 3، ص84) مقصود محمد بن الحسن بن الولید است.
قول سوم: (محدث نوری در خاتمۀ مستدرک) مشترک بین چند مجهول از جمله محمد بن الحسن البرنانی و ... است.
قول چهارم: (قیل) محمد بن الحسن بن عبدالله بن قصیره است.
فیه: (بروجردی (ره) ) حسن بن عبدلله پسری که به نام محمد در میان روات داشته باشد، دیده نشده است.
قول پنجم: (مرحوم بروجردی) مقصود محمد بن الحسن الطائی الرازی است و قطعا صفار نیست؛ زیرا مشابهتی بین اسناد این دو راوی وجود ندارد. صفار از حدود 50 راوی روایت دارد ولی محمد بن الحسن مطلق تنها از سهل و 2 یا 3 راوی که اهل ری بودند روایت دارد. از طرف دیگر صفار تنها در 2 مورد از سهل روایت کرده است که در یک مورد از آن ظاهرا شیخ اشتباه کرده و صفار را از خودش اضافه کرده است. می ماند یک روایت که آن هم نادر است.
فیه: (استاد) تنها چیزی که ثابت می شود  این است که روایات محمد بن الحسن در کافی تنها از سهل و چند راوی اهل ری بوده است. همانطوری که در مورد علی بن ابراهیم هم حدود 90 درصد روایات وی در کافی از پدرش ابراهیم بن هاشم است. این دلیل نمی شود که علی بن ابراهیم از راوی دیگری غیر از پدرش روایت نداشته باشد.
علاوه بر این تنها چیزی که ثابت می شود این است که در بین کتب موجوده، صفار از سهل روایت ندارد. نه اینکه در واقع هم روایت نداشته باشد.
دلیل بر طائی بودن محمد بن الحسن:
نجاشی در ترجمه علی بن عباس الجرازینی: راوی کتاب علی بن عباس را محمد بن الحسن الطائی الرازی ذکر کرده است. از طرف دیگر کلینی از محمدبن الحسن الطائی الرازی روایت دارد (کتاب الجهاد کافی، ج 15، ص 23، باب من یجب معه الجهاد). از طرف دیگر هم طائی رازی از سهل روایت دارد (توحید، 189 و عیون،138) بنابراین محمد بن الحسن مطلق در کافی همان طائی رازی است.
فیه: (استاد) درست است که کلینی از طائی روایت دارد ولی روایت یک کتاب (کتاب علی بن عباس) توسط طائی دلیل نمی شود که تمام محمد بن الحسن های مطلق همان طائی باشد. پس اگر قرائن و ادله صفار بودن تام باشد، مشخص می شود تنها همین کتاب علی بن عباس توسط طائی نقل شده و در بقیه روایات و کتب صفار است.
علاوه بر این تنها در یک روایت طائی از سهل روایت دارد، حال آنکه صفار از سهل روایت دارد. پس اگر ادله صفار بودن تام باشد، این دلیل نمی تواند چیزی را اثبات کند.
نتیجه: مقصود از محمد بن الحسن مطلق واقع در عده از سهل که استاد کلینی است، صفار ثقه است.


barrasi:
فهرست 110 - أحمد بن عبد العزيز الجوهري. له كتاب السقيفة. 
ابن ابی اللحدید (شرح نهج البلاغة ج16 ص210): ابوبکر احمد بن عبدالعزیز جوهری عامی المذهب ثقة ورع اثنی علیه المحدثون.
بعید نیست توثیقات ابن ابی الحدید همچون توثیقات ابن فضال و ابن عقده و ... کافی باشد مخصوصا با توجه به عبارت «اثنی علیه المحدثون» که نشانگر حسی بودن توثیق است.
حال وی شیعه است یا سنی، ابن ابی الحدید او را سنی می داند ولی چون شیخ اشاره ای به مذهب وی نکرده ظهور در تشیع وی دارد که تقیه می کرده است. علاوه براین کتاب سقیفه نوشتن هم موید دیگر تشیع وی است.


barrasi:
صدوق در کمال الدین (ج2/ص369):رأیته فی همدان و هو فاضل دین


onvan:
احمد بن محمد بن محمد بن سلیمان (ابو غالب الزراری)

barrasi:
فهرست‏الطوسي/باب‏الهمزة/باب‏أحمد/74رقم 94 - أحمد بن محمد بن محمد بن سليمان 
بن الحسن بن الجهم بن بكير بن أعين بن سنسن أبو غالب الزراري و هم البكيريون و بذلك كان يعرف إلى أن خرج توقيع من أبي محمد عليه السلام فيه ذكر أبي طاهر الزراري: (فأما الزراري رعاه الله...) فذكروا أنفسهم بذلك. و كان شيخ أصحابنا في عصره و أستاذهم و ثقتهم. و صنف كتبا


barrasi:
احمد بن عبدالله:
در برخی نسخه ها احمد بن عبدالله بن امیه آمده است، اما با توجه به اینکه در تنقیح المقال از برخی نسخه ها نقل کرده اند: احمد بن عبدالله بن ابنه، مقصود این است که وی نوه پسری برقی است.
1-  مشایخ محمدون ثلاث
2-  وقوع در سند کافی، ج 3، ص 455
الف. آثار صحیحه
ب. کلینی من اوثق الناس است و قطعا از غیر ثقه روایت نمی کند.
ج. روایت جلیل 
3-  وقوع ایشان در طرق نجاشی، ص 229 ترجمه عبدالله بن محمد بن نهیکی
4-  مشایخ اجازه: 
5-  وقوع بشاره المصطفی ج 2، ص 176 [بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ: حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِيُّ قَالَ: حَدَّثَنَا أَبِي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي مُحَمَّدٍ الْأَنْصَارِيِّ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ الْبَاقِرِ ع‏]
6-  وقوعش در مشیخه صدوق در طریق محمد بن مسلم: ما كان فيه عن محمّد بن مسلم الثقفيّ‏ فقد رويته عن عليّ بن أحمد بن عبد اللّه ابن أحمد بن أبي عبد اللّه، عن أبيه‏، عن جدّه أحمد بن أبي عبد اللّه البرقيّ، عن أبيه محمّد بن خالد، عن العلاء بن رزين، عن محمّد بن مسلم.
7-  روایت صحیح الحدیث
روایت احمد بن ادریس از ایشان: ثواب الاعمال، ص271
8-  کثرت روایات
9-  روایت جلیل: روایت مرحوم کلینی، حسن بن حمزه العلوی [امالی مفید، ص 317 و امالی طوسی، ص 88 و 204]
10-  در اسناد دو قلو (در عده من اصحابنا و در طریق شیخ به احمد بن محمد بن خالد برقی و در طریق نجاشی به محمد بن خالد برقی و...)
11- توثیق عام شهید ثانی در مورد مشاهیر در زمان کلینی به بعد.
البته اولا شهرت فی الجمله باید ثابت باشد و ثانیا معلوم نیست مشایخ کلینی را هم شامل شود.
12- مبنای آقای تبریزی در مورد مشاهیر از روات
13- حساب احتمالات در مورد مروی عنه های کلینی: اکثر موارد ثقه هستند، در مورد موارد مشکوک هم احتمال وثاقت است و از تراکم این احتمالات، اطمینان به وثاقت مورد مشکوک هم حاصل می شود.

نتیجه: بعید نیست از برخی از این وجوه یا مجموع این وجوه اطمینان به وثاقت ایشان حاصل شود.


barrasi:
اسباط بن سالم (بیاع الزطی):
توثیق خاص ندارد ولی با وجه عام ثقه است.
وجه عام وثاقت: روایت ابن ابی عمیر از اسباط در فهرست (رقم 123).
پس اسباط ثقه است.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الألف‏منه/ومن‏هذا.../27 رقم50 - إسماعيل بن عبد الخالق بن عبد ربه بن أبي ميمونة بن يسار مولى بني أسد وجه من وجوه أصحابنا و فقيه من فقهائنا و هو من بيت الشيعة عمومته شهاب و عبد الرحيم و وهب و أبوه عبد الخالق كلهم ثقات رووا عن أبي جعفر و أبي عبد الله عليهما السلام. و إسماعيل نفسه روى عن أبي عبد الله و أبي الحسن عليهما السلام. له كتاب رواه عنه جماعة
رجال کشی، ص414 رقم783 - حدثني أبو الحسن حمدويه بن نصير قال سمعت بعض المشايخ يقول و سألته عن وهب و شهاب و عبد الرحمن بني عبد ربه و إسماعيل بن عبد الخالق بن عبد ربه؟ قال: كلهم خيار فاضلون كوفيون.


onvan:
ابو المفضل (محمد بن عبدالله بن مطلب الشیبانی)

barrasi:
ابوالمفضل:

نجاشی ص‏396، رقم1059:
محمد بن عبد الله بن محمد بن عبيد الله بن البهلول بن همام بن المطلب بن همام بن بحر بن مطر بن مرة الصغرى بن همام بن مرة بن ذهل بن شيبان أبوالمفضل. كان سافر في طلب الحديث عمره أصله كوفي و كان في أول أمره ثبتا ثم خلط و رأيت جل أصحابنا يغمزونه و يضعفونه. 
له كتب كثيرة منها: كتاب شرف التربة كتاب مزار أمير المؤمنين عليه السلام كتاب مزار الحسين عليه السلام كتاب فضائل العباس بن عبد المطلب كتاب الدعاء كتاب من روى حديث غدير خم كتاب رسالة في التقية و الإذاعة كتاب من روى عن زيد بن علي بن الحسين كتاب فضائل زيد [عليه السلام‏] كتاب الشافي في علوم الزيدية كتاب أخبار أبي حنيفة كتاب القلم. 
رأيت هذا الشيخ و سمعت منه كثيرا ثم توقفت عن الرواية عنه إلا بواسطة بيني و بينه. 

فهرست: 
611 - محمد بن عبد الله بن المطلب الشيباني يكنى أبا المفضل كثير الرواية حسن الحفظ غير أنه ضعفه جماعة من أصحابنا. له كتاب الولادات الطيبة و له كتاب الفرائض و له كتاب المزار و غير ذلك. أخبرنا بجميع رواياته عنه جماعة من أصحابنا. 

رجال لم یرو: 
6360 - 110 - محمد بن عبد الله بن المطلب الشيباني أبو المفضل كثير الرواية إلا أنه ضعفه قوم أخبرنا عنه جماعة. 

ابن داود:
  • جزء اول: عبارت فهرست
  • جزء دوم:
    ○ رقم 447: عبارت نجاشی
    ○ رقم 448: عبارت فهرست
علامه باب اول:
  • رقم 27: عبارت فهرست
  • رقم 53: عبارت نجاشی
همچنین تفاوت برخی از کتابهایشان موید تعدد آنها است.

استاد:
ظاهراً این عنوان یک نفر بیشتر نیست و نجاشی همه اجداد را مطرح کرده و شیخ مستقیم او را به جدش نسبت داده است، هر چند علامه و ابن داود متعدد فهمیده اند.
نجاشی می نویسد: از ابی المفضل با واسطه روایت نقل کرده است، این امر می تواند بخاطر یکی از امور باشد.
1. شاید تنها روایاتی را که زمان ثبتش بوده و هنوز فراموشی نگرفته بوده نقل کرده است.
2. بخاطر ترس از اتهام اصحاب از او بلاواسطه نقل نکرده است.
3. بخاطر ارتباط با شلمغانی از او تنها باواسطه نقل روایت کرده است.
توضیح: شیبانی آدم بی محابایی بوده است. بعد از اینکه برای شلمغانی از ناحیه مقدسه لعنت صادر شد و امام علیه السلام ایشان را لعنت و طرد کردند، حکومت دنبال ایشان بود و می خواست او را بکشد که شلمغانی در روستایی قایم شده بود. در این حال شیبانی به آن روستا رفته است و از ایشان حدیث نقل کرده است. چون کتبش مثل کتب بنی الفضال صحیح است. نجاشی در ترجمه ایشان دارد که شیبانی نقل می کند من در حال خفاء شلمغانی در فلان روستا این احادیث را از ایشان گرفتم. 
قال النجاشي: محمد بن علي (بن) الشلمغاني، أبو جعفر المعروف بابن العزاقر: كان متقدما في أصحابنا، فحمله الحسد لأبي القاسم الحسين بن روح على ترك المذهب، و الدخول في المذاهب الردية حتى خرجت فيه توقيعات، فأخذه السلطان، و قتله و صلبه ، قال أبو الفرج: محمد بن علي الكاتب القناني: قال لنا أبو المفضل محمد بن عبد الله بن المطلب: حدثنا أبو جعفر محمد (بن) علي (بن) الشلمغاني في استتاره بمعلثايا بكتبه. (نجاشی، ص379، رقم 1029)
با توجه به این مطلب شاید بتوان گفت تضعیف اصحاب به جهت نقل روایت و اجازه ایشان از شلمغانی بعد از تکذیب ایشان از ناحیه مقدسه بوده است. اگر وجهش این باشد، تضعیف زیر سوال می رود لذا اصل تضعیف مورد شک است. و شاید مرحوم نجاشی به خاطر همین مطلب نفرموده است که ایشان ضعیف است بلکه فرموده من از ایشان بلاواسطه حدیث نقل نمی کنم. اگر این امر ثابت شود، دیگر تضعیف رجالی ثابت نمی شود، ولی به هر حال توثیق هم ندارد.

نکته اول:
در مورد ابی المفضل ایشان با اینکه گفته من از ایشان نقل مستقیم نمی کنم، اما ایشان اصلا نقل غیر مستقیم ندارد و همه نقلهای ایشان حدود 15 مورد است که آن هم بی واسطه است.
آقای خویی: اینکه نجاشی گفته من بلاواسطه از او روایت نقل نمی کنم، مقصودش این است که با تعبیر حدثنا یا اخبرنا از او روایت نکرده ام، اما در موارد متعددی با تعبیر قال از ایشان روایت دارد.

نکته دوم:
ابن شهر آشوب در معالم و ذهبی در میزان:
ابوالمفضل متوفی 387 است و 90 سال داشته. لذا نجاشی که متولد 372 است. طبق این نقل، هنگام مرگ ابوالمفضل، نجاشی 15 ساله بوده. و لذا عدم نقل نجاشی از ایشان به خاطر عدم وثاقت او نبوده بلکه او در دوران اختلاط او را درک کرده است. لذا روایاتی که از خودش مستقیما شینده را اعتماد نکرده و فقط روایات با واسطه را از او نقل کرده است.
 آقابزرگ در الذریعه می گه پس طبیعتا ایام اختلاط شیبانی را درک کرده و شاید به همین دلیل است که نجاشی میگوید من مستقیم از او نقل نمی کنم.

وجوه عامه وثاقت:
1. وقوع در طرق نجاشی به تعبیر «قال ابوالمفضل...»  439-339-899-1019-1037-1182-1268
اشکال: اشکال مبنایی است.

2. نقل صدها کتاب برای جماعت بدون اختلاف نسخه
امثال حسین بن عبیدالله و دیگر بزرگان از ایشان روایت نقل کرده اند و هیچ اختلاف نسخه ای ندارند وگرنه شیخ در فهرست به اختلاف نسخه اشاره می کرد. پس مشخص می شود راوی ثبت و ثقه ای بوده است و روایات موجود هم در زمان ثبتش بوده ولی در اواخر عمر تخلیط و انحراف داشته است.

3. وقوع در اسناد دوقلو بدون اختلاف نسخه
کتب و روایات برقی و یونس بن عبدالرحمن و ... را همراه با راویان ثقه دیگر بدون اختلاف نسخه نقل کرده است. پس مشخص می شود وی فرد ثقه ای بوده است.

4. کثرت ترضی و ترحم صاحب کفایة الاثر
منهج المقال: علی بن محمد خزاز صاحب کفایة الاثر (شاگرد شیخ صدوق) در موارد متعددی (13 مورد از حدود 20 مورد) از کتابش برای ایشان ترضی و ترحم کرده است. پس ایشان فرد ثقه ای بوده است.
البته شیخ در الغیبة (ص167) و نجاشی و سید بن طاووس در اقبال (ج1، ص65 و ج2، ص210) و در فلاح السائل (ص151) و.... نیز برای او ترضی و ترحم دارند.

5. وقوع در بشارة المصطفی: (2:4/ 2:66 / 2:75 / 2:86 / 2:104 / 2:141) البته همگی با واسطه
اشکال مبنایی دارد.

6. وقوع در اسناد مزار ابن مشهدی (ص 136 و 567)
اشکال مبنایی دارد.

7. از مشایخ مشهورین بعد از کلینی و نقل وثاقت توسط شهید ثانی
اشکال: خود اصحاب وی را تضعیف کرده اند. البته این مورد نقض می تواند اصل فرمایش شهید ثانی را زیر سوال می برد.

8. روایت اجلاء (حسین بن عبیدالله، صاحب دلائل الامامة، صاحب کفایة الاثر و...) یا کثرت نقل جلیل
اشکال مبنایی دارد.

9. شیخ الاجازه بودن به معنای کرسی درس داشتن
خطیب بغدادی: وقتی ابوالمفضل به بغداد آمد، همه در مجلس درس ایشان شرکت می کردند. پس مشخص می شود وی کرسی درس داشته است. بنابراین وی ثقه است.

10. کثرت روایت
ایشان ناقل کتب و روایات فراوانی است. پس کثرت روایت ثابت می شود.

11. اکتفا شیخ به ابی المفضل در فهرست با وجود روات دیگر
در بیش از 200 مورد نام ایشان در طرق واقع شده است و حال آنکه با توجه به تعویض سند روات مسلّم الوثاقة ای وجود داشته است که شیخ می توانسته نام آنها را بیاورد. پس مشخص می شود شیخ وی را ثقه می دانسته است.

  نتیجه:
با توجه به وجوه مطرح شده مشخص می شود ابوالمفضل راوی ثبت و ثقه ای بوده است و روایات موجود روایاتی است که در زمان ثبتش نقل کرده است و منافاتی هم با تضعیفات ندارد، زیرا این تضعیفات مربوط به اواخر عمر که تخلیط و آلزایمر داشته است می باشد. بنابراین روایات او قابل عمل است.


barrasi:
ابن عقده (احمد بن محمد بن سعید)
نجاشی، ص94، رقم 233: أحمد بن محمد بن سعيد بن عبد الرحمن بن زياد بن عبد الله بن زياد بن عجلان مولى عبد الرحمن بن سعيد بن قيس السبيعي الهمداني. هذا رجل جليل في أصحاب الحديث مشهور بالحفظ و الحكايات تختلف عنه في الحفظ و عظمه و كان كوفيا زيديا جاروديا على ذلك حتى مات و ذكره أصحابنا لاختلاطه بهم و مداخلته إياهم و عظم محله و ثقته و أمانته... و مات أبو العباس بالكوفة سنة ثلاث و ثلاثين و ثلاثمائة.

الفهرست، ص68، رقم 86: ... أمره في الثقة و الجلالة و عظم الحفظ أشهر من أن يذكر و كان زيديا جاروديا و على ذلك مات و إنما ذكرناه في جملة أصحابنا لكثرة رواياته عنهم و خلطته بهم و تصنيفه لهم‏

الرجال، ص409، رقم 5949: ... جليل القدر عظيم المنزلة.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الواو/430 رقم  1155 - وهب بن وهب بن عبد الله بن زمعة بن الأسود بن المطلب بن أسد بن عبد العزى أبو البختري 
روى عن أبي عبد الله عليه السلام و كان كذابا و له أحاديث مع الرشيد في الكذب. قال سعد: تزوج أبو عبد الله عليه السلام بأمه (ام وهب بن وهب) . له كتاب يرويه جماعة.
فهرست‏الطوسي/باب‏العين/باب‏عبدالله/303 رقم  462 ... له كتاب عن صاحب المغازي. و تزوج أبو عبد الله عليه السلام بأمه أعني أم وهب بن وهب و كان قاضي القضاة ببغداد من قبل الرشيد و هو ضعيف لا يعول على ما ينفرد به.


barrasi:
نجاشی رقم 152: سید فی هذه الطائفه (از مشایخ نجاشی است)
یعنی در طایفه شیعه یا در طایفه سادات سید و آقاست. این خود یک نوع مدح است.
وجه عام: شیخ طوسی در الغیبه در سه جا که نام ایشان را آورده در دو جا برایشان ترحم کرده است؛ با اینکه دأب مرحوم شیخ ترحم زیاد نیست. پس وی ثقه است.


barrasi:
نجاشی، ص20، رقم 25: 
ابراهيم بن عيسى ابو ايّوب الخزّاز و قیل ابراهیم بن عثمان روی عن ابی عبدالله و ابی الحسن ثقه کبیر المنزله.
کشی، ص366، رقم 679:
ابو ايّوب ابراهيم بن عيسى الخزّاز قال محمّد بن مسعود عن علىّ بن الحسن ابو ايّوب كوفىّ اسمه ابراهيم بن عيسى ثقة.
رجال شیخ:
الف. 1935- 239 إبراهيم بن عيسى، كوفي خراز، و يقال ابن عثمان.
ب. 1775- 79 إبراهيم بن زياد، أبو أيوب‏ الخراز الكوفي.
فهرست، ص 18،  رقم13 ابراهيم بن عثمان‏: إبراهيم بن عثمان المكنّى بأبي أيّوب  الخزاز ، الكوفي، ثقة.
له أصل.
تنها مشکل در امکان وجود دو راوی است: یکی ابراهیم بن زیاد که شیخ مطرح کرده و توثیق خاص ندارد و دیگری ابراهیم بن عیسی (یا عثمان) که ثقه است.
وجوه اتحاد:
1. ابن داود هر دو را یک نفر دانسته است.
2. شاید عیسی یا عثمان جد ابراهیم بن زیاد است و یا زیاد جد بن عثمان باشد. مخصوصا اینکه روایتی از ابراهیم بن عثمان بن زیاد نقل کرده است. (کافی، ج5، ص 237؛ تهذیب، ج7، ص179)
فیه: با توجه به اینکه شیخ دو راوی مطرح کرده، ظاهر در اختلاف و تعدد است. علاوه بر این همین روایت در جای دیگری از کافی (ج5، ص97) اینگونه آمده است: ابراهیم بن عبدالحمید عن عثمان بن زیاد.
بنابراین نمی توان وحدت ثابت نمی شود.
مگر اینکه بگوییم ابراهیم بن عیسی مشهور و صاحب کتاب است. پس به او منصرف است و یا در هر روایت با توجه به قرینه راوی و مروی عنه تشخیص دهیم. (راوی کتب ابراهیم بن عیسی، حسن بن محبوب (نجاشی) و ابن ابی عمیر و صفوان (فهرست) است).
بنابراین با انصراف به مشهور (ابراهیم بن عثمان) وثاقت ابی ایوب موجود در روایات ثابت می شود.


barrasi:
هر چند توثیق خاص ندارد اما از آنجا که ابن ابی عمیر (کافی/2/171/ح8) از او روایت دارد ثقه است.


barrasi:
این عنوان مشترک است بین:
1. ابوعبیده الحذاء زیاد بن عیسی: جاشی رقم 449: ثقه روی عن ابی جعفر و ابی عبدالله ع
2. ابوعبیده الجراح المدائنی: عامر بن عبدالله : توثیق خاص ندارد.


barrasi:
مردد بین عبدالله بن محمد و محمد بن شریح است که هیچ کدام توثیق خاصی ندارند. بله ابن ابی عمیر (کافی/5/534) و صفوان (فقیه/4/49)از عنوان ابی بکر حضرمی روایت دارند؛ ولی از آنجا که نمی دانیم کدامیک مراد است این توثیق نیز مفید نیست.
الا ان یقال: از آنجا که در برخی از موارد عبدالله بن محمد نامش کنار ابوبکر حضرمی آمده مشخص می شود طرف مقابل (محمد بن شریح) آنقدر به این کنیه معروف بوده که نیازی به آوردن نامش نبوده است. پس توثیق صفوان و ابن ابی عمیر نسبت به محمد بن شریح ثابت می شود.
فیه: هذا مجرد احتمال


barrasi:
اسماعیل بن سهل:
مورد تضعیف اصحاب واقع شده و ضعیف است. رجال‏النجاشي/باب‏الألف‏منه/ومن‏هذا.../28رقم56 - إسماعيل بن سهل الدهقان ضعفه أصحابنا. له كتاب‏


barrasi:
ابراهیم بن زیاد الکرخی:
هر چند توثیق خاص ندارد ولی از آنجا که ابن ابی عمیر (کافی/ 2/ 292 /ح11) و صفوان (کافی / 6 / 30 / ح1) از او روایت دارند و این بزرگواران تنها از ثقات روایت می کنند، وثاقت وی ثابت می شود.


barrasi:
فهرست‏الطوسي/باب‏الهمزة/باب‏إسحاق/39رقم52 - إسحاق بن عمار الساباطي 
له أصل. و كان فطحيا إلا أنه ثقة و أصله معتمد عليه.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الألف‏منه/ومن‏هذا.../71 رقم169 - إسحاق بن عمار بن حيان مولى بني تغلب أبو يعقوب الصيرفي 
شيخ من أصحابنا ثقة و إخوته يونس و يوسف و قيس و إسماعيل و هو في بيت كبير من الشيعة و ابنا أخيه علي بن إسماعيل و بشر بن إسماعيل كانا من وجوه من روى الحديث. روى إسحاق عن أبي عبد الله و أبي الحسن عليهما السلام ذكر ذلك أحمد بن محمد بن سعيد في رجاله. له كتاب نوادر


barrasi:
رجال‏النجاشي ص :  106رقم267 - أديم بن الحر الجعفي مولاهم كوفي ثقة له أصل.


barrasi:
نجاشی رقم 225: کان وافد القمیین ... و کان خاصه ابی محمد ع 
(قبر شریفش سر پل ذهاب است)


barrasi:
نجاشی، رقم195: ثقة له کتاب دلائل النبی صلی الله علیه و آله و سلم .


barrasi:
رجال‏النجاشي ص :  98 رقم244 - أحمد بن النضر الخزاز أبو الحسن الجعفي 
مولى كوفي ثقة من ولده أبو الحسين أحمد بن علي بن عبيد الله النضري روى عنه أبو العباس بن عقدة. له كتاب‏


barrasi:
در کتب رجالی مطلبی در مورد وی وارد نشده است. 
تنها شیخ در رجال در اصحاب امام صادق  علیه السلام وی را کوفی دانسته است.


barrasi:
ابان بن تغلب:
نجاشی رقم 7: عظیم المنزله فی اصحابنا
فهرست رقم 61: ثقه جلیل القدر عظیم المنزله فی اصحابنا
وثاقت ایشان ثابت می شود.


barrasi:
اسماعیل بن ابی سارة:
هر چند وی توثیق خاص ندارد، اما از آنجا که ابن ابی عمیر از او روایت کرده (کافی / 3 / 488 / ح24) وثاقت وی با وجوه عامه ثابت می شود.


barrasi:
نجاشی ارقام 11و497: کان ثقه وجها فی اصحابنا الکوفیین


barrasi:
اسماعیل بن ابی سمال (ابی سماک):
توثیق خاص ندارد ولی نجاشی در ترجمه برادرش (ابزاهیم بن ابی بکر محمد بن ابی سمال) توثیق مرددی دارد:  
رجال‏النجاشي/باب‏الألف‏منه/باب‏إبراهيم/21رقم30 - إبراهيم بن أبي بكر محمد بن الربيع يكنى بأبي بكر ابن أبي السمال سمعان بن هبيرة بن مساحق بن بجير بن عمير بن أسامة بن نصر بن قعين بن الحارث بن ثعلبة بن دودان بن أسد بن خزيمة ثقة هو و أخوه إسماعيل بن أبي السمال رويا عن أبي الحسن موسى عليه السلام و كانا من الواقفة و ذكر الكشي عنهما في كتاب الرجال حديثا شكا و وقفا عن القول بالوقف و له كتاب نوادر.
تردید در این است که آیا ثقة تنها به ابراهیم می خورد یا هم به او و هم به برادرش یعنی در واقع فرموده: ثقة هو و اخوه، ولی ظاهراً «هو و اخوه» مبتدای برای خبر «رویا» است. یعنی هم و اخوه رویا ... . بنابراین توثیق ثابت نمی شود.


onvan:
احمد بن حسن بن اسماعیل بن شعیب بن میثم التمار

barrasi:
نجاشی، ص74 رقم179 - أحمد بن الحسن بن إسماعيل بن شعيب بن ميثم التمار 
مولى بني أسد. قال أبو عمرو الكشي: كان واقفا و ذكر هذا عن حمدويه عن الحسن بن موسى الخشاب قال: أحمد بن الحسن واقف. و قد روى عن الرضا عليه السلام. و هو على كل حال ثقة صحيح الحديث معتمد عليه. له كتاب نوادر.


barrasi:
إسماعيل بن مهران
مشترک است بین:
1.	اسماعیل بن مهران (مطلق)
فهرست شیخ رقم 41: إسماعيل بن مهران له كتاب الملاحم و له أصل‏
و در رجال هم در اصحاب امام رضا آمده است و هم در اصحاب امام صادق یعنی دو نفر داریم.
2.	اسماعیل بن مهران بن ابی نصر:
نجاشی: رقم 49: إسماعيل بن مهران بن أبي نصر السكوني و اسم أبي نصر زيد مولى كوفي يكنى أبا يعقوب ثقة معتمد عليه روى عن جماعة من أصحابنا عن أبي عبد الله عليه السلام ذكره أبو عمرو في أصحاب الرضا عليه السلام. صنف كتبا منها الملاحم‏
فهرست رقم 32: إسماعيل بن مهران بن محمد بن أبي نصر السكوني و اسم أبي نصر زيد مولى كوفي يكنى أبا يعقوب ثقة معتمد عليه. روى عن جماعة (من أصحاب أبي عبد الله) عليه السلام و لقي الرضا عليه السلام و روى عنه. و صنف مصنفات كثيرة منها: كتاب الملاحم‏
آقای خوئی:
این دو متحد اند؛ زیرا هر دو کتاب ملاحم داشته اند و بقیه رجالیون تنها یک نفر را ذکر کرده اند. پس اینکه شیخ در فهرست دو نفر آورده است دلیل بر اختلاف نمی شود.
اشکال استاد: بعید است که یکی باشند و شیخ با حدود ده فاصله فراموش کرده باشد و دوباره تکرار نماید. مخصوصا که طریق به کتب این دو نفر نیز متفاوت است. پس تعدد عنوان ظهور در تعدد معنون دارد.


barrasi:
این عنوان بین رواتی مشترک است که هیچ کدام توثیق ندارند. یکی از این روات این راوی است:رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏الحسن الرضا /باب‏الهمزة/352 / 5207 - 13 - إسماعيل بن عباد القصري من قصر ابن هبيرة.


barrasi:
نجاشی رقم 224: احمد بن حمزه بن الیسع بن عبدالله القمی روی ابوه عن الرضا  علیه السلام ثقه ثقه له کتاب النوادر


barrasi:
احمد بن یوسف بین دو راوی مشترک است
راوی اول: احمد بن یوسف بن یعقوب الجعفی. توثیق خاص ندارد و نامش در ترجمه جمیل بن دراج در نجاشی و در ترجمه اصبغ بن نباته در فهرست آمده است.
اما توثیق عام:
الف. در طریق نجاشی واقع شده است در ترجمه جمیل بن دراج (أخبرنا محمد بن جعفر التميمي عن أحمد بن محمد بن سعيد عن أحمد بن يوسف بن يعقوب الجعفي من كتابه و أصله في رجب سنة تسع و مائتين‏) و طبق مبنای آقای وحید ثقه می شود.
ب. راوی از محمد بن اسماعیل زعفرانی است.
ج. روایت اجلایی مثل ابن عقده از او
فیه: همانطور که در وجوه عامه گفته شده هر سه مبنا ناتمام است.
راوی دوم: احمد بن یوسف مولی بنی تیم الله: 
رجال طوسی رقم 5205 اصحاب امام رضا  علیه السلام: مولى بني تيم الله كوفي كان منزله بالبصرة و مات ببغداذ (ببغداد) ثقة
آقای خوئی: 
این دو متحد هستند. زیرا شیخ در فهرست در ترجمه اصبغ بن نباته «الجعفی» گفته است اما در رجال بنی تیم الله را نام برده. اگر تفاوت داشتند هر دو را ذکر میکرد. پس این دو متحد هستند.
نکته: اینکه نجاشی در ترجمه جمیل بن دراج می گوید ابن عقده از الجعفی در سال 209 روایت کرده است (أخبرنا محمد بن جعفر التميمي عن أحمد بن محمد بن سعيد عن أحمد بن يوسف بن يعقوب الجعفي من كتابه و أصله في رجب سنة تسع و مائتين) صحیح نیست زیرا ابن عقده متولد 249 (رجال شیخ رقم 5949) است.
اشکال اول استاد: خیلی موقع ها شیخ فراموش کرده است؛ به ویژه اینکه جعفی در طریق آمده است و ترجمه ای برایش ذکر نشده است. 
اشکال دوم استاد: ابن عقده که متوفای 333 یا 332 (رجال و نجاشی) است راوی از الجعفی است (نجاشی ترجمه جمیل بن دراج). ولی مولی بنی تیم الله تنها در اصحاب امام رضا  علیه السلام  آمده است. و حضرت متوفای سال 200 است. و وی در اصحاب امام جواد  علیه السلام  یا امام هادی  علیه السلام  نیامده است و در باب من لم یرو هم نیست پس معلوم می شود خیلی پس از امام رضا  علیه السلام زنده نبوده است مثلا حدود 210 یا 220 از دنیا رفته باشد. ابن عقده هم متولد 249 نمی تواند با این فاصله از او روایت نموده باشد. پس اتحاد ثابت نمی شود.


barrasi:
نامش در کتب رجالی نیامده و تنها در طرق شیخ و نجاشی واقع شده است.


barrasi:
نجاشی رقم 232: ابوعبدالله و و ابن اخی ابی الحسن علی بن عاصم المحدث یقال له العاصمی. کان ثقه فی الحدیث سالما خیرا اصله کوفی و سکن بغداد روی عن شیوخ الکوفیین
فهرست رقم 85: ثقه فی الحدیث سالم الجنبه اصله الکوفه
(استاد کلینی بوده است)


barrasi:
زیاد بن منذر (ابو الجارود):
                        رجال‏النجاشي/باب‏الزاي/170
448 - زياد بن المنذر أبو الجارود الهمداني الخارفي الأعمى 
أخبرنا ابن عبدون عن علي بن محمد عن علي بن الحسن عن حرب بن الحسن عن محمد بن سنان قال: قال لي أبو الجارود: ولدت أعمى ما رأيت الدنيا قط. كوفي كان من أصحاب أبي جعفر و روى عن أبي عبد الله عليهما السلام و تغير لما خرج زيد رضي الله عنه. و قال أبو العباس بن نوح: هو ثقفي سمع عطية و روى عن أبي جعفر و روى عنه مروان بن معاوية و علي بن هاشم بن البريد يتكلمون فيه قاله البخاري. له كتاب تفسير القرآن رواه عن أبي جعفر عليه السلام. أخبرنا به عدة من أصحابنا عن أحمد بن محمد بن سعيد قال: حدثنا جعفر بن عبد الله المحمدي قال: حدثنا أبو سهل كثير بن عياش القطان قال: حدثنا أبو الجارود بالتفسير. 
                        فهرست‏الطوسي/باب‏الزاء/باب‏زياد/203
303 - زياد بن المنذر 
يكنى أبا الجارود زيدي المذهب و إليه تنسب الجارودية. له أصل و له كتاب التفسير عن أبي جعفر عليه السلام. أخبرنا الشيخ أبو عبد الله (محمد بن محمد بن النعمان) و الحسين بن عبيد الله عن محمد بن علي بن الحسين عن أبيه عن علي بن (الحسين بن سعد) الهمداني عن محمد بن إبراهيم القطان عن كثير بن عياش عن أبي الجارود عن أبي جعفر عليه السلام. و أخبرنا بالتفسير أحمد بن عبدون عن أبي بكر الدوري عن أحمد بن محمد بن سعيد عن أبي عبد الله جعفر بن عبد الله بن جعفر بن عبد الله بن جعفر بن محمد بن علي بن أبي طالب المحمدي عن كثير بن عياش القطان و كان ضعيفا و خرج أيام أبي السرايا معه فأصابته جراحة عن زياد بن المنذر أبي الجارود عن أبي جعفر الباقر عليه السلام. 
                        رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏جعفر.../باب‏الزاي/135
1409 - 4 - زياد بن المنذر أبو الجارود 
الهمداني الحوفي كوفي (الكوفي) تابعي زيدي أعمى إليه تنسب (ينسب) الجارودية منهم. 
                        رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏عبد.../باب‏الزاي/208
2685 - 31 - زياد بن المنذر أبو الجارود 
الهمداني الخارفي الحوفي مولاهم كوفي تابعي. 
                        رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالثاني/151
244 - حدثني محمد بن مسعود قال حدثني جبريل بن أحمد قال حدثني موسى بن جعفر بن وهب عن علي بن القصير عن بعض رجاله قال استأذن زرارة بن أعين و أبو الجارود على أبي عبد الله (ع) قال يا غلام أدخلهما فإنهما عجلا المحيا و عجلا الممات. 
                        رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالثالث/229
413 - حكي أن أبا الجارود سمي سرحوبا و نسبت إليه السرحوبية من الزيدية سماه بذلك أبو جعفر (ع) و ذكر أن سرحوبا اسم شيطان أعمى يسكن البحر و كان أبو الجارود مكفوفا أعمى أعمى القلب. 
                        رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالثالث/230
414 - إسحاق بن محمد البصري قال حدثني محمد بن جمهور قال حدثني موسى بن بشار الوشاء عن أبي بصير قال كنا عند أبي عبد الله (ع) فمرت بنا جارية معها قمقم فقلبته فقال أبو عبد الله (ع) إن الله عز و جل إن كان قلب قلب أبي الجارود كما قلبت هذه الجارية هذا القمقم فما ذنبي. 
                        رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالثالث/230
415 - علي بن محمد قال حدثني محمد بن أحمد عن علي بن إسماعيل عن حماد بن عيسى عن الحسين بن المختار عن أبي أسامة قال قال لي أبو عبد الله (ع) ما فعل أبو الجارود أما و الله لا يموت إلا تائها. 
                        رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالثالث/230
416 - علي بن محمد قال حدثني محمد بن أحمد عن العباس بن معروف عن أبي القاسم الكوفي عن الحسين بن محمد بن عمران عن زرعة عن سماعة عن أبي بصير قال ذكر أبو عبد الله (ع) كثير النواء و سالم بن أبي حفصة و أبا الجارود فقال كذابون مكذبون كفار عليهم لعنة الله قال قلت جعلت فداك كذابون قد عرفتهم فما معنى مكذبون؟ قال كذابون يأتونا فيخبرونا أنهم يصدقونا و ليسوا كذلك و يسمعون حديثنا فيكذبون به. 
                        رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالثالث/230
417 - حدثني محمد بن الحسن البراني و عثمان بن حامد الكشيان قالا حدثنا محمد بن زياد عن محمد بن الحسين عن عبد الله المزخرف عن أبي سليمان الحمار قال سمعت أبا عبد الله (ع) يقول لأبي الجارود بمنى في فسطاطه رافعا صوته يا أبا الجارود و كان و الله أبي إمام أهل الأرض حيث مات لا يجهله إلا ضال ثم رأيته في العام المقبل قال له مثل ذلك قال فلقيت أبا الجارود بعد ذلك بالكوفة فقلت له أ ليس قد سمعت ما قال أبو عبد الله (ع) مرتين؟ قال إنما يعني أباه علي بن أبي طالب (ع). 
                        رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالثالث/231
419 - محمد بن مسعود قال حدثني أبو عبد الله الشاذاني و كتب به إلي قال حدثني الفضل قال حدثني أبي قال حدثنا أبو يعقوب المقري و كان من كبار الزيدية قال أخبرنا عمرو بن خالد و كان من رؤساء الزيدية عن أبي الجارود و كان رأس الزيدية قال كنت عند أبي جعفر (ع) جالسا إذ أقبل زيد بن علي (ع) فلما نظر إليه أبو جعفر (ع) قال هذا سيد أهل بيتي و الطالب بأوتارهم 
                        ابن‏الغضائري/الرجال‏لإبن‏الغضائري/الرجال‏لإبن‏الغضائري/61
زياد بن المنذر أبو الجارود الهمداني الخارفي. 
روى عن أبي جعفر و أبي عبد الله عليهما السلام. و زياد هو صاحب المقام. حديثه في حديث أصحابنا أكثر منه في الزيدية. و أصحابنا يكرهون ما رواه محمد [بن‏] سنان عنه و يعتمدون ما رواه محمد بن بكر الأرجني.

مذهب ایشان:
از آنجا که ایشان نابینا بوده، قطعا تعبیر نجاشی «تغیر لما خرج زید» از وی تغییر مذهب است، نه رفتن یا نرفتن به جنگ. تعابیر شیخ نیز بر زیدی مذهب بودن او دلالت دارد و جارودیه هم به او منتسب است.
ان قلت:
خود زیاد بن منذر روایاتی نقل کرده مبنی بر اینکه ائمه ع 12 نفر هستند و اسامی شان را هم ذکر کرده است. پس انتساب زیدی بودن به ایشان صحیح نیست.
قلت:
ایشان این روایت را از امام باقر ع نقل کرده است. در آن زمان زید هنوز قیام نکرده بوده است. بعدا هم که کتاب خود را اجازه داده و یادش نبوده که این روایت را از کتابش حذف کند.

استاد:
احتمال دارد مقصود از تغیر این باشد که طرفدار قیام و خروج بر ظلم بوده، نه اینکه امامت او را بپذیرد. مخصوصا اینکه در همان لحظه خروج که مذهب زیدی تاسیس نشده بود که وی زیدی شود.
انتساب جارودیه نیز دلیل بر زیدی مذهب بودن او نیست. همانطور که خود زید نیز امامت خود را قبول نداشته است.
روایات کشی نیز از امام ع یا یک رجالی معروف نیست، بلکه افراد مجهولی هستند که با حرف ایشان چیزی ثابت نمی شود.
به ویژه اینکه در رساله عددیه نام او را جزو کسانی شمرده شده که هیچ طعن و ذمی بر آنها وارد نیست. یعنی به نظر شیخ مفید نسبت زیدی بودن به ایشان صحیح نیست.

شیخ مفید در رساله عددیه وی را جزو فقهای اصحاب امام باقر و اعلامی که حلال و حرام را باید از آنها گرفت دانسته است. 
(و الأعلام الرؤساء المأخوذ عنهم الحلال و الحرام و الفتيا و الأحكام الذين لا يطعن عليهم و لا طريق إلى ذم واحد منهم و هم أصحاب الأصول المدونة و المصنفات المشهورة؛ رساله عددیه (جوابات اهل الموصل فی العدد و الرؤیة، ص25) 
خود همین عبارت بر وثاقت ایشان نیز دلالت دارد.
البته استاد جدیدا از این مبنا برگشته اندو


barrasi:
این عنوان عنوان مشترکی بین چندین راوی است:
1. ثویر بن ابی فاخته:
رجال‏النجاشي، ص118، رقم303 - ثوير بن أبي فاختة أبو جهم الكوفي و اسم أبي فاختة سعيد بن علاقة يروي عن أبيه و كان مولى أم هانئ بنت أبي طالب. قال ابن نوح: حدثني جدي قال: حدثنا بكر بن أحمد قال: حدثنا محمد بن عبد الله البزاز قال: حدثنا محمود بن غيلان قال: حدثنا شبابة بن سوار قال: قلت ليونس بن أبي إسحاق: ما لك لا تروي عن ثوير؟ فإن إسرائيل يروي عنه. فقال: ما أصنع به كان رافضیا.
رجال طوسی ارقام: 1085 و 1310 و 2055: از اصحاب امام سجاد و امام باقر و امام صادق  علیهم السلام 
وجه عام: جزو اول اسناد فقیه است و بنابر مبنای جدید استاد ثقه است.
2.بکیر بن اعین:
رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏جعفر.../باب‏الباء/127 رقم1293 - 17 - بكير بن أعين بن سنسن الشيباني الكوفي روى عنه و عن أبي عبد الله عليهما السلام يكنى أبا عبد الله و يقال: أبو الجهم و له ستة أولاد ذكور: عبد الله و الجهم و عبد الحميد و عبد الأعلى و عمرو و زيد.
رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏عبد.../باب‏الباء/170 رقم 1992 - 43 - بكير بن أعين الشيباني الكوفي يكنى أبا عبد الله مات في حياة أبي عبد الله [عليه السلام‏]. پس در زمان امام صادق  علیه السلام فوت کرده است.
رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالثاني/181 رقم 315 - حدثنا حمدويه قال حدثنا يعقوب بن يزيد عن ابن أبي عمير عن الفضيل و إبراهيم ابني محمد الأشعريين قالا إن أبا عبد الله ( علیه السلام) لما بلغه وفاة بكير بن أعين قال: أما و الله لقد أنزله الله بين رسول الله و أمير المؤمنين (صلوات الله عليهما). 
رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالثاني/181 رقم 316 - محمد بن مسعود قال حدثني علي بن الحسن عن أبيه عن إبراهيم بن محمد الأشعري عن عبيدة بن زرارة. و الحسن بن جهم بن بكير عن عمه عبد الله بن بكير عن عبيد بن زرارة قال كنت عند أبي عبد الله ( علیه السلام) فذكر بكير بن أعين فقال: رحم الله بكيرا و قد فعل فنظرت إليه و كنت يومئذ حديث السن فقال إني أقول إن شاء الله. 
با توجه به این روایات وثاقت وی ثابت می شود.
3.هارون بن جهم بن ثویر بن ابی فاخته:
رجال‏النجاشي/باب‏الهاء/438 رقم 1178 - هارون بن الجهم بن ثوير بن أبي فاختة سعيد بن جهمان مولى أم هانئ بنت أبي طالب. و ابن الجهم روى عن أبي عبد الله عليه السلام كوفي ثقة
مرحوم خویی: ابوجهمی که حسین بن سعید و هم طبقه های او از او روایت دارند هیچ کدام از این افراد نیست؛ زیرا طبقه شان با هم سازگار نیست. البته همین فرد مجهول در اسناد کامل الزیارات واقع شده پس ثقه است.
فیه: با توجه به روایاتی در محاسن و معانی الاخبار (ص154) مشخص می شود ابوجهم دیگری به نام هارون بن جهم وجود دارد که می تواند مروی عنه حسین بن سعید و هم طبقه های او باشد.


barrasi:
نجاشی 501 - سالم بن مكرم بن عبد الله أبو خديجة و يقال: أبو سلمه الكناسي‏. يقال صاحب الغنم مولى بني أسد الجمال. يقال: كنيته كانت أبا خديجة و أن أبا عبد الله عليه السلام كناه أبا سلمه ثقة ثقة روى عن أبي عبد الله و أبي الحسن عليهما السلام.
فهرست 337 - سالم بن مكرم يكنى أبا خديجة و مكرم يكنى أبا سلمة ضعيف. له كتاب.
کشی 661 - محمد بن مسعود قال سألت أبا الحسن علي بن الحسن عن اسم أبي خديجة؟ قال سالم بن مكرم فقلت له ثقة؟ فقال: صالح و كان من أهل الكوفة و كان جمالا و ذكر أنه حمل أبا عبد الله (عليه السلام) من مكة إلى المدينة
مرحوم خویی: نجاشی کنیه سالم را ابوسلمه می داند ولی شیخ کنیه پدر او (مکرم) را ابوسلمه دانسته است. پس ظاهراً شیخ سالم بن مکرم را با سالم بن ابی سلمه که ضعیف است خلط کرده و تضعیف وی را برای سالم بن مکرم نقل کرده است. پس این تضعیف حجیتی ندارد و توثیق نجاشی بلامعارض می ماند.
فیه: نسبت خلط به شیخ نسبتی بی دلیل و مدرک و صرف احتمال است. از آنجا که شیخ کنیه ابوخدیجة را برای سالم و کنیه ابوسلمة را برای مکرم دانسته و طرق جداگانه ای برای هر یک از سالم بن مکرم و سالم بن ابی سلمه ذکر کرده مشخص می شود خلطی صورت نگرفته و تعارض باقی است.
الا ان یقال: اگر مبنای ما ترجیح توثیقات متعدد بر تضعیف واحد باشد مشکل حل می شود. چون هم نجاشی با لفظ ثقه و هم کشی با لفظ صالح وی را توثیق کرده و در کامل الزیارات هم واقع شده پس بر یک تضعیف (شیخ) مقدم می شوند.
اشکال: توثیق و تضعیف از باب خبر است؛ نه شهادت. در حکایت و نقل خبر تعداد مشکلی را حل نمی کند؛ چون همان یک تضعیف شیخ نیز به نقل از یکی از معاصرین ابوخدیجه است. پس تعارض همچنان باقی است.


barrasi:
اسماعیل بن موسی بن جعفر:
فرزند بلا فصل امام کاظم ع که توثیق خاص برایش وارد نشده است اما برای اثبات وثاقتش می توان وجوهی را ااقامه کرد.
1-	عبارت شیخ مفید در الارشاد ج2، ص246: ان لکل منهم فضلا و منقبه مشهوره 
تمام فرزندان امام کاظم فضل و مناقب مشهوری داشتند.
اشکال (استاد): این جمله خلاف واقع است؛ چون در مورد برخی از برادران امام رضا ع روایاتی داریم که امام رضا ع را ناراحت کرده و بر علیه او قیام کردند مثل زید بن موسی (زید النار) و ...
2-	روایتی مبنی بر اقامه نماز میت بر صفوان توسط او به امر امام کاظم ع:
 کشی،ص 502: صَفْوَانُ بْنُ يَحْيَى مَاتَ فِي سَنَةِ عَشَرٍ وَ مِائَتَيْنِ بِالْمَدِينَةِ وَ بَعَثَ إِلَيْهِ أَبُو جَعْفَرٍ (ع) بِحَنُوطِهِ وَ كَفَنِهِ وَ أَمَرَ إِسْمَاعِيلَ بْنَ مُوسَى بِالصَّلَاةِ عَلَيْهِ. 
اشکال(خویی): وکالت در نماز میت از طرف امام بر توثیق دلالتی ندارد. چون در نماز میت عدالت شرط نیست.
جواب (استاد): همین که امام کاظم ع از میان تمام اصحاب خود او را انتخاب کرده که بر شخصی مثل صفوان بن یحیی نماز بخواند خود دال بر وثاقت ایشان است. بلکه بالاتر، جلالت قدر و منزلت وی را هم ثابت می کند.
3-	روایتی مبنی بر اینکه امام کاظم ع او را متولی وقف قرار داده است (تهذیب ج9، باب وقوف و صدقات، ح 610). 
اشکال: (خویی) تولی بر وقف فضیلتی نیست و وثاقت را ثابت نمی کند 
جواب استاد: با دقت در عبارت روایت که امام ع از میان فرزندان تنها نام او و امام رضا ع و دو فرزند دیگر از پسران را تصریح کرده و متولی وقف قرار می دهد خود نشانه وثاقت است. البته به ضمیمه روایت قبل من حیث المجموع می توان وثاقت او را اثبات کرد
نتیجه: ثقه بالوجوه العامه.

تفصیل بحث:
اسماعیل بن موسی «علیه السلام»:
توثیق خاص ندارد و در کتب رجالی به این صورت ترجمه شده است:
رجال‏النجاشي، رقم 48 - إسماعيل بن موسى بن جعفر 
بن محمد بن علي بن الحسين سكن مصر و ولده بها. و له كتب يرويها عن أبيه عن آبائه منها: كتاب الطهارة كتاب الصلاة كتاب الزكاة كتاب الصوم كتاب الحج كتاب الجنائز كتاب الطلاق كتاب النكاح كتاب الحدود كتاب الدعاء كتاب السنن و الآداب كتاب الرؤيا. أخبرنا الحسين بن عبيد الله قال: حدثنا أبو محمد سهل بن أحمد بن سهل قال: حدثنا أبو علي محمد بن محمد بن الأشعث بن محمد الكوفي بمصر قراءة عليه قال: حدثنا موسى بن إسماعيل بن موسى بن جعفر قال: حدثنا أبي بكتبه. 
فهرست‏الطوسي، رقم 31 - إسماعيل بن موسى بن جعفر 
بن محمد بن علي بن الحسين بن علي بن أبي طالب عليهم السلام سكن مصر و ولده بها. و له كتب يرويها عن أبيه عن آبائه عليهم السلام مبوبة منها: كتاب الطهارة كتاب الصلاة كتاب الزكاة كتاب الصوم كتاب الحج كتاب الجنائز كتاب الطلاق كتاب النكاح كتاب الحدود كتاب الديات كتاب الدعاء كتاب السنن و الآداب كتاب الرؤيا. أخبرنا بها الحسين بن عبيد الله قال: أخبرنا أبو محمد سهل بن أحمد بن سهل الديباجي قال: حدثنا أبو علي محمد بن محمد بن الأشعث بن محمد الكوفي بمصر قراءة عليه من كتابه قال: حدثنا موسى بن إسماعيل بن موسى بن جعفر عليهما السلام قال: حدثنا أبي.
ابن داود نیز ایشان را در قسم اول رجال خود ذکر کرده است: رجال‏ابن‏داود؛ رقم 194 - إسماعيل بن موسى الكاظم م [ست‏] سكن مصر و حدث بها له كتب.
برای توثیق ایشان می توان وجوهی را ذکر کرد:
وجه اول: توثیق ابن غضائری
أصول علم الرجال بين النظرية و التطبيق، ص: 325: و لكن يمكن استظهار و ثاقته بما ذكره ابن الغضائري من أنّ سهل بن أحمد الديباجي ممّن يضع الحديث، و لا بأس بما رواه من الأشعثيّات و ما يجري مجراها ممّا لا ينفرد به، حيث أنّ ابن الغضائري ممّن عرف بالقدح في الرجال و رميهم بالضعف، و الوضع و مع ذلك يقول: لا بأس بما في الأشعثيّات، و فيه دلالة على ثبوت وثاقة موسى [و اسماعیل] عنده فإنّه لم يذكر طريقا آخر غير طريق موسى بن إسماعيل، فنفي البأس عن الكتاب من ابن الغضائري توثيق ضمني لرواته، و لا أقل من اعتبار نفس الأشعثيّات، هذا من جهة.
نکته: این وجه در صورتی است که کتاب جعفریات را برای خود اسماعیل بدانیم که ظاهرا هم همین درست باشد. ولی اگر کتاب برای محمد اشعث باشد، ابن غضائری تا ایشان را توثیق کرده است ولی بعد از آن سند داخل کتاب باید بررسی شود.
اشکال: کتاب ابن غضائری ثابت نیست.

وجه دوم: توثیق ابن طاووس
مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، الخاتمةج‏1، ص: 27: و قال ابن طاوس في كتاب عمل شهر رمضان- المدرج في الإقبال: فصل في تعظيم شهر رمضان‏ -: رأيت و رويت من كتاب الجعفريات و هي‏ ألف حديث بإسناد واحد، عظيم الشأن، إلى مولانا موسى بن جعفر، عن مولانا جعفر بن محمّد، عن مولانا محمّد بن علي، عن مولانا علي بن الحسين، عن مولانا الحسين بن علي، عن مولانا علي [بن أبي طالب عليهم السلام، قال: «لا تقولوا رمضان» الخبر. و هذا الحديث وقف فيه الإسناد في الأصل إلى مولانا علي عليه السلام‏ .
و قد روينا في غير هذا أنّ كل ما روي عن مولانا علي‏]  عليه السلام فهو عن رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله‏ ، انتهى.
و لا يخفى أنّ في قوله: عظيم الشأن، مدح عظيم لإسماعيل و ابنه موسى و محمّد بن الأشعث يقرب من التوثيق، فإنّه في مقام مدح هؤلاء لا الّذين فوقهم صلوات اللّه عليهم. و قد مرّ ما ذكره العلامة في إجازته الكبيرة .
اشکال:
آقای مددی: آقای خوئی این حرف را نمیپسندند؛ میفرمایند: سيدبن طاوس از متأخرین است و حرفش ملاک نيست. ما از این اشکال جواب دادیم که اخبار سيدبن طاوس محتمل الحس و الحدس است و بسياری از کتابها نزد ایشان بوده است.
وجه سوم: متصدی وقف و صدقه
مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، الخاتمةج‏1، ص: 25:و في الكافي: عن أبي علي الأشعري، عن محمّد بن عبد الجبّار، و عن محمّد بن إسماعيل، عن الفضل بن شاذان، عن صفوان. و عن محمّد بن يحيى، عن محمّد بن الحسين جميعا، عن صفوان بن يحيى، عن عبد الرحمن بن الحجّاج، أنّ أبا الحسن موسى عليه السلام بعث إليه بوصيّة أبيه، و بصدقته، و ساق الحديث‏ .
و فيه: و جعل صدقته هذه إلى علي عليه السلام و إبراهيم، فإذا انقرض أحدهما دخل القاسم مع الباقي منهما، فإذا انقرض أحدهما دخل إسماعيل مع الباقي منهما، فإذا انقرض أحدهما دخل العبّاس مع الباقي منهما، فإذا انقرض أحدهما فالأكبر من ولدي، فان لم يبق من ولدي إلّا واحد فهو الذي يليه، و زعم أبو الحسن عليه السلام أنّ أباه قدم إسماعيل في صدقته على العباس، و هو أصغر منه‏ .
[الكافي (ط - الإسلامية)، ج‏7، ص: 53: أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ صَفْوَانَ وَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ صَفْوَانَ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ‏ أَنَّ أَبَا الْحَسَنِ مُوسَى ع بَعَثَ إِلَيْهِ بِوَصِيَّةِ أَبِيهِ وَ بِصَدَقَتِهِ مَعَ أَبِي إِسْمَاعِيلَ مُصَادِفٍ‏ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ*... وَ جَعَلَ صَدَقَتَهُ هَذِهِ إِلَى عَلِيٍّ وَ إِبْرَاهِيمَ فَإِنِ انْقَرَضَ أَحَدُهُمَا دَخَلَ الْقَاسِمُ مَعَ الْبَاقِي مِنْهُمَا فَإِنِ انْقَرَضَ أَحَدُهُمَا دَخَلَ إِسْمَاعِيلُ مَعَ الْبَاقِي مِنْهُمَا فَإِنِ انْقَرَضَ أَحَدُهُمَا دَخَلَ الْعَبَّاسُ مَعَ الْبَاقِي مِنْهُمَا فَإِنِ انْقَرَضَ أَحَدُهُمَا فَالْأَكْبَرُ مِنْ وُلْدِي فَإِنْ لَمْ يَبْقَ مِنْ وُلْدِي إِلَّا وَاحِدٌ فَهُوَ الَّذِي يَلِيهِ وَ زَعَمَ أَبُو الْحَسَنِ أَنَّ أَبَاهُ قَدَّمَ إِسْمَاعِيلَ فِي صَدَقَتِهِ عَلَى الْعَبَّاسِ وَ هُوَ أَصْغَرُ مِنْه‏.
عيون أخبار الرضا عليه السلام، ج‏1، ص: 37: حَدَّثَنَا أَبِي رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِيسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي الصُّهْبَانِ‏  عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ قَالَ: بَعَثَ إِلَيَّ أَبُو الْحَسَنِ ع بِوَصِيَّةِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ ع وَ بَعَثَ إِلَيَّ بِصَدَقَةِ أَبِيهِ مَعَ أَبِي إِسْمَاعِيلَ مُصَادِفٍ وَ ذَكَرَ صَدَقَةَ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ع وَ صَدَقَةَ نَفْسِهِ‏ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ‏ هَذَا مَا تَصَدَّقَ بِهِ مُوسَى بْنُ جَعْفَرٍ تَصَدَّقَ بِأَرْضِهِ مَكَانَ كَذَا وَ كَذَا وَ حُدُودُ الْأَرْضِ كَذَا وَ كَذَا كُلِّهَا وَ نَخْلِهَا وَ أَرْضِهَا وَ بَيَاضِهَا وَ مَائِهَا ...]

اشکال معجم: و غاية ما يمكن إثباته بها: أنه كان مأمونا من الخيانة و التعدي على الوقف.

وجه چهارم: تقدیم امام «علیه السلام» ایشان را بر عباس
امام «علیه السلام» در آخر وصیت ایشان را بر عباس تقدیم می کنند در حالی که ایشان از عباس کوچکتر بودند.
تنقيح المقال في علم الرجال (ط الحديثة)، ج‏10، ص: 391: و بأنّ تقديم‏ أبيه عليه السلام إيّاه‏ على العباس مع كونه أصغر منه كما نصّ عليه الرضا عليه السلام‏. [که در روایت کلینی و صدوق رهما تصریح به این مطلب شده بود.]
اشکال:
قاموس الرجال، ج‏2، ص: 119: قلت: أشار إلى ذيل الخبر الثاني من باب نسخة وصيّة الكاظم- عليه السّلام- من العيون «و قال أبو الحسن- عليه السّلام-: إنّ أباه قدّم إسماعيل في صدقته على العبّاس و هو أصغر منه»  لكنّه كما ترى! فترجيحه على العبّاس مسلّم، إلّا أن بعد كون العبّاس مخاصما للرضا- عليه السّلام- و مورد لعن أبيه بفضّه وصيّته، أيّ أثر لذاك الترجيح؟ و إنّما قال الرضا- عليه السّلام- ما قال تنقيصا للعبّاس.
روایتی که نشان می دهد عباس به حرف امام موسی کاظم «علیه السلام» گوش نداده و وصیت را باز کرده و منتشر کرده است، در کافی و در عیون آمده است:
الكافي (ط - الإسلامية)، ج‏1، ص: 316: أَحْمَدُ بْنُ مِهْرَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ أَبِي الْحَكَمِ قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْجَعْفَرِيُّ وَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَارَةَ عَنْ يَزِيدَ بْنِ سَلِيطٍ قَالَ: لَمَّا أَوْصَى أَبُو إِبْرَاهِيمَ ع أَشْهَدَ إِبْرَاهِيمَ بْنَ مُحَمَّدٍ الْجَعْفَرِيَّ وَ إِسْحَاقَ بْنَ مُحَمَّدٍ الْجَعْفَرِيَّ وَ إِسْحَاقَ بْنَ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ جَعْفَرَ بْنَ صَالِحٍ وَ مُعَاوِيَةَ الْجَعْفَرِيَّ وَ يَحْيَى بْنَ الْحُسَيْنِ بْنِ زَيْدِ بْنِ عَلِيٍّ وَ سَعْدَ بْنَ عِمْرَانَ الْأَنْصَارِيَّ وَ مُحَمَّدَ بْنَ الْحَارِثِ الْأَنْصَارِيَّ وَ يَزِيدَ بْنَ سَلِيطٍ الْأَنْصَارِيَّ وَ مُحَمَّدَ بْنَ جَعْفَرِ  بْنِ سَعْدٍ الْأَسْلَمِيَّ وَ هُوَ كَاتِبُ الْوَصِيَّةِ الْأُولَى أَشْهَدَهُمْ أَنَّهُ يَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ‏ ... 
[بعد از اینکه همه امور را به امام رضا «علیه السلام» می سپارد و می فرماید تمام کارها باید به اجازه ایشان باشد، می فرماید:] وَ لَيْسَ لِأَحَدٍ مِنْ سُلْطَانٍ وَ لَا غَيْرِهِ أَنْ يَفُضَّ كِتَابِي هَذَا الَّذِي خَتَمْتُ عَلَيْهِ الْأَسْفَلَ فَمَنْ فَعَلَ ذَلِكَ فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ وَ غَضَبُهُ وَ لَعْنَةُ اللَّاعِنِينَ وَ الْمَلَائِكَةِ الْمُقَرَّبِينَ وَ جَمَاعَةِ الْمُرْسَلِينَ وَ الْمُؤْمِنِينَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَ عَلِيٌّ مَنْ فَضَّ كِتَابِي هَذَا وَ كَتَبَ وَ خَتَمَ أَبُو إِبْرَاهِيمَ وَ الشُّهُودُ وَ صَلَّى اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ عَلَى آلِهِ 
قَالَ أَبُو الْحَكَمِ فَحَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ آدَمَ‏  الْجَعْفَرِيُّ- عَنْ يَزِيدَ بْنِ سَلِيطٍ قَالَ كَانَ أَبُو عِمْرَانَ الطَّلْحِيُّ قَاضِيَ الْمَدِينَةِ فَلَمَّا مَضَى مُوسَى قَدَّمَهُ إِخْوَتُهُ إِلَى الطَّلْحِيِّ الْقَاضِي فَقَالَ الْعَبَّاسُ بْنُ مُوسَى أَصْلَحَكَ اللَّهُ وَ أَمْتَعَ بِكَ إِنَّ فِي أَسْفَلِ هَذَا الْكِتَابِ كَنْزاً وَ جَوْهَراً وَ يُرِيدُ أَنْ يَحْتَجِبَهُ- وَ يَأْخُذَهُ دُونَنَا وَ لَمْ يَدَعْ أَبُونَا رَحِمَهُ اللَّهُ شَيْئاً إِلَّا أَلْجَأَهُ إِلَيْهِ وَ تَرَكَنَا عَالَةً وَ لَوْ لَا أَنِّي أَكُفُّ نَفْسِي لَأَخْبَرْتُكَ بِشَيْ‏ءٍ عَلَى رُءُوسِ الْمَلَإِ فَوَثَبَ إِلَيْهِ إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدٍ فَقَالَ إِذاً وَ اللَّهِ تُخْبِرُ بِمَا لَا نَقْبَلُهُ مِنْكَ وَ لَا نُصَدِّقُكَ عَلَيْهِ ثُمَّ تَكُونُ عِنْدَنَا مَلُوماً مَدْحُوراً نَعْرِفُكَ بِالْكَذِبِ صَغِيراً وَ كَبِيراً وَ كَانَ أَبُوكَ أَعْرَفَ بِكَ لَوْ كَانَ فِيكَ خَيْراً وَ إِنْ كَانَ أَبُوكَ لَعَارِفاً بِكَ فِي الظَّاهِرِ وَ الْبَاطِنِ وَ مَا كَانَ لِيَأْمَنَكَ عَلَى تَمْرَتَيْنِ ثُمَّ وَثَبَ إِلَيْهِ إِسْحَاقُ بْنُ جَعْفَرٍ عَمُّهُ فَأَخَذَ بِتَلْبِيبِهِ فَقَالَ لَهُ إِنَّكَ لَسَفِيهٌ ضَعِيفٌ أَحْمَقُ اجْمَعْ هَذَا مَعَ مَا كَانَ بِالْأَمْسِ مِنْكَ وَ أَعَانَهُ الْقَوْمُ أَجْمَعُونَ.
فَقَالَ أَبُو عِمْرَانَ الْقَاضِي لِعَلِيٍّ قُمْ يَا أَبَا الْحَسَنِ حَسْبِي مَا لَعَنَنِي أَبُوكَ الْيَوْمَ وَ قَدْ وَسَّعَ لَكَ أَبُوكَ وَ لَا وَ اللَّهِ مَا أَحَدٌ أَعْرَفَ بِالْوَلَدِ مِنْ وَالِدِهِ وَ لَا وَ اللَّهِ مَا كَانَ أَبُوكَ عِنْدَنَا بِمُسْتَخَفٍّ فِي عَقْلِهِ وَ لَا ضَعِيفٍ فِي رَأْيِهِ فَقَالَ الْعَبَّاسُ لِلْقَاضِي أَصْلَحَكَ اللَّهُ فُضَّ الْخَاتَمَ وَ اقْرَأْ مَا تَحْتَهُ فَقَالَ أَبُو عِمْرَانَ لَا أَفُضُّهُ حَسْبِي مَا لَعَنَنِي أَبُوكَ الْيَوْمَ فَقَالَ الْعَبَّاسُ فَأَنَا أَفُضُّهُ فَقَالَ ذَاكَ إِلَيْكَ فَفَضَّ الْعَبَّاسُ الْخَاتَمَ فَإِذَا فِيهِ إِخْرَاجُهُمْ وَ إِقْرَارُ عَلِيٍّ لَهَا وَحْدَهُ وَ إِدْخَالُهُ إِيَّاهُمْ فِي وَلَايَةِ عَلِيٍّ إِنْ أَحَبُّوا أَوْ كَرِهُوا وَ إِخْرَاجُهُمْ مِنْ حَدِّ الصَّدَقَةِ وَ غَيْرِهَا وَ كَانَ فَتْحُهُ عَلَيْهِمْ بَلَاءً وَ فَضِيحَةً وَ ذِلَّةً وَ لِعَلِيٍّ ع خِيَرَةً وَ كَانَ فِي الْوَصِيَّةِ الَّتِي فَضَّ الْعَبَّاسُ تَحْتَ الْخَاتَمِ هَؤُلَاءِ الشُّهُودُ إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدٍ وَ ...
ثُمَّ إِنَّ عَلِيّاً ع الْتَفَتَ إِلَى الْعَبَّاسِ فَقَالَ يَا أَخِي إِنِّي أَعْلَمُ أَنَّهُ إِنَّمَا حَمَلَكُمْ عَلَى هَذِهِ الْغَرَائِمُ وَ الدُّيُونُ الَّتِي عَلَيْكُمْ فَانْطَلِقْ يَا سَعِيدُ فَتَعَيَّنْ لِي مَا عَلَيْهِمْ ثُمَّ اقْضِ عَنْهُمْ وَ لَا وَ اللَّهِ لَا أَدَعُ مُوَاسَاتَكُمْ وَ بِرَّكُمْ مَا مَشَيْتُ عَلَى الْأَرْضِ فَقُولُوا مَا شِئْتُمْ 
فَقَالَ الْعَبَّاسُ مَا تُعْطِينَا إِلَّا مِنْ فُضُولِ أَمْوَالِنَا و مَا لَنَا عِنْدَكَ أَكْثَرُ فَقَالَ قُولُوا مَا شِئْتُمْ فَالْعِرْضُ عِرْضُكُمْ‏  فَإِنْ تُحْسِنُوا فَذَاكَ لَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ وَ إِنْ تُسِيئُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ* وَ اللَّهِ إِنَّكُمْ لَتَعْرِفُونَ أَنَّهُ مَا لِي يَوْمِي هَذَا وَلَدٌ وَ لَا وَارِثٌ غَيْرُكُمْ وَ لَئِنْ حَبَسْتُ شَيْئاً مِمَّا تَظُنُّونَ أَوِ ادَّخَرْتُهُ فَإِنَّمَا هُوَ لَكُمْ وَ مَرْجِعُهُ إِلَيْكُمْ وَ اللَّهِ مَا مَلَكْتُ مُنْذُ مَضَى أَبُوكُمْ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ شَيْئاً إِلَّا وَ قَدْ سَيَّبْتُهُ حَيْثُ رَأَيْتُمْ- 
فَوَثَبَ الْعَبَّاسُ فَقَالَ وَ اللَّهِ مَا هُوَ كَذَلِكَ وَ مَا جَعَلَ اللَّهُ لَكَ مِنْ رَأْيٍ عَلَيْنَا وَ لَكِنْ حَسَدُ أَبِينَا لَنَا وَ إِرَادَتُهُ مَا أَرَادَ مِمَّا لَا يُسَوِّغُهُ اللَّهُ إِيَّاهُ وَ لَا إِيَّاكَ وَ إِنَّكَ لَتَعْرِفُ أَنِّي أَعْرِفُ صَفْوَانَ بْنَ يَحْيَى بَيَّاعَ السَّابِرِيِّ- بِالْكُوفَةِ وَ لَئِنْ سَلِمْتُ لَأُغْصِصَنَّهُ بِرِيقِهِ وَ أَنْتَ مَعَهُ 
فَقَالَ عَلِيٌّ ع لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ أَمَّا إِنِّي يَا إِخْوَتِي فَحَرِيصٌ عَلَى مَسَرَّتِكُمْ اللَّهُ يَعْلَمُ ... أَنَا يَا أَخِي فَحَرِيصٌ عَلَى مَسَرَّتِكُمْ جَاهِدٌ عَلَى صَلَاحِكُمْ‏ وَ اللَّهُ عَلى‏ ما نَقُولُ وَكِيلٌ‏ 
فَقَالَ الْعَبَّاسُ مَا أَعْرَفَنِي بِلِسَانِكَ وَ لَيْسَ لِمِسْحَاتِكَ عِنْدِي طِينٌ فَافْتَرَقَ الْقَوْمُ عَلَى هَذَا وَ صَلَّى اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ.
عيون أخبار الرضا عليه السلام، ج‏1، ص: 33: حَدَّثَنَا  الْحُسَيْنُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي الصُّهْبَانِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْحَجَّالِ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ الْجَعْفَرِيَّ حَدَّثَهُ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَهْلِ بَيْتِهِ‏ أَنَّ أَبَا إِبْرَاهِيمَ مُوسَى بْنَ جَعْفَرٍ ع أَشْهَدَ عَلَى وَصِيَّتِهِ‏ إِسْحَاقَ بْنَ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ... 
قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْجَعْفَرِيُ‏ قَالَ الْعَبَّاسُ بْنُ مُوسَى ع لِابْنِ عِمْرَانَ الْقَاضِي الطَّلْحِيِّ إِنَّ أَسْفَلَ هَذَا الْكِتَابِ كَنْزٌ لَنَا وَ جَوْهَرٌ يُرِيدُ أَنْ يَحْتَجِزَهُ‏ دُونَنَا وَ لَمْ يَدَعْ أَبُونَا شَيْئاً إِلَّا جَعَلَهُ‏ لَهُ وَ تَرَكَنَا عياله‏ [عَالَةً] ...
جواب اول: 
معجم: این روایت به لحاظ سندی قابل قبول نیست. محمد بن علی ابوسمینه در روایت کافی است که ضعیف است. ابوالحکم نیز توثیق ندارند.

جواب نوه مرحوم ممقانی:
پاورقی تنقیح المقال، ج 10، ص 391: أقول: كأنّه غفل هذا المعاصر عن أنّ العبّاس و إن كان مخاصما للإمام الرضا عليه السلام، لكن مخاصمته و شمول اللّعنة عليه لفضّه الوصيّة، كانت بعد وفاة أبيه الإمام الكاظم عليه السلام، و ترجيح الكاظم عليه السلام لإسماعيل على أخيه العباس كان في حياة أبيهم عليه السلام قبل ظهور الخلاف من العبّاس لأخيه الرضا عليه السلام.
فالمؤلّف قدّس سرّه يرى أنّ تقديم الإمام الكاظم عليه السلام في الوصيّة، و تولّي الوقف على أخيه، كان لمزيّة تفضّل إسماعيل على العبّاس، و تؤهله للتقديم في حياة أبيه، و المعاصر يرى أنّ العباس بعد وفاة أبيه انحرف عن الحقّ، و خالف أخاه الرضا عليه السلام و شملته اللعنة، و أيّ منافاة بين الكلامين؟!.

وجه پنجم: مامور به نماز صفوان از طرف امام «علیه السلام» 
رجال الكشي - إختيار معرفة الرجال، النص، ص: 502: مَا رُوِيَ فِي صَفْوَانَ‏ بْنِ‏ يَحْيَى‏ وَ إِسْمَاعِيلَ بْنِ الْخَطَّابِ‏
962 حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ قُولَوَيْهِ، عَنْ سَعْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ بْنِ نُوحٍ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ، قَالَ أَخْبَرَنِي مُعَمَّرُ بْنُ خَلَّادٍ، قَالَ‏، رَفَعْتُ مَا خَرَجَ مِنْ غَلَّةِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ الْخَطَّابِ، بِمَا أَوْصَى بِهِ إِلَى صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى! فَقَالَ: رَحِمَ اللَّهُ إِسْمَاعِيلَ بْنَ الْخَطَّابِ بِمَا أَوْصَى بِهِ إِلَى صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى وَ رَحِمَ صَفْوَانَ فَإِنَّهُمَا مِنْ حِزْبِ آبَائِي (ع)، وَ مَنْ كَانَ مِنْ حِزْبِنَا أَدْخَلَهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ.
صَفْوَانُ بْنُ يَحْيَى مَاتَ فِي سَنَةِ عَشَرٍ وَ مِائَتَيْنِ بِالْمَدِينَةِ وَ بَعَثَ إِلَيْهِ أَبُو جَعْفَرٍ (ع) بِحَنُوطِهِ وَ كَفَنِهِ وَ أَمَرَ إِسْمَاعِيلَ بْنَ مُوسَى بِالصَّلَاةِ عَلَيْهِ.
وقتی امام «علیه السلام» کسی را بفرستد برای نماز بر صفوان، ظاهرش در این است که ایشان را قبول داشته و فی الجمله وثاقتش ثابت است. بعید است امام کسی را بفرستد که فاسق باشد.
اشکالات:
اشکال اول:
معجم: و ذكر الكشي في ترجمة صفوان بن يحيى (357) أن أبا جعفر الثاني ع أمره بالصلاة على جنازة صفوان سنة 210 و تأتي الرواية، في ترجمة صفوان، لكن في سندها جعفر بن محمد بن إسماعيل و هو لم يوثق. 
استاد: عبارت «صفوان بن یحیی مات ...» احتمال قوی دارد که کلام کشی و یا کلام مرحوم شیخ باشد که در این صورت نیاز به بررسی سندی ندارد.
اشکال دوم: معلوم نیست اسماعیل بن موسی همان اسماعیل بن موسی بن جعفر «علیهما السلام» باشد؛ زیرا ایشان در مصر بوده است. الا اینکه گفته شود در زمان فوت صفوان از مصر برگشته بود. ولی به هر حال باید اتحاد ثابت شود.
وجه ششم: توثیق شیخ مفید
الإرشاد في معرفة حجج الله على العباد، ج‏2، ص: 244
[فصل في ذكر أسماء أولاد الإمام الكاظم ع و أخبارهم‏]
وَ كَانَ لِأَبِي الْحَسَنِ مُوسَى ع سَبْعَةٌ وَ ثَلَاثُونَ وَلَداً ذَكَراً وَ أُنْثَى مِنْهُمْ عَلِيُّ بْنُ مُوسَى الرِّضَا ع وَ إِبْرَاهِيمُ وَ الْعَبَّاسُ وَ الْقَاسِمُ لِأُمَّهَاتِ أَوْلَادٍ. وَ إِسْمَاعِيلُ وَ جَعْفَرٌ وَ هَارُونُ وَ الْحُسَيْنُ لِأُمِّ وَلَدٍ. وَ أَحْمَدُ وَ مُحَمَّدٌ وَ حَمْزَةُ لِأُمِّ وَلَدٍ. وَ عَبْدُ اللَّهِ وَ إِسْحَاقُ وَ عُبَيْدُ اللَّهِ وَ زَيْدٌ وَ الْحَسَنُ وَ الْفَضْلُ وَ سُلَيْمَانُ لِأُمَّهَاتِ أَوْلَادٍ.
وَ فَاطِمَةُ الْكُبْرَى وَ فَاطِمَةُ الصُّغْرَى وَ رُقَيَّةُ وَ حَكِيمَةُ وَ أُمُّ أَبِيهَا وَ رُقَيَّةُ الصُّغْرَى وَ كُلْثُمُ وَ أُمُّ جَعْفَرٍ وَ لُبَابَةُ وَ زَيْنَبُ وَ خَدِيجَةُ وَ عُلَيَّةُ وَ آمِنَةُ وَ حَسَنَةُ وَ بُرَيْهَةُ وَ عَائِشَةُ وَ أُمُّ سَلَمَةَ وَ مَيْمُونَةُ وَ أُمُّ كُلْثُومٍ لِأُمَّهَاتِ أَوْلَادٍ.
وَ كَانَ أَفْضَلَ وُلْدِ أَبِي الْحَسَنِ مُوسَى ع وَ أَنْبَهَهُمْ وَ أَعْظَمَهُمْ قَدْراً وَ أَعْلَمَهُمْ وَ أَجْمَعَهُمْ فَضْلًا أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ مُوسَى الرِّضَا ع.
وَ كَانَ أَحْمَدُ بْنُ مُوسَى كَرِيماً جَلِيلًا وَرِعاً وَ كَانَ أَبُو الْحَسَنِ مُوسَى ع يُحِبُّهُ وَ يُقَدِّمُهُ وَ وَهَبَ لَهُ ضَيْعَتَهُ الْمَعْرُوفَةَ بِالْيَسِيرَةِ وَ يُقَالُ إِنَ‏ أَحْمَدَ بْنَ مُوسَى رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ أَعْتَقَ أَلْفَ مَمْلُوكٍ‏
الإرشاد في معرفة حجج الله على العباد، ج‏2، ص: 245
أَخْبَرَنِي الشَّرِيفُ أَبُو مُحَمَّدٍ الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى قَالَ حَدَّثَنَا جَدِّي قَالَ سَمِعْتُ إِسْمَاعِيلَ بْنَ مُوسَى يَقُولُ‏ خَرَجَ أَبِي بِوُلْدِهِ إِلَى بَعْضِ أَمْوَالِهِ بِالْمَدِينَةِ وَ أَسْمَى ذَلِكَ الْمَالَ إِلَّا أَنَّ أَبَا الْحُسَيْنِ يَحْيَى نَسِيَ الِاسْمَ قَالَ فَكُنَّا فِي ذَلِكَ الْمَكَانِ وَ كَانَ مَعَ أَحْمَدَ بْنِ مُوسَى عِشْرُونَ مِنْ خَدَمِ أَبِي وَ حَشَمِهِ إِنْ قَامَ أَحْمَدُ قَامُوا مَعَهُ وَ إِنْ جَلَسَ جَلَسُوا مَعَهُ وَ أَبِي بَعْدَ ذَلِكَ يَرْعَاهُ بِبَصَرِهِ مَا يَغْفُلُ عَنْهُ فَمَا انْقَلَبْنَا حَتَّى انْشَجَ‏ أَحْمَدُ بْنُ مُوسَى بَيْنَنَا.
وَ كَانَ مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى مِنْ أَهْلِ الْفَضْلِ وَ الصَّلَاحِ أَخْبَرَنِي أَبُو مُحَمَّدٍ الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى قَالَ حَدَّثَنِي جَدِّي قَالَ حَدَّثَتْنِي هَاشِمِيَّةُ مَوْلَاةُ رُقَيَّةَ بِنْتِ مُوسَى قَالَتْ‏: كَانَ مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى صَاحِبَ وُضُوءٍ وَ صَلَاةٍ وَ كَانَ لَيْلَهُ كُلَّهُ يَتَوَضَّأُ وَ يُصَلِّي فَنَسْمَعُ سَكْبَ الْمَاءِ وَ الْوُضُوءَ ثُمَّ يُصَلِّي لَيْلًا ثُمَّ يَهْدَأُ سَاعَةً فَيَرْقُدُ وَ يَقُومُ فَنَسْمَعُ سَكْبَ الْمَاءِ وَ الْوُضُوءَ ثُمَّ يُصَلِّي ثُمَّ يَرْقُدُ سُوَيْعَةً ثُمَّ يَقُومُ فَنَسْمَعُ سَكْبَ الْمَاءِ وَ الْوُضُوءَ ثُمَّ يُصَلِّي فَلَا يَزَالُ لَيْلَهُ كَذَلِكَ حَتَّى يُصْبِحَ وَ مَا رَأَيْتُهُ قَطُّ إِلَّا ذَكَرْتُ قَوْلَ اللَّهِ تَعَالَى‏ كانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ ما يَهْجَعُونَ‏.
وَ كَانَ إِبْرَاهِيُم بْنُ مُوسَى سَخِيّاً شُجَاعاً كَرِيماً وَ تَقَلَّدَ الْإِمْرَةَ عَلَى‏ الْيَمَنِ فِي أَيَّامِ الْمَأْمُونِ مِنْ قِبَلِ مُحَمَّدِ بْنِ زَيْدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ الَّذِي بَايَعَهُ أَبُو السَّرَايَا بِالْكُوفَةِ وَ مَضَى إِلَيْهَا فَفَتَحَهَا وَ أَقَامَ بِهَا مُدَّةً إِلَى أَنْ كَانَ مِنْ أَمْرِ أَبِي السَّرَايَا مَا كَانَ فَأُخِذَ لَهُ الْأَمَانُ مِنَ الْمَأْمُونِ.
وَ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْ وُلْدِ أَبِي الْحَسَنِ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ ع فَضْلٌ‏ وَ مَنْقَبَةٌ مَشْهُورَةٌ وَ كَانَ الرِّضَا ع الْمُقَدَّمَ عَلَيْهِمْ فِي الْفَضْلِ حَسَبَ مَا ذَكَرْنَاه‏
اشکال:
قاموس الرجال، ج‏2، ص: 119: و أمّا قول المفيد، فالظاهر أنّه أراد الفضيلة النفسانيّة[مثل شجاعت و سخاوت و ...]، لا الدينيّة، و إلّا لانتقض بإبراهيم و زيد و العبّاس، المذمومين.

وجه هفتم: صاحب کتاب بودن
هم نجاشی و هم شیخ به صاحب کتاب بودن اشاره کرده اند.
وجه هشتم: نقل صحیح الحدیث
 [الأمالي( للصدوق)، النص، ص: 465، ح 6: حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِ قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي قَالَ‏ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ‏ مُحَمَّدِ بْنِ‏ عِيسَى‏ قَالَ‏ أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الْخَزَّازُ قَالَ حَدَّثَنِي مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ ع قَالَ: إِنَّ يَهُودِيّاً كَانَ لَهُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ دَنَانِيرُ...
7- وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ عَلِيٌّ ع‏ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ دَخَلَ عَلَى ابْنَتِهِ ...
8- وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع‏ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص بَعَثَ سَرِيَّةً ...]
وجه نهم: روایت قمیین
احمد بن محمد بن عیسی در وجه قبلی از ایشان روایت داشت.
وجه دهم: شیخ اجازه بودن
حاجی نوری: به این معنی که به پسرش موسی اجازه نقل روایت داده است. ولی شیخ اجازه بودن به این معنی وثاقت را ثابت نمی کند.
وجه یازدهم: وقوع ایشان در کامل الزیارات
کامل الزیارات، ص 14: حَدَّثَنِي أَبُو الْفَضْلِ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ مُوسَى بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَثِ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الْحَسَنِ مُوسَى‏ بْنُ‏ إِسْمَاعِيلَ‏ بْنِ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص‏ مَنْ زَارَ قَبْرِي بَعْدَ مَوْتِي كَانَ كَمَنْ هَاجَرَ إِلَيَّ فِي حَيَاتِي فَإِنْ لَمْ تَسْتَطِيعُوا فَابْعَثُوا إِلَيَّ السَّلَامَ فَإِنَّهُ يَبْلُغُنِي.
وجه دوازدهم: وقوع ایشان در مزار مشهدی
مزار مشهدی، ص 33: 6 وَ بِالْإِسْنَادِ قَالَ: حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ‏ الْقُرَشِيُّ، عَنْ‏ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْأَشْعَثِ، عَنْ مُوسَى‏ بْنِ‏ إِسْمَاعِيلَ‏ بْنِ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ، عَنْ أَبِيهِ، [عَنْ أَبِيهِ‏] ، عَنْ جَدِّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَلِيِّ [بْنِ الْحُسَيْنِ‏] عَلَيْهِمُ السَّلَامُ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: مَنْ زَارَ قَبْرِي بَعْدَ مَوْتِي كَانَ كَمَنْ هَاجَرَ إِلَيَّ فِي حَيَاتِي، فَإِنْ لَمْ تَسْتَطِيعُوا فَابْعَثُوا بِالسَّلَامِ، فَإِنَّهُ يَبْلُغُنِي‏.

وجه سیزدهم: وقوع ایشان در عیون
عیون اخبار الرضا، ج 1، ص 282: حَدَّثَنَا أَبِي رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ عَنْ إِسْمَاعِيلَ‏ بْنِ‏ مُوسَى‏ عَنْ أَخِيهِ عَلِيِّ بْنِ مُوسَى الرِّضَا عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ قَالَ: سُئِلَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ ع مَا بَالُ الْمُتَهَجِّدِينَ بِاللَّيْلِ مِنْ أَحْسَنِ النَّاسِ وَجْهاً قَالَ لِأَنَّهُمْ خَلَوْا بِاللَّهِ فَكَسَاهُمُ اللَّهُ مِنْ نُورِهِ.
وجه چهاردهم: اکثار روایت راوندی
تنقیح المقال، ج 10، ص 390: و بإكثار الراوندي الرواية عنه على وجه شحن كتابه بها.
اکثر روایات مرحوم راوندی در نوادر از جعفریات است.
اشکال:
قاموس الرجال، ج‏2، ص: 119: أقول: أمّا إكثار الراوندي: فهل الراوندي ابن الوليد؟ أو أحمد الأشعري؟ أو نظرائهما من نقّاد الآثار؟ حتّى يستدلّ بإكثار الرواية عنه على مقام له! 
و كتاب الراوندي مشتمل على الغثّ و السمين؛ و فيه أخبار موضوعة، و منها خبرا لحنفيّة.

وجه پانزدهم: عدم اشکال سندی در تهذیبین
تهذيب الأحكام (تحقيق خرسان)، ج‏6، ص: 265 و استبصار، ج 3، ص 24: فَأَمَّا مَا رَوَاهُ- أَبُو الْقَاسِمِ بْنُ قُولَوَيْهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ غِيَاثِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيٍّ ع قَالَ: لَا تَجُوزُ شَهَادَةُ النِّسَاءِ فِي الْحُدُودِ وَ لَا فِي الْقَوَدِ.
عَنْهُ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ الْفَضْلِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ هِلَالٍ عَنْ‏ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْأَشْعَثِ الْكِنْدِيِّ قَالَ حَدَّثَنَا مُوسَى‏ بْنُ‏ إِسْمَاعِيلَ‏ عَنْ أَبِيهِ قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ عَلِيٍّ ع قَالَ كَانَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ع يَقُولُ‏ لَا تَجُوزُ شَهَادَةُ النِّسَاءِ فِي الْحُدُودِ وَ لَا قَوَدٍ.
فَمَا تَضَمَّنَ هَذَانِ الْخَبَرَانِ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهِ أَنَّهُ لَا يُقْبَلُ شَهَادَتُهُنَّ فِي الْحُدُودِ سِوَى الرَّجْمِ لِأَنَّا لَمْ نُثْبِتْ شَهَادَةَ النِّسَاءِ فِي حَدِّ السَّرِقَةِ وَ شُرْبِ الْخَمْرِ وَ مَا يَجْرِي مَجْرَى ذَلِكَ مِنَ الْحُدُودِ وَ إِنَّمَا قَصَرْنَاهُ عَلَى الرَّجْمِ وَ حَدِّ الزِّنَا وَ أَمَّا مَا تَضَمَّنَهُ خَبَرُ إِبْرَاهِيمَ الْخَارِقِيِّ وَ خَبَرُ زُرَارَةَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَيْلِ وَ أَبِي بَصِيرٍ مِنْ أَنَّ شَهَادَةَ النِّسَاءِ لَا تُقْبَلُ فِي الدَّمِ.

وجه شانزدهم: امامزاده بودن

نتیجه اینکه وثاقت وی با اثبات برخی از وجوه مطرح شده ثابت می شود.


