# nokat

Nokteh:
اصل در رجال مراجعه به کتابهای زیر است که در کتب رجالی با این رمزها مشخص شده است:
رجال شیخ (جخ)، فهرست شیخ (ست)، رجال نجاشی (جش)، رجال کشی(کش)


Nokteh:
کتاب های رجالی اجتهادی مثل خلاصه علامه ، کتاب ابن داود و ... به درد ما نمی خورد ، چون از روی حدس است نه از روی حس بر خلاف کتب اربعه بالا که نقل هستند و عن حس می باشند. دلیل حسّی بودن این کتب در وجوه عامّه غیر مقبوله (ذیل توثیقات علامه) مطرح شده است.


OnvanNokteh:
اسامی صاحبان کتب اربعه فقهی (محمّدون ثلاث)

Nokteh:
محمّد بن علی بن الحسین (شیخ صدوق) صاحب کتاب من لا یحضره الفقیه 
محمّد بن الحسن (شیخ طوسی) صاحب کتابهای تهذیب و استبصار
محمّد بن یعقوب (شیخ کلینی) صاحب کتاب کافی


Nokteh:
اصل همان مصنّف است، ولی خالص روایات ( کافی تقریبا مصنف است).
مصنّف هم روایات و هم حرفهای مصنِّف را در بردارد.(مانند تهذیب و فقیه و ...).
کتاب اعم از مصنف و اصل است.
آقا بزرگ طهرانی (الذریعة، ج2، ص126): کتاب و مصنّف معنایی اعم دارند و شامل هر مکتوب روایی می شوند، اما اصل کتابی است که روایاتش مستقیماً از امام  علیه السلام یا راویان بلاواسطه ائمه  علیهم السلام اخذ شده باشد.


Nokteh:
مرسلات رجالی حجت هستند، ولی مرسلات روایی حجت نیستند. چون روایت را از  هر بقالی نقل می کردند؛ ولی رجالیون تنها از اساتید و رجالیون و ثقه ها نقل می کردند (کابر عن کابر)؛ چون رجال بررسی روات است و می بایست واسطه ها افرادی معتبر باشند و الا لازمه اش تهمت و آبرو بردن بی دلیل است.


Nokteh:
نکته اول: در کتاب وسائل هرجا شیخ حر عاملی می گوید: «محمّد بن الحسن بإسناده» باید به طریق شیخ در مشیخه تهذیب به اولین راوی بعد از باسناده مراجعه کرد. حال اگر شیخ در مشیخه تهذیب بگوید:«و ما ذکرته عن فلان» تنها به طرق مذکوره تهذیب اکتفاء می کنیم؛ ولی اگر بگوید « و من جمله ما ذکرته عن فلان » روایت شبهه مصداقیه می شود و باید به فهرست مراجعه کنیم. اگر در آنجا «اخبرنا بجمیع کتبه و روایاته» بود به درد ما می خورد و الا فلا.
نکته دوم: صاحب وسائل هرجا پس از محمد بن یعقوب (کلینی) «و عن» می آورد ، این « و عن» عطف به اول سند است. یعنی دو سند می شود.
نکته سوم: در وسائل هیچ گاه ضمیر در «عنه» به مشایخ ثلاث بر نمی گردد بلکه به شخص بعد از محمدون بر می گردد.
نکته چهارم: فرق مثله و نحوه در وسائل:
مثله: عین حدیث بوده است. 
نحوه: در کلمات با هم متشابه هستند، ولی عین هم نیستند؛ امّا در معنی عین هم هستند.
نکته پنجم: ممکن است صاحب وسائل یک روایت را در یک جا با یک سند بیاورد و همان حدیث را تقطیع کرده و قسمتی از آن را به مناسبت در باب دیگر و با سند دیگر نقل نماید.
نکته ششم: جمله «و کذا کل ما قبلها» اگر در آخر یک حدیث آمده باشد احادیث از اول باب تا همان حدیث را شامل می شود. مثلا صاحب وسائل می گوید : شیخ این حدیث (حدیث سوم ) را و حدیثهای قبلی را از کلینی نیز روایت کرده است.
نکته هفتم: اختلاف نسخه وسائل با نسخه های موجود:
اگر بین نسخه صاحب وسائل از کتب و نسخه موجود از کتب در دست ما اختلاف شود کدام مقدم است؟
برخی: نسخه صاحب وسائل مقدم است؛ چون صاحب وسائل طریق صحیح به کتب دارد (در خاتمه وسائل نقل شده) ولی نسخه های موجود چنین طریقی ندارند.
استاد: صاحب وسائل نیز طریق صحیحی به کتب ندارد، چون طریق صاحب وسائل طریق واقعی نیست؛ بلکه طریقی تشریفاتی و تیمنی است. معلوم نیست صاحب وسائل به آن شخص طریق داشته، بلکه رفته و آن را خریده و آن طریق موجود به شخص را در آخر کتاب آورده است. پس ترجیحی بر نسخ موجود ندارد. بلکه می توان گفت: کتب مطبوعه به خاطر مقابله و تطبیقی که بین تمامی نسخه ها شده شاید صحیح تر از نسخه صاحب وسائل باشد.
نکته هشتم: هرجا صاحب وسائل نام کتاب صدوق را ذکر نکند مقصود « من لا یحضره الفقیه » است و در غیر این صورت نام کتاب را ذکر می کند.
نکته نهم: طرق صاحب وسائل به کتب(وسائل الشیعۀ، الخاتمۀ، الفائدۀ الخامسۀ. ): 
صاحب وسائل در فائده پنجم از خاتمه وسائل طرق خود به کتب را از طریق علما تا شیخ بیان می کند و طریق شیخ در فهرست را ادامه طریق خود می داند. به نظر می رسد تمام این طرق تا شیخ طرقی تیمنی و تشریفاتی است. نه اینکه طریقی واقعی باشد که از راه سماع یا قرائت یا اجازه نسخه کتاب به دست او رسده باشد.
قراین اثبات مدعا:
1. خاتمه وسائل، ص39: بصائر الدرجات للشیخ الصدوق محمّد بن الحسن الصفّار و هی نسختان الکبری و الصغری.
اشکال: اگر صاحب وسائل نسخه خاصی را از شیخ (به یکی از انحاء نقل) نقل کرده است، پس چرا می فرماید: این کتاب دو نسخه دارد و حال آنکه شیخ در فهرست تنها یک نسخه را نقل می کند؟
2. خاتمه وسائل ص40: کتاب قرب الإسناد للشیخ الحمیری روایۀ لولده محمّد.
اشکال: اگر صاحب وسائل نسخه خاصی را از شیخ (به یکی از انحاء نقل) نقل کرده است، پس چرا نسخه پسر حمیری را نقل کرده و حال آنکه در طریق فهرست پسر حمیری واقع نشده است؟
3. خاتمه وسائل ص42: کتاب الزهد للشیخ الثقۀ الحسین بن سعید الأهوازی روایۀ علی بن حاتم.
اشکال: در طریق شیخ در فهرست به حسین بن سعید علی بن حاتم واقع نشده است.
4. خاتمه وسائل ص42: کتاب تفسیر القرآن لمحمّد العیّاشی... غیر أنّ بعض النسّاخ حذف الأسانید.
اشکال: همه روایات تفسیر عیّاشی موجود در دست شیخ با سند بوده است.
5. خاتمه وسائل ص43: کتاب تفسیر علی بن ابراهیم القمی... .
اشکال: قطعاً کتاب نزد صاحب وسائل همان کتاب موجود در بازار است که ترکیبی از تفسیر قمی و ابی الجارود است، نه نسخه ای که شیخ داشته است.
بنابراین مشخص می شود صاحب وسائل همچون بقیه متأخرین از اساتید خود اجازه ای کلّی برای نقل کتب گرفته، سپس به بازار رفته و آن کتاب را تهیه کرده، بدون آنکه طریقی صحیح به آن نسخه داشته باشد.
نکته دهم:
مرحوم صاحب وسائل هر جا حکم مسأله برایش روشن باشد، عنوان باب را همان چیزی قرار می دهد که به آن رسیده است. مثلا باب حرمة.... یا باب وجوب ... و یا باب استحباب .... اما اگر جایی در یک مسأله روایات متعارضی باشد و وی در جمع بین روایات به نتیجه نرسیده باشد عنوان را اینگونه قرار می دهد: باب حکم ... و همه روایات متعارض را در آن باب می آورد.


Nokteh:
نکته اول: شیخ در تهذیب و استبصار و در برخی از موارد نام شخص را به طور کامل آورده و در برخی از موارد ناقص مثلا در برخی از جاها گفته احمد بن محمد بن خالد یا احمد بن محمد بن عیسی ولی در برخی موارد هم گفته احمد بن محمد.
در صورت اطلاق لازم نیست ما حتما بدانیم کدامیک از احمدها منظور شیخ است؛ زیرا در مشیخه هم به احمد بن محمد های مقید طریق دارد و هم به احمد بن محمد مطلق.
پس با مراجعه به آن طریق مشکل احمد بن محمد مطلق هم حل می شود. البته طریق احمد بن محمد مطلق مشکل دارد ولی طریقهای هر دو احمد بن محمد مقید صحیح است.
نکته دوم: برخی اوقات در تهذیب و استبصار ضمیر نمی تواند به راوی اول روایت قبلی برگردد چون تاریخ آنها با هم نمی خورد پس به راوی اول روایت قبل تر از آن بر می گررد (سند قبل)  نه نفر دوم ، سوم


Nokteh:
نکته اول: اگر صدوق از کتاب یک راوی روایتی را نقل کند دیگر نیازی نیست طریق صدوق به صاحب آن کتاب بررسی شود؛ چون بنابر مقدمه صدوق (ج3ص3) روایات فقیه مستخرج از کتب مشهوره و متواتره است. ولی تنها باید نقل از کتاب احراز شود. ولی اگر احراز شود علاوه بر صحت طریق تا صاحب کتاب، خود صاحب کتاب نیز توثیق می شود. چون وقتی کتاب مشهور و معوّل علیه اصحاب بوده که صاحب آن ثقه باشد . چنانچه در مورد ابراهیم بن هاشم و حکم بن مسکین و... ثابت می شود.
نکته دوم: اولین کسی که در اول سند صدوق واقع شده است، قطعاً اگر مجهول هم باشد ( به شرط آنکه ضعیف نباشد) ضرری به حجّیت روایت نمی زند؛ چون یا خودش صاحب کتاب است و کتابش مشهور و علیه المعول بوده است و یا نفر بعدی صاحب کتاب است که با شهرت آن کتاب دیگر واسطه هم ضرری نمی زند.
نکته سوم: سوال: آیا می توان ادعا کرد تمام راویان اول طرق صدوق به کتب و علمای گذشته هیچ کدام نیاز به بررسی ندارند، چون یا خود ثقه هستند و یا صاحب کتابند و یا ناقل کتاب مشهوری هستند که دیگر ضعف واسطه ضرری نمی زند؟
جواب: 
خیر اگر یقین داریم اول سند صاحب کتاب نیست ضعف راوی اول طریق ضرری به حجیت روایت نمی زند؛ چون ناقل و واسطه کتاب مشهور است و ضعف او بی اثر است؛ ولی اگر یقین نداشته باشیم اولین راوی سند صاحب کتاب یا نه، تضعیف او ضرر نمی زند. زیرا صدوق او را صاحب کتاب و مورد تایید علما می داند و رجالی دیگری او را ضعیف می داند. پس بین توثیق و تضعیف تعارض می شود و هر دو ساقط می شوند ؛ مگر اینکه بگوییم چون یک طرف (توثیق) اجماع علماست و طرف دیگر تضعیف یک نفر ، این تضعیف ضرری نمی زند.
نکته چهارم: تمام نکات بالا بنابر مبنای قدیم استاد بود، امّا با مبنای جدید استاد در مورد این کتاب که در وجوه عامّه مقبوله مطرح شده، ظاهراً تمامی افراد واقع در اول سند ها همچون تهذیبین صاحب کتابند و با توجه به مقدمه فقیه که این کتب مشهور و معوّل علیه عند الاصحاب هستند، تمام روات اول اسناد روایات فقیه ثقه و مورد اعتماد اصحاب هستند. 
نکته پنجم: مرسلات شیخ صدوق: 
بنابر مبنای برخی همچون حضرت امام خمینی  و محقق لنکرانی روایاتی که شیخ صدوق با ضرس قاطع به امام (علیه السلام) نسبت می دهد (قال الصادق و نه روی عن الصادق)، حجّت و معتبر است؛ زیرا این نسبت حاکی از موثوق الصدور بودن روایت نزد شیخ صدوق است، که قطعاً ناشی از اجتهاد وی نیست، بلکه یا به خاطر وثاقت تمام واسطه هاست و یا به خاطر تواتر و یا استفاضه روایت است و یا به خاطر این است که روایت محفوف به قرائن حسیه ای بوده که اگر آن قرائن به دست ما می رسید، ما هم اطمینان به صدور پیدا می کردیم. پس مرسلات جزمی شیخ صدوق معتبر است.(كتاب الطهارة ( للإمام الخميني، ط-الحديثة)، ج‏1، ص: 81 ) 
اشکال:
مرسلات شیخ صدوق حجت نیستند؛ زیرا احتمال سومی که برای موثوق الصدور بودن مرسلات مطرح شده قابل خدشه است؛ زیرا از کجا معلوم اگر آن قرائن به دست ما می رسید، برای ما نیز اطمینان به صدور حاصل می شد؛ بلکه شاید برای ما ظن یا پائئن تر از آن محقق می شد. علاوه بر این شاید مرحوم صدوق روایت را از کتاب یکی از روات وسط سند به طور مرسل نقل کرده، نه کتاب راوی بلاواسطه که در این صورت مرسلات صدوق به طور کلی از حجّیت ساقط می شود؛ زیرا هر چند با توجه به مقدمه کتاب «من لا یحضره الفقیه» شیخ صدوق تمام روایات این کتاب را از کتب مشهور و مورد اعتماد اصحاب نقل کرده است؛ (من لا یحضره الفقیه، ج1، ص3 و لم اقصد فیه قصد المصنفین فی ایراد جمیع ما رووه، بل قصدت الی ایراد ما افتی به و احکم بصحته و اعتقد فیه انه حجۀ فیما بینی و بین ربی –تقدس ذکره و تعالت قدرته- و جمیع ما فیه مستخرج من کتب مشهورۀ علیها المعول و الیها المرجع.)
 ولی این مقدمه سند روایت را تنها تا صاحب کتاب درست می کند. پس می بایست سند را از صاحب کتاب تا امام (علیه السلام) بررسی کنیم. در مرسلات همین که احتمال دهیم رواتی بین صاحب کتاب تا امام (علیه السلام) وجود داشته و صاحب کتاب راوی بلاواسطه نبوده، کافی است تا به عدم اعتبار مرسلات شیخ صدوق حکم کنیم


Nokteh:
کلینی همه سندها را در خود روایت ذکر می کند؛ ولی بعضی جاها معلّق می کند که باید راوی اول روایت قبلی را نگاه کرد.
صدوق و شیخ این کار را نکرده اند. صدوق از وسط سند نقل می کند. منتهی در آخر کتاب «مشیخه» ذکر کرده که سند را از خودش تا همان کسی که در اول روایت آمده ذکر کرده است 
ولی شیخ جلد اول تهذیب و جلد اول استبصار را مثل کلینی ذکر کرده؛ امّا بقیه کتاب را مثل صدوق تنها نام صاحب کتاب را می آورد.


Nokteh:
هر جا شیخ نام کسی را اول آورده از کتابش نقل کرده است و سپس در انتهای کتاب (مشیخه) طریق خود را به آن راوی صاحب کتاب ذکر کرده است؛ که البته مشیخه تهذیب و استبصار عین هم هستند.
«و اقتصرنا فی ایراد الخبر علی الابتدا بذکر المصنف الذی اخبرنا الخبر من کتابه او صاحب الاصل الذی اخذنا الحدیث من اصله (مشیخه تهذیب ج10ص4 و استبصار ج4)»


Nokteh:
ابن ادریس (نوه شیخ طوسی) و سید بن طاووس (نتیجه مادری شیخ طوسی) کلیه کتب و روایات شیخ طوسی را در اجازات علامه مجلسی در بحار (در وسط طریق علامه تا شیخ طوسی) به طریق صحیح نقل کرده اند.
ابن ادریس در مستطرفات روایاتی را از کتاب مسائل الرجال از امام هادی ع نقل کرده است.
در مورد اینکه این کتاب برای کیست دو احتمال وجود دارد:
1.ابن ادریس این روایات را از چند کتاب اخذ کرده است.
شاهد: در ابتدای بحث آمده است: و من ذلك ما استطرفناه من كتاب مسائل الرجال‌و مكاتباتهم مولانا أبا الحسن علي بن محمد بن علي بن موسى بن جعفر بن محمد بن علي بن الحسين بن علي بن أبي طالب ع و الأجوبة عن ذلك‌رِوَايَةُ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَبَّاسٍ الْجَوْهَرِيِّ وَ رِوَايَةُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْيَرِيِّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ مِنْ مَسَائِلِ أَيُّوبَ بْنِ نُوحٍ وَ كَتَبَ إِلَى بَعْضِ أَصْحَابِنَا
با توجه به این متن  که راوی کتاب دو نفر است مشخص می شود ابن ادریس این روایات را از چند کتاب اخذ کرده است.
اشکال: احتمالا هر دو راوی کتابی به این نام داشته اند و مثل هم بوده و از هر دو استخراج کرده است.
2. اینکه این کتاب یک کتاب است  که توسط حمیری نوشته شده است:
شواهد:
الف. ابن ادریس در مستطرفات هیچ جا چند کتاب را تحت یک کتاب نقل نکرده است.
ب. در پایان می گوید: تمت الاخبار المنتزعة من  کتاب مسائل الرجال و مکاتباتهم، کلمه کتاب ظهور در یک کتاب دارد.
ج. در نجاشی برای حمیری این کتاب برای حمیری نقل شده است. این کتاب مشتمل بر سوالات و مکاتبات مردم با امام هادی بوده است.
بنابراین باید سند شیخ تا حمیری و سندهای موجود در روایات کتاب بررسی شود.


Nokteh:
روایات پس از شیخ کلینی به دست فقها افتاده است و وثاقتشان مسلم است و نیاز به بررسی ندارد.
شهید ثانی در الرعایه فی علم الدرایه ص 192 می نویسد: راویان بعد از شیخ کلینی مشهور به وثاقت بودند هرچند شهید ثانی از متاخرین است و توثیقاتش حسی نیست ، اما ایشان نقل شهرت کرده نه اینکه خود توثیق کند. پس بسیاری از راویات از جمله احمد بن عبدون، تمام مشایخ نجاشی و ... توثیق می شوند. لا یحتاج احد من هولاء المشایخ المشهورین الی تنصیص علی تنزیه و لا بینة علی عدالة کما اشتهر فی کل عصر من ثقتهم و ضبطهم و ورعهم زیادة علی العدالة.
ان قلت: شهید ثانی چند سطر بعد می گوید: مشایخ مشهور فلان خصوصیت را دارند. پس احتمال دارد تنها در مورد مشایخ مشهور وثاقت هم ثابت می شود و احتمال دارد حکم قبلی (وثاقت) در مورد همه مشایخ بعد از کلینی باشد.
قلت:
ظاهراً جمله اول مطلق است و شامل همه مشایخ بعد از کلینی می شود. البته شهرت فی الجمله باید ثابت باشد.


Nokteh:
نکته اول: هر جا مرحوم کلینی در اول سند «عنه» بیاورد قطعاً تعلیق کرده است. یعنی ضمیر به استاد بلا واسطه خودش بر نمی گردد، بلکه به استاد استادش بر می گردد.
به عنوان مثال در روایت اول می گوید: عن عدّۀ من اصحابنا عن احمد بن محمد خالد عن یعقوب بن یزید ... و در روایت بعدی می گوید: عنه عن اسماعیل بن مهران عن ... در اینجا قطعاً ضمیر به احمد بن محمد بر می گردد ولی عدّة من اصحابنا را نیز باید در نظر گرفت.

نکته دوم: در صورت اختلاف نسخه های کافی اگر نسخه تهذیب و استبصار شیخ موافق با یکی از نسخه ها باشد و اختلافی در نسخ تهذیب و استبصار نباشد، نسخه ای از کافی مقدم می شود که نسخ تهذیب و استبصار با آن موافق باشد؛ زیرا شیخ طریق صحیح (شیخ مفید عن ابن قولویه) به  کافی دارد.


Nokteh:
قرائت: استاد می خواند شاگرد گوش می دهد. 
سماع: شاگرد می خواند استاد گوش می دهد.
اجازه: استاد نقل کتاب را به شاگرد اجازه می دهد.


Nokteh:
نوع اول: اگر مکاتبه به نحوی بود که ظهور در این داشت که راویی که از مُکاتب نقل می کند نامه را ندیده و تنها از مکاتب شنیده، در این صورت قطعا باید مکاتب ثقه باشد تا مکاتبه حجت باشد.
نوع دوم: اگر مکاتبه به گونه ای باشد که راویِ از مکاتب بگوید: کتب فلان الیّ ... ظهور در این دارد که راوی نیز نامه را دیده است؛ پس در این صورت ثقه نبودن مکاتب ضرری به حجیت مکاتبه نمی زند.
نوع سوم: اگر مکاتبه به نحوی باشد که در آخرش راوی از مکاتب بگوید : وقراته بخطه علیه السلام در این صورت نیز قطعا ثقه نبودن مکاتب ضرری به حجیت آن مکاتبه نمی زند.


Nokteh:
توثیقات ابن عقده معتبر است هرچند زیدی مذهب است. وی حدود 300 هزار روایت حفظ بوده است و نام چهار هزار نفر از اصحاب و شاگردان امام صادق ع را نقل کرده است.


Nokteh:
اگر در اختلاف نسخه ها شک در زیاده و نقیصه پیدا کنیم. یعنی در یک نسخه کلمه ای باشد و در نسخه دیگر نباشد، برخی گفته اند: اصل عدم زیاده مقدم است، چون در بسیاری از موارد جا گذاشتن اتفاق می افتد، ولی اضافه کردن خیلی کم اتفاق می افتد 
برخی دیگر (مثل شهید صدر ره) گفته اند: هیچ کدام مقدم نمی شود؛ چون بحث عقلی نیست، بلکه عقلایی است و عقلاء در این صورت این اصل را جاری نمی کنند و همانگونه که اصل عدم زیاده داریم اصل عدم نقیصه داریم و چون اضافه کردن هم بسیار اتفاق می افتد. بله هر کدام از این دو اصل به تنهایی حجت هستند، ولی در مقام تعارض هیچ کدام بر دیگری مقدم نمی شود.


Nokteh:
نکته اول: این افراد عبارتند از: 1- احمد بن ابی نصر بزنطی 2- صفوان بن یحیی البجلی 3- محمد بن ابی عمیر. (عدۀ الاصول/ شیخ طوسی/ج1/ص154)
نکته دوم: تنها راویان بلاواسطه مشایخ ثلاث (محمد بن ابی عمیر - صفوان بن یحیی - بزنطی) ثقه هستند. 
ان قلت : اگر با واسطه ها ثقه نباشند پس لا یروی الا عن ثقه چه فایده ای دارد؟ پس تمام واسطه ها تا امام ع ثقه هستند.
قلت: شاید شخصی تعمد داشته که تنها نزد استاد ثقه درس بخواند و روایت بگیرد به خاطر اثر معنوی استاد و کاری به اساتید استاد خود نداشته است. پس ظاهر کلام شیخ در عدّۀ الاصول تنها وثاقت روات بلاواسطه است.
 نکته سوم: به صرف اینکه یکی از این سه نفر (صفوان- ابن ابی عمیر و بزنطی) از کسی روایت نقل کردند نمی توان گفت آن راوی ثقه است. بلکه باید به کتب رجالی نگاه کرد و دید آیا رجالی دیگری او را تضعیف کرده یا نه؟ اگر تضعیف کرده باشد تعارض پیش می آید. بدین معنا که مثلاً معاصر آن راوی که شیخ از او تضعیف را نقل کرده او را ضعیف می دانسته، ولی ابن ابی عمیر او را ثقه می دانسته. تعارضا تساقطا؛ ولی اگر کسی او را تضعیف نکرده بود می توان با این وجه عام او را ثقه دانست.
نکته چهارم: مرسلات مشایخ الثقات:
از آنجا که شیخ در العدة گفته «لا یروون و لا یرسلون الا عن ثقة» مرسلات ابن ابی عمیر نیز مثل روایاتش صحیح ، بلکه باعث وثاقت آن مجهول می شود.
ولی اشکالاتی بر این بیان وارد شده است:
اشکال اول: شیخ طوسی از کجا فهمیده که «من ذکره» یا «رجل» کیست که ادعا کرده است لا یرسل الا عن ثقه 
جواب : شاید خود ابن ابی عمیر و ... گفته اند: نحن لا نرسل الا عن ثقۀ. 
اشکال دوم: از آنجا که من ذکره یا رجل مشخص نیستند، نمی توان حکم به وثاقت کرد؛ چون باید مشخص باشند، تا ببینیم رجالی دیگری او را تضعیف کرده تا تعارض شود یا نه.
جواب: عقلا به همین مقدار اکتفاء می کنند و به این احتمالات توجه نمی کنند که شاید معارض داشته باشد و ... مثلا اگر کسی بگوید من از شخص مورد اعتمادی این قضیه را نقل می کنم عرف نمی پرسد که بگو بدانیم این مورد اعتماد شما کیست، شاید معارض با حرف شما پیدا کردیم! بنابراین وقتی ابن ابی عمیر و ... می گویند: عن رجل یعنی عن ثقۀ.
نکته پنجم: مبنای شیخ بهایی:
بزرگانی قائلند که مراسیل ابن ابی عمیر حجت ومعتبر است ولی مسانید وی نیاز به بررسی دارد.این قول به مرحوم شیخ بهایی(ره) نسبت داده شده است.
ایشان در تقسیم بندی احادیث به صحیح، حسن، قوی و...؛ مرسله هایی را که مرسِل آن از غیر ثقه ارسال نمی کند،در ردیف صحاح شمرده، می فرماید:«کمراسیل ابن ابی عمیر وروایته احیانا عن غیر الثقة لایقدح فی ذلک کما یظن لانهم ذکروا انه لایرسل الاعن ثقة لا انه لایروی الاعن ثقة» (الوجیزةص5 )
پس طبق این بیان، بنایش در ارسال این بوده است که از ثقه ارسال نماید، ولی در روایت چنین بنایی نداشته است.
اشکال: به این مطلب این اشکال وارد است که مرحوم شیخ طوسی(ره) در عبارتشان هم تعببیر«لایرسلون» دارد و هم «لایروون»؛ بنابراین ابن ابی عمیرکلیه روایاتش - چه مرسله چه مسنده- از ثقات است.
جواب از اشکال مرحوم آقای خویی(ره)
به نظر می رسد این اشکال وارد نباشد؛ چون مبنای این اشکال این است که  معنی« عمن ذکره» این است که «عمن ذکر ابن ابی عمیر اسمه» اما احتمال دارد مراد«عمن ذکر الحدیث» باشد.به چند قرینه:
اول اینکه تعابیر دیگری شبیه این تعبیر داریم مثل«عمن رواه»، در اینگونه موارد قطعا مراد«عمن روا الحدیث» است. 
دوم اینکه در مواردی که راویان بعدی  اسم راوی چند طبقه قبل از خود را فراموش می کنند به نحوی به این مطلب اشاره می نمایند مبنی بر اینکه سهو از وی یا راویان دیگر بوده است مثل  این سند:« عن سعد بن عبد الله‏[ضمير] عن أحمد بن محمد عن الحسين بن سعيد عن حماد بن عيسى عن عبد الله بن سنان عن رجل نسي حماد بن عيسى اسمه». (وسائل الشيعة،ج‏10 باب 14ص 296 )
اشکال: چه اشکالی دارد مبنای ابن ابی عمیر این بوده که تمام راویانی که از آنها اخذ روایت می کند ثقه باشند، ولی بعدها که به زندان می افتد و کتابهایش از بین می رود و از حفظ نقل روایت می کند، نام آن راوی ثقه را فراموش کرده باشد و بگوید: من این روایت را از فرد مورد اعتمادی شنیده ام، ولی نامش را فراموش کرده ام.


Nokteh:
نکته اول: اصحاب اجماع اول ( اصحاب امام باقر ع و امام صادق ع) اصحاب اجماع دوم (اصحاب امام صادق ع) اصحاب اجماع سوم ( اصحاب امام کاظم ع و امام رضا ع) هستند.
نکته دوم: اصحاب الاجماع که 19 نفر اول اتفاقی و 6 نفر بعدی مورد اختلاف هستند عبارتند از:
الف. اصحاب امام باقر ع و امام صادق ع ( اصحاب اجماع اول ) 
1- ابوبصیر مرادی (قیل اسدی)
2- برید بن معاویه عجلی 
3- زراره بن اعین
4- فضیل بن یسار 
5- محمد بن مسلم 
6- معروف بن خربوذ
ب. اصحاب امام صادق عل (اصحاب اجماع دوم)
1- ابان بن عثمان 
2- جمیل بن دراج 
3- حماد بن عیسی 
4- حماد بن عثمان 
5- عبدالله بن بکیر 
6- عبدالله بن مسکان
ج. اصحاب امام کاظم ع و امام رضا ع (اصحاب اجماع سوم)
1- احمد بن محمد بن ابی نصر بزنطی 
2- حسن بن محبوب (قیل حسن بن علی بن فضال)
3- صفوان بن یحیی بیاع سابری 
4- عبدالله بن مغیره 
5- محمد بن ابی عمیر
6- یونس بن عبدالرحمن (قیل عثمان بن عیسی و قیل فضالة بن ایوب)
نکته سوم: بیان وثاقت و جلالت قدر اصحاب اجماع در بخش بررسی راویان مطرح می شود.
نکته چهارم: برخی قائلند: تمام واسطه های اصحاب اجماع تا امام ثقه هستند 
برخی قائلند: تمام روایات اصحاب اجماع صحیح است.
برخی قائلند: تنها راویان بلا واسطه اصحاب اجماع ثقه هستند.
استاد: اصحاب اجماع تنها خودشان ثقه ، عالم ، عارف، فقیه و بصیر بودند.
نکته پنجم: در مورد اینکه آیا نقل اصحاب اجماع از کسی دال بر توثیق است یا خیر اختلاف است. دراین مورد سه نظریه وجود دارد واین اختلاف به تفاوت برداشت از عبارت مرحوم کشی(ره) بر می گردد:« أجمعت العصابه على تصحيح ما يصح عن هؤلاء و تصديقهم لما يقولون».(اختیار معرفه الرجال، ج1، ص375)
نظریه اول: برخی اینگونه برداشت کرده اند که نقل اصحاب اجماع از شخصی اثبات وثاقت او می نماید لذا با او معامله موثق به توثیق صریح رجالیین می شود. محدث نوری(ره) از قائلین به این نظریه است.
نظریه دوم: برخی دیگر از این عبارت اینگونه فهمیده اند که نقل اصحاب اجماع از کسی اثبات وثاقت او نمی کند ولی خصوص آن روایت که این دسته نقل کرده اند، موثوق الصدور و معتمد است. این نظر به مشهور نسبت داده شده است.( ر.ک منتهی المقال، ج1ص50 )
نظریه سوم:این نظریه قائل است که این عبارت ظهور در این دارد که فقط خود اصحاب اجماع ثقة هستند پس این عبارت وثاقت آنها را اثبات می کند نه بیشتر. مرحوم وحید بهبهانی در فوائد خود این برداشت را، قولی در این زمینه می داند(ر.ک منتهی المقال، ج1ص50 وخاتمه المستدرک، ج7، ص34 و35و64). اما از میان متاخرین مرحوم آقای خویی(ره) از این دسته اند. ایشان می فرمایند:« من الظاهر أن كلام الكشي لا ينظر إلى الحكم بصحه ما رواه أحد المذكورين عن المعصومين ع، حتى إذا كانت الروايه مرسله أو مرويه عن ضعيف أو مجهول الحال، و إنما ينظر إلى بيان جلاله هؤلاء، و أن الإجماع قد انعقد على وثاقتهم و فقههم و تصديقهم في ما يروونه و معنى ذلك أنهم لا يتهمون بالكذب في أخبارهم و روايتهم، و أين هذا من دعوى الإجماع على الحكم بصحه جميع ما رووه عن المعصومين علیهم السلام، و إن كانت الواسطه مجهولا أو ضعيفا؟»معجم رجال الحدیث، ج1، ص61
طبق نظر سوّم تفاوت این توثیق و توثیقات دیگر تنها در این است که این افراد(اصحاب اجماع) اجماع بر وثاقت و فقاهت و جلالت قدر شده ولی در مورد افراد دیگر گرچه توثیقاتی وجود دارد، ولی چنین اجماعی در مورد آنان اتّفاق نیفتاده است.


Nokteh:
در بسیاری از طرق تهذیب و استبصار به مشکل بر می خوریم و افرادی غیر ثقه را در طریق می بینیم. با این حال راهی برای تصحیح طریق وجود ندارد. مرحوم شیخ در فهرست نسبت به برخی از راویان می گوید: «اخبرنا بجمیع کتبه و روایاته» و طریق صحیحی برای آنها نقل می کند. با طریق فهرست می توان مشکل بسیاری از راویان را حل کرد.
از طرف دیگر مرحوم شیخ به تمام کتب و روایات شیخ صدوق طریق صحیح دارد. بنابراین در بعضی از موارد که طریق شیخ صدوق به یک راوی دارای مشکل باشد، می توان به طریق (جمیع کتب و روایات) فهرست مراجعه کرد و طریق صدوق را نیز تصحیح کرد.
 به عنوان مثال در طریق شیخ در فهرست به جمیع کتب و روایات صفوان بن یحیی شیخ صدوق واقع شده است. پس همین طریق صحیح می تواند طریق صدوق تا صفوان باشد.
ان قلت: اگر راوی ضعیف است روایت او از صفوان ثابت نمی شود. پس روایت نیز ثابت نمی شود.
قلت: شیخ به تمام روایات موجود در زمان خودش طریق نقل کرده، نه به روایات واقعی.


Nokteh:
تواتر سه گونه است:
1.	تواتر لفظی : اینکه یک مطلب هم لفظ و هم معنای آن به صورت متواتر - با لحاظ کثرت در تمام طبقات نقل- به ما برسد. مثل حدیث غدیر و روایت انی تارک فیکم الثقلین و ...
2.	تواتر معنوی: اینکه از قضایای مختلفه یک معنا به صورت متواتر به دست ما برسد. یعنی از جمع شدن این چند قضیه کنار هم یک معنا به طور قطع برای ما ثابت شود. مثل قضایای جنگهای احد و خیبر و خندق و ... که شجاعت علی ع برای ما یقینی می شود.
3.	تواتر اجمالی: تعدادی روایت به ما برسد که ما از بین این روایات یقین و قطع به صدور حداقل یک روایت پیدا کنیم که البته تنها در مورد متیقن بین همه روایات حجت می شود. مثل حجیت خبر ثقه و ...


Nokteh:
مقصود از جماعت و عده من اصحابنا در بیانات شیخ طوسی:
1. قطعا جماعت سه نفر بیشتر هستند. چون به دو نفر جماعت گفته نمی شود. «جماعة منهم الحسين بن عبيد الله و أحمد بن عبدون و محمد بن محمد بن النعمان (شیخ مفید). 
2. در اکثر قریب به اتفاق از حماعت ها، شیخ مفید واقع شده است.
3. در یکی دو مورد که شیخ مفید واقع نشده است (امالی و طریق شیخ به ابی المفضل)، اما باز مشکلی ایجاد نمی کند، چون در همه موارد حسین بن عبیدالله که ثقه است، واقع شده است.
4. بر فرض که حسین بن عبیدالله هم نباشد، باز مشکلی نیست، چون چند نفر هستند، استفاضه ثابت می شود.


OnvanNokteh:
مستثنیات محمد بن حسن بن ولید از روایات محمدبن احمد

Nokteh:
رجال العلامة - خلاصة الأقوال، ص: 272‌ الفائدة الرابعۀ: استثنى محمد بن الحسن بن الوليد رحمه الله من رواية محمد بن أحمد بن يحيى رحمه الله ما رواه عن محمد بن موسى الهمداني أو ما رواه عن رجل أو يقول عن بعض أصحابنا أو عن محمد بن يحيى المعاذي أو عن أبي عبد الله الرازي الجاموراني أو عن أبي عبد الله السياري أو عن يوسف بن السخت أو عن وهب بن منبه أو عن أبي علي النيسابوري أو عن أبي يحيى الواسطي أو عن محمد بن علي بن أبي سمينة أو يقول في حديث أو كتاب و لم أروه أو عن سهل بن زياد الآدمي أو عن محمد بن عيسى بن عبيد بإسناد منقطع أو عن أحمد بن هلال أو عن محمد بن علي الهمداني أو عبد الله بن محمد الشامي أو عبد الله بن أحمد الرازي أو أحمد بن الحسين بن سعيد أو أحمد بن بشير البرقي أو عن محمد بن هارون أو عن ممويه بن معروف أو عن محمد بن عبد الله بن مهران أو ما ينفرد به الحسن بن الحسين اللؤلؤي و ما يرويه عن جعفر بن محمد بن مالك أو يوسف بن الحارث أو عبد الله بن محمد الدمشقي قال أبو العباس بن نوح و قد أصاب شيخنا أبو جعفر محمد بن الحسن بن الوليد في ذلك كله و تبعه أبو جعفر بن بابويه على ذلك إلا في محمد بن عيسى بن عبيد فما أدري ما رأيه فيه لأنه كان على ظاهر العدالة و الثقة


Nokteh:
اگر در کتب رجالی به مذهب راوی اشاره نشود، ظاهراً آن راوی امامی است،؛ البته به شرط آنکه در کتب دیگر به غیر امامی بودن او تصریح نشود.


Nokteh:
بسیاری از کتب در حملات مغول و ... به کتابخانه ها از بین رفته است. تا جایی که نوشته اند در یکی از حملات کتاب های کتابخانه شیخ در بغداد را در رودخانه ریختند و برای عبور لشگریان پل ساختند. بنابراین از میان روایات تنها کتب اربعه و چند کتاب محدود به دست ما رسیده است.
از آنجا غرض شیخ در تألیف تهذیبین حل تعارضات بین روایات بوده و هدف کلینی و صدوق تنها نقل روایات صحیحه و مستند فتاوای خودشان بوده، نمی توان ادعا کرد این سه بزرگوار تمام روایات را جمع کرده اند. پس قطعاً مقدار معتنا بهی از روایات به دست ما نرسیده است.


Nokteh:
نمی توان به طور یقینی ادعا کرد که کتابهای تفسیر قمی، فقه الرضا، رجال ابن غضائری، نوادر راوندی و ... موجود همان کتاب اصلی است؛ چون این کتب نه با طریق متواتر و نه با سند معتبر به دست ما نرسیده است.


Nokteh:
در مورد این کتاب یک بحث کبروی و یک بحث صغروی وجود دارد:
بحث کبروی: آیا کتاب فقه الرضا نوشته امام رضا علیه السلام است؟
بحث صغروی: آیا فقه الرضا موجود همان کتاب است؟
در بحث کبروی چهار قول وجود دارد:
1. صاحب حدائق و علامه مجلسی اول و دوم: فقه الرضا تألیف امام رضا علیه السلام به نحو نوشته یا امضاء است. (الحدائق الناضرة، ج1، ص27و26، بحار الانوار، ج1،ص11، لوامع صاحب قراني، ج1، ص613.) 
2. فقه الرضا تألیف علی بن حسین بن بابویه (پدر شیخ صدوق) است.(رياض العلماء، ج6، ص43، و در ج2، ص31، از استاد‌شان شيرواني و در ج 3، ص 338، از سيد حسين قزويني نقل مي كنند.)  
3. سید حسن صدر و استاد عندلیب: فقه الرضا تألیف شلمغانی است که بعد ها (در زمان غیبت صغری) منحرف شد.(فصل القضاء، (سيد حسن صدر)، ص 414و413.)  
4. فقه الرضا تألیف یکی از فقهاست.(امل الامل، ج2، ص364.)  
مدعا: 
ما در این در صدد مشخص کردن مولف این کتاب نیستیم، بلکه ادعای ما این است که این کتاب تألیف امام رضا علیه السلام نیست. حال تألیف چه کسی است مطلب دیگری است.
ادلّه:
مطالبی در این کتاب ذکر شده که خلاف مسلّمات دین و مذهب است:
الف. ص69: فتوای به استنجاء از ریح. این فتوا خلاف مسلّمات مذهب است.
ان قلت: این فتوا تقیه ای است.
قلت: از آنجا که در کلّ کتاب فتاوای مخالف عامه بسیار به چشم می خورد، حمل بر تقیه جایی ندارد.
ب. ص79: جواز مسح و غَسل رِجلین در وضو با استناد به جواز قرائت کسر و فتح در آیه. این فتوا نیز خلاف مسلّمات مذهب است. (رسالة الخوانساری ، ص 22) 
ج. ص 103-102: تحریف قرآن: معوذتین جزو قرآن نیستند. این فتوا نیز خلاف مسلّمات مذهب است.(الذکری ، ص 195 ) 
د. ص302: طهارت جلد میته با دبّاغی. این فتوا نیز خلاف مسلّمات مذهب است.(رسالة الخوانساری ، ص 22) 
ه. استناد به قول ابن عباس در تفسیر آیات. معنا ندارد امام به قول ابن عباس استناد کند. (فقه الرضا ، ص 253 )
بنابراین کتاب فقه الرضا ارزش فقهی ندارد. بله عباراتی که از «العالم» نقل شده روایات مرسله امام رضا علیه السلام به شمار می رود.
بحث صغروی: 
این کتاب تا زمان علامه مجلسی وجود نداشته  و در زمان علامه بدون هیچ سند و طریقی توسط سید میر حسین میر قاضی مطرح شد و علامه و پدرش وقتی دیدند این کتاب نوشته علی بن موسی است، یقین کردم نوشته امام رضا علیه السلام است.(بحار الانوار، ج1، ص11)   
بنابراین بر فرض محال هم این کتاب نوشته امام رضا علیه السلام باشد، باز ثابت نمی شود این کتاب همان کتاب اصلی باشد؛ زیرا نه با سند معتبر و نه به طور متواتر و مشهور به دست ما نرسیده است.


Nokteh:
کتاب علی بن جعفر موجود ثابت نیست و  ارزش فتوایی ندارد زیرا: 
اولا معلوم نیست که کتاب موجود همان کتاب علی بن جعفر باشد. چون طریق به آن نداریم و از کتب مشهوره و متواتره نیز نمی باشد.
ثانیا هر چند شیخ به کتاب علی بن جعفر طریق صحیح دارد، ولی باز مشکل حل نمی شود؛ چون شیخ می فرماید: له کتاب و مسائل اخبرنا به ... معلوم نیست ضمیر در « به» به هر دو کتاب بر می گردد یا تنها به یک کتاب که آن هم لا علی التعیین است.
به نظر تمام مباحثی که در مورد محاسن برقی مطرح شد نسبت به این کتاب نیز مطرح باشد. توضیح اینکه گرچه کتاب مسائل از کتب متواتر نبوده و طریق شیخ حرّ عاملی نیز تشریفاتی است و در نتیجه از این راه، کتاب مسائل قابل اثبات نیست. در مورد کتاب محاسن بیانی شد که اطمینان به ثبوت کتاب را بسیار بالا می برد و آن اینکه صاحب وسائل بیش از هفتصد مورد بعد از نقل روایات از کتب اربعه فرموده است:« ورواه البرقی فی المحاسن مثله» یا تعابیری شبیه به این. این روایات دو دسته اند. دسته اوّل روایاتی است که در کتب اربعه از برقی نقل شده است و دسته دوّم روایاتی از غیر ایشان که برقی نیز در محاسن ذکر کرده است. از روایات دسته اوّل روشن می شود که آنچه در کتب اربعه ذکر شده در نسخه صاحب وسائل هم بوده است. دسته دوّم نیز بیانگر توافق بالای مضمون روایات نسخه محاسن رسیده به دست صاحب وسائل و کتب اربعه است. ولی این نکته در مورد مسائل علی بن جعفر علیه السلام  وجود ندارد. گرچه شیخ حرّ (ره) در موارد زیادی (قریب به 150 مورد)، روایات نقل شده از کتب اربعه را مستقیم از کتاب مسائل با تعبیر «و رواه علی بن جعفر فی کتابه مثله» نقل نموده و علاوه بر آن نیز روایات زیاد دیگری را از کتاب مسائل نقل نموده که در کتب اربعه نیست ولی بر خلاف محاسن که در موارد متعدّد روایت محاسن با طریق دیگری از کتب اربعه نیز نقل شده بود، تقریبا تمام آنچه با تعبیر فوق ذکر شده، در کتب اربعه نیز از با همان طریق «علی بن جعفر عن اخیه» آمده است. بنابراین نمی توان با توافق مضمونی اطمینان به ثبوت کتاب حاصل نمود. بنابراین برخلاف عدّه ای که از روایات این کتاب به صحیحه تعبیر نموده اند (الرسائل (للإمام الخميني)، ج2، ص198  )این روایات اعتبار سندی ندارند. مگر اینکه کسی به اعتبار ثبوت این کتاب نزد صاحب وسائل، برای او نیز اطمینان یا قطع به ثبوت حاصل گردد. که آن خالی از اشکات نیست کما مرّ.


Nokteh:
درست است که ابن غضائری کتابی رجالی داشته، ولی شیخ طوسی در فهرست می نویسد: کتاب او قبل از استنساخ توسط ورثه او از بین رفت.  بنابراین اقوالی که به وی نسبت می دهند قابل استناد نیست.
الفهرست (للشيخ الطوسي)، ص: 2‌ و لم يتعرض أحد منهم لاستيفاء جميعه إلا ما قصده أبو الحسين أحمد بن الحسين بن عبيد الله رحمه الله فإنه عمل كتابين أحدهما‌ ذكر فيه المصنفات و الآخر ذكر فيه الأصول و استوفاهما على مبلغ ما وجده و قدر عليه غير أن هذين الكتابين لم ينسخهما أحد من أصحابنا و اخترم هو رحمه الله و عمد بعض ورثته إلى إهلاك هذين الكتابين و غيرهما من الكتب على ما حكى بعضهم عنه.


Nokteh:
در مورد کتاب محاسن برقی که خود مشتمل است بر تعداد زیادی کتاب، باید گفت به تصریح نجاشی  و شیخ طوسی  این کتاب از جمله کتب احمد بن ابی عبدالله برقی محسوب گردیده و شیخ صدوق نیز در مقدّمه «من لا یحضره الفقیه» به عنوان کتب مشهوره و معوّل علیه از آن یاد کرده است.  امّا این روایت را صاحب وسائل خود مستقیم از کتاب محاسن نقل نموده است؛ لذا باید طریق ایشان به کتاب محاسن مورد بررسی قرار گیرد. ایشان در خاتمه وسائل الشیعه کتبی که به عنوان منبع از آن بهره برده نام برده است. ولی از آنجا که آن کتب برای ایشان ثابت بوده است، طرق خود را از باب تیمّن و تبرّک ذکر می نماید.  از نظر ایشان به دلایلی چون شهادت مؤلّفین کتب و دیگران به ثبوت آن، وجود قرائن و تواتر کتاب یا علائمی که انتساب کتاب به مؤلّف را تصحیح می نماید از جمله موافقت مضمونی روایات آن با کتب متواتره، نقل خبر واحد محفوف به قرینه و وجود آن کتاب با خطّ علمای بزرگ، این کتب ثابتند.(وسائل الشیعة، ج30،الفائدة الرابعة، ص152«الفائدة الرابعة في ذكر الكتب المعتمدة التي نقلت منها أحاديث هذا الكتاب، و شهد بصحتها مؤلفوها و غيرهم، و قامت القرائن على ثبوتها، و تواترت عن مؤلفيها، أو علمت صحة نسبتها إليهم، بحيث لم يبق فيها شكّ و لا ريب.كوجودها بخطوط أكابر العلماء.و تكرر ذكرها في مصنفاتهم.و شهادتهم بنسبتها.و موافقة مضامينها لروايات الكتب المتواترة.أو نقلها بخبر واحد محفوف بالقرينة. و غير ذلك».) 
ممکن است کسی اشکال نماید که در فرض تواتر این کتب از جمله کتاب محاسن، کتاب ثابت است ولی راههای دیگری که کتاب برای ایشان ثابت شده مثل قرائن، یا خبر واحد محفوف به قرینه و یا موافقت مضمونی با کتب متواتره، منشأ اثبات کتاب برای دیگران نباشد، چرا که ممکن است آنچه برای ایشان قرینه بوده برای دیگران قرینه محسوب نگردد. بنابراین برای ما کتاب «محاسن» که به دست صاحب وسائل رسیده ثابت نخواهد شد. 
نکته ای که ذکر آن لازم است اینکه صاحب وسائل بیش از هفتصد مورد بعد از نقل روایات از کتب اربعه فرموده است:« ورواه البرقی فی المحاسن مثله» یا تعابیری شبیه به این. این روایات دو دسته اند. دسته اوّل روایاتی است که در کتب اربعه از برقی نقل شده است و دسته دوّم روایاتی از غیر ایشان که برقی نیز در محاسن ذکر کرده است. از روایات دسته اوّل روشن می شود که آنچه در کتب اربعه ذکر شده در نسخه صاحب وسائل هم بوده است. دسته دوّم نیز بیانگر توافق بالای مضمون روایات نسخه محاسن رسیده به دست صاحب وسائل و کتب اربعه است. در اینجا ممکن است سؤالای مطرح شود که اگر این روایات در محاسن بوده، مؤلّفین کتب اربعه از غیر کتاب محاسن و از غیر برقی نقل نموده اند؟ جواب این پرسش روشن است؛ چرا که اوّلاً این بزرگواران دأبشان این نبوده که تمام روایات کتب رسیده به دستشان را نقل نمایند و ثانیاً وقتی روایتی با در چند کتاب معتبر نزدشان بوده وقتی از یکی نقل نموده اند دیگری نیازی نمی دیدند که از کتاب دیگری هم نقل شود.
با توجّه به این نکته ممکن است برای برخی این اطمینان حاصل شود که نسخه صاحب وسائل تفاوت معناداری با نسخه های مورد استفاده مصنّفین کتب اربعه نداشته است جز از دو جهت: اوّل اینکه همانطور که در ادامه می آید تمام کتاب بدست ایشان نرسیده است و دوّم اینکه تفاوت جزئی و نسخه ای که در هر کتابی ممکن است وجود داشته باشد، در مورد این کتاب نیز محتمل است که طبیعتاً ضرری به ثبوت کتاب نمی رساند. و البته حصول این اطمینان بعید به نظر نمی رسد در غیر این صورت کتاب وسائل تنها از ان جهت قابل استفاده است که ناقل و جمع آوری کننده روایات کتب اربعه است؛ چرا که شاید تنها این کتب به نحو متواتر وجود داشته است و کتب دیگر چنین تواتری نداشته است. و چنین برخوردی با این کتاب رویه فقها نبوده است. بزرگانی چون مرحوم آقای خویی (ره) که نسبت به کتب متعدّدی اشکال می نمایند، چنین اشکالی را در مورد روایات متفرّد وسائل از محاسن نکرده اند.
اشکال دیگری که ممکن است مطرح شود این است که هر چند طریق صحیح صاحب وسائل به شیخ طوسی برسد باز نمی توان به کتابی که به صاحب وسائل رسیده اعتماد کرد؛ چرا که هم نجاشی و هم شیخ طوسی در مورد کتاب محاسن تعبیری به کار برده اند که تمسّک به آن را ضعیف می نماید. «و صنف كتبا كثيرة منها: المحاسن و غيرها و قد زيد في المحاسن و نقص»(فهرست‏الطوسي، باب‏الهمزة، باب أحمد، ص51 و رجال النجاشي، باب‏الألف، ص76.)
از این تعبیر استفاده می شود که مطالبی در کتاب محاسن کم یا زیاد شده است بنابراین حتّی  با وجود طریق صحیح نمی توان به روایات نقل شده از کتاب محاسن، اطمینان داشت.
آنچه در جواب این اشکال به نظر می رسد این است که مراد از زیاده و نقیصه در محاسن، زیاده و نقیصه در میان مطالب نیست؛ بلکه از آنجا که کتاب محاسن مشتمل بر کتب کثیره ای بوده است، در تعداد و عناوین این کتب کم یا زیادی رخ داده است. شاهد این مطلب عبرات خود شیخ طوسی در ادامه است. ایشان بعد از ذکر کتابهای متعددی از کتاب محاسن که برای ایشان ثابت بوده و طریق خود را بدان ذکر نموده می نویسد:« و زاد محمّد بن جعفر بن بطة على ذلك: كتاب طبقات الرجال كتاب الأوائل كتاب الطب كتاب التبيان كتاب الجمل كتاب ما خاطب الله به خلقه كتاب جداول الحكمة كتاب الأشكال و القرائن كتاب» (الفهرست، ص53.)
 شبیه این مطلب در رجال نجاشی نیز موجود است. از قضا، صاحب وسائل ضمن اعتراف به اینکه تمام کتابهای محاسن به دستش نرسیده است ،(وسائل الشیعة، ج30، ص155: «و الذي وصل إلينا من المحاسن: كتاب القرائن(القرآن)، كتاب ثواب الأعمال، كتاب عقاب الأعمال، كتاب الصفوة و النور و الرحمة، كتاب مصابيح الظلم، كتاب العلل، كتاب السفر، كتاب المأكل، كتاب الماء، كتاب المنافع، كتاب المرافق و باقي كتب المحاسن لم تصل إلينا».)
 کتابهایی از آن را بر می شمرد که تمامّا شیخ طوسی یا ابن بطّه ذکر کرده و طرق خود را به آن بیان نموده است. طرق شیخ متعدّد است:« أخبرني بهذه الكتب كلها و بجميع رواياته عدة من أصحابنا منهم: الشيخ أبو عبد الله محمّد بن محمّد بن النعمان و أبو عبد الله الحسين بن عبيد الله و أحمد بن عبدون و غيرهم عن أحمد بن محمّد بن سليمان الزراري قال: حدثنا مؤدبي علي بن الحسين السعدآبادي أبو الحسن القمي قال: حدثنا أحمد بن أبي عبد الله. و أخبرنا هؤلاء الثلاثة عن الحسن بن حمزة العلوي الطبري قال: حدثنا أحمد بن عبد الله ابن بنت البرقي قال: حدثنا جدي أحمد بن محمّد. و أخبرنا هؤلاء إلا الشيخ أبا عبد الله و غيرهم عن أبي المفضل الشيباني عن محمّد بن جعفر بن بطة عن أحمد بن أبي عبد الله بجميع كتبه و رواياته. و أخبرنا بها ابن أبي جيد عن محمّد بن الحسن بن الوليد عن سعد بن عبد الله عن أحمد بن أبي عبد الله بجميع كتبه و رواياته»  در این میان طریق اوّل صحیح تر به نظر می رسد. در طریق دوّم احمد بن عبدالله بن بنت برقی توثیق ندارد. در طریق دوّم و سوّم نیز به ترتیب شیبانی از طرف بیشتر اصحاب امامیه تضعیف شده  و ابن ابی جید نیز توثیق خاصّ ندارد  مگر اینکه به برخی از توثیقات عامّه مثل روایت از اجلاّ تمسّک شود. امّا طریق اوّل بی اشکال است؛ چون طبقه مشایخ شیخ طوسی(شیخ مفید، حسین بن عبیدالله غضائری و احمد بن عبدون) همه از معاریفند. در طبقه بعد احمد بن محمّد بن سلیمان زراری نیز از اجلاّ محسوب می شود . واسطه اخیر نیز علی بن حسین سعدآبادی است.  ایشان گرچه توثیق صریح ندارد ولی با توجّه به اینکه معلم ابوغالب  زراری است و ابوغالب با احترام از وی با عنوان «مؤدّبی» یاد کرده است، اطمینان عرفی به وثاقت وی حاصل می شود. ضمن اینکه از مشایخ بلاواسطه ابن قولویه در کامل الزیارات نیز می باشد.(الموسوعة الرجالیّة المیسّرة، ص313 به نقل از « كامل الزيارات باب فضل الفرات و شربه و الغسل فيه 13، الحديث 14»)  بنابراین این طریق صحیح و تمام است. نتیجه اینکه بعید نیست این کتاب ثابت باشد.
استاد: البته باز انتساب کتاب موجود در بازار به کتاب اصلی ممکن نیست؛ چون نه طریق معتبری به نسخه خاص داریم و نه کتاب از کتب مشهوره است.


Nokteh:
این کتاب نیز مانند محاسن و کتاب مسائل علی بن جعفر علیه السلام است. به نظر ما نکته ای که در مورد محاسن گفته شد و در مورد مسائل علی بن جعفر مصداق نداشت، نسبت به نوادر احمد بن محمّد بن عیسی تمام است. چون علاوه بر روایات متکثّره ای که در کتب اربعه از احمد بن محمّد بن عیسی نقل شده، عیناً در نوادر نزد صاحب وسائل موجود بوده است. از طرف دیگر روایات زیادی را صاحب وسائل از کتب اربعه از غیر طریق احمد بن محمّد بن عیسی نقل نموده که عیناً در نوادر هم موجود بوده و ایشان به این نکته اشاره کرده اند. بلکه در مواردی اینگونه می فرماید:« وَ رَوَى ابْنُ عِيسَى فِي نَوَادِرِهِ أَحَادِيثَ كَثِيرَةً مِنَ الْأَحَادِيثِ السَّابِقَةِ فِي هَذَا الْبَابِ وَ غَيْرِهِ وَ مِنَ الْأَحَادِيثِ الْآتِيَة».(وسائل الشيعة، ج21، باب 11،ص35)  بنابراین اطمینان به ثبوت کتاب نزد ایشان ثابت می شود. ضمن اینکه همین روایت را علاّمه مجلسی از کتاب حسین بن سعید نیز نقل می نمایند(بحار الأنوار، ج100، ص377)  که با توجّه به این نکته درجه اطمینان بالاتر می رود.


Nokteh:
بررسی سند صحیفه سجادیه:
اسنادی که برای صحیفه سجادیه نقل شده است پنج سند است. سه سند از این اسناد در مقدمه خود صحیفه آمده است. یک طریق هم مرحوم نجاشی (ره) نقل می کند و یک طریق هم مرحوم شیخ طوسی (ره) نقل می کند که جمعا پنج طریق می شوند:
طریق اول: حَدَّثَنَا السَّيِّدُ الْأَجَلُّ، نَجْمُ الدِّينِ، بَهَاءُ الشَّرَفِ، أَبُو الْحَسَنِ: مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ بْنِ يَحْيَى الْعَلَوِيٌّ الْحُسَيْنِيٌّ- رَحِمَهُ اللَّهُ-. قَالَ: أَخْبَرَنَا الشَّيْخُ السَّعِيدُ، أَبُو عَبْدِ اللَّهِ: مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ شَهْرَيَار، الْخَازِنُ لِخِزَانَةِ مَوْلَانَا أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ- عَلَيْهِ السَّلَامُ- فِي شَهْرِ رَبِيعٍ الْأَوَّلِ مِنْ سَنَةِ سِتَّ عَشْرَةَ وَ خَمْسِمِائَةٍ قِرَاءَةً عَلَيْهِ وَ أَنَا أَسْمَعُ. قَالَ: سَمِعْتُهَا عَنِ الشَّيْخِ الصَّدُوقِ، أَبِي مَنْصُورٍ: مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ الْعُكْبَرِيِّ الْمُعَدِّلِ- رَحِمَهُ اللَّهُ- عَنْ أَبِي الْمُفَضَّلِ: مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُطَّلِبِ الشَّيْبَانِيِّ قَالَ: حَدَّثَنَا الشَّرِيفُ، أَبُو عَبْدِ اللَّهِ: جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ جَعْفَرِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ- عَلَيْهِمُ السَّلَامُ- قَالَ: حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ بْنِ خَطَّابٍ الزَّيَّاتُ سَنَةَ خَمْسٍ وَ سِتِّينَ وَ مِائَتَيْنِ قَالَ: حَدَّثَنِي خَالِي: عَلِيُّ بْنُ النُّعْمَانِ الْأَعْلَمُ‏ قَالَ: حَدَّثَنِي عُمَيْرُ بْنُ مُتَوَكِّلٍ الثَّقَفِيُّ الْبَلْخِيُّ عَنْ أَبِيهِ: مُتَوَكِّلِ بْنِ هَارُون‏
در مورد قائل حدثنا اختلاف است:
مدينة معاجز الأئمة الإثني عشر، ج‏6، ص: 133:  اختلف المتأخّرون في تحديد القائل «حدّثنا» فالشيخ البهائي أصرّ على أنّه أبو الحسن علي بن محمد بن محمد بن السكون الحلّي النحوي المتوفّى حدود سنة 606، و أنكر كونه من مقول السيّد عميد الرؤساء.
أمّا المير داماد في شرح الصحيفة: 45، و السيّد علي خان في رياض السالكين: 1/ 53 فقد قالا: إنّ القائل «حدّثنا» هو عميد الرؤساء هبة اللّه بن حامد بن أحمد بن أيّوب اللغوي.( 13289 - هبة الله بن حامد: قال الشيخ الحر في تذكرة المتبحرين (1053): السيد عميد الرؤساء هبة الله بن حامد (بن أحمد) بن أيوب، كان فاضلا، جليلا، له كتب، يروي عنه السيد فخار.              معجم‏رجال‏الحديث ج : 19  ص :  252)
و الذي يسهّل الأمر أنّهما معا من طبقة واحدة لاشتراكهما في الشيوخ، و كونهما ثقتين يعتمد عليهما، و معه لا ضير في أيّهما كان المتحدّث، و هو كما ذهب إليه عبد اللّه الأفندي في رياض العلماء: 5/ 309 قائلا: الحقّ عندي انّ القائل به كلاهما لأنّهما في درجة واحدة.و من أراد المزيد من التفصيل فليرجع إلى الصحيفة السجّادية الجامعة ص 611.
استاد: اگر مردد بین این دو نفر باشد اشکالی ندارد ولی اگر احتمال شخص ثالثی را بدهیم از این جهت مشکل می شود کما اینکه این احتمال وجود دارد و لذا از این جهت به مشکل بر می خوریم.
طریق دوم: (وَ حَدَّثَنَا أَبُو الْمُفَضَّلِ قَالَ: وَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ رُوزْبِهَ أَبُو بَكْرٍ الْمَدَائِنِيُّ الْكَاتِبُ نَزِيلُ الرَّحْبَةِ فِي دَارِهِ قَالَ: حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ مُسْلِمٍ الْمُطَهَّرِيّ قَالَ:حَدَّثَنِي أَبِي عَنْ عُمَيْرِ بْنِ مُتَوَكِّلٍ الْبَلْخِيِّ عَنْ أَبِيهِ الْمُتَوَكِّلِ بْنِ هَارُون‏)
طریق سوم: حَدَّثَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْحَسَنِيُّ  قَالَ: حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ بْنِ خَطَّابٍ الزَّيَّاتُ  قَالَ حَدَّثَنِي خَالِي عَلِيُّ بْنُ النُّعْمَانِ الْأَعْلَمُ  قَالَ: حَدَّثَنِي عُمَيْرُ بْنُ مُتَوَكِّلٍ الثَّقَفِيُّ الْبَلْخِيُّ عَنْ أَبِيهِ مُتَوَكِّلِ بْنِ هَارُونَ قَالَ: أَمْلَى عَلَيَّ سَيِّدِي الصَّادِقُ، أَبُو عَبْدِ اللَّهِ: جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ  قَالَ: أَمْلَى جَدِّي عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ عَلَى أَبِي مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ- عَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ السَّلَامُ- بِمَشْهَدٍ مِنِّي.)
طریق چهارم: قال النجاشي: متوكل بن عمير بن المتوكل روى عن يحيى بن زيد دعاء الصحيفة، أخبرنا الحسين بن عبيد الله، عن ابن أخي طاهر، عن محمد بن مطهر ، عن أبيه، عن عمير بن المتوكل عن أبيه المتوكل عن يحيى بن زيد بالدعاء 
طریق پنجم: قال الشيخ (768): المتوكل بن عمير بن المتوكل: روى عن يحيى بن زيد بن علي ع دعاء الصحيفة،أخبرنا بذلك جماعة عن التلعكبري، عن أبي محمد الحسن يعرف بابن أخي طاهر عن أحمد بن مطهر[مجهول]، عن أبيه، عن عمير بن المتوكل، عن أبيه عن يحيى بن زيد، و أخبرنا بذلك أحمد بن عبدون، عن أبي بكر الدوري عن ابن أخي طاهر أبي محمد، عن محمد بن مطهر. 
استاد: از زمان شیخ طوسی به بعد عموما فقهاء و بزرگان بودند همانطور که شهید ثانی بیان کردند و نوعا هم همینطور بوده و مورد اعتماد می باشند. بنابراین ما بایست سند را از شیبانی به بعد بررسی کنیم:
1.	الشیبانی: فهرست‏الطوسي /ص‏402 : كثير الرواية حسن الحفظ غير أنه ضعفه جماعة من أصحابنا 
رجال‏الطوسي /ص‏447 : كثير الرواية إلا أنه ضعفه قوم 
رجال‏النجاشي /ص‏396 : كان في أول أمره ثبتا ثم خلط و رأيت جل أصحابنا يغمزونه و يضعفونه… رأيت هذا الشيخ و سمعت منه كثيرا ثم توقفت عن الرواية عنه إلا بواسطة بيني و بينه.
استاد: شیبانی آدم بی محابایی بوده است. بعد از اینکه برای شلمغانی از ناحیه مقدسه لعنت صادر شد و امام علیه السلام ایشان را لعنت و طرد کردند، حکومت دنبال ایشان بود و می خواست او را بکشد که شلمغانی در روستایی قایم شده بود. در این حال شیبانی به آن روستا رفته است و از ایشان حدیث نقل کرده است. نجاشی در ترجمه ایشان دارد که شیبانی نقل می کند من در حال خفاء شلمغانی در فلان روستا این احادیث را از ایشان گرفتم. با توجه به این مطلب شاید بتوان گفت تضعیف اصحاب به جهت نقل روایت و اجازه ایشان از شلمغانی بعد از تکذیب ایشان از ناحیه مقدسه بوده است. اگر وجهش این باشدتضعیف زیر سوال می رود لذا اصل تضعف مورد شک است. و شاید مرحوم نجاشی به خاطر همین مطلب نفرموده است که ایشان ضعیف است بلکه فرموده من بعدها از ایشان بلاواسطه حدیث نقل نمی کنم. 
 قال النجاشي: محمد بن علي (بن) الشلمغاني، أبو جعفر المعروف بابن العزاقر: كان متقدما في أصحابنا، فحمله الحسد لأبي القاسم الحسين بن روح على ترك المذهب، و الدخول في المذاهب الردية حتى خرجت فيه توقيعات، فأخذه السلطان، و قتله و صلبه ، قال أبو الفرج: محمد بن علي الكاتب القناني: قال لنا أبو المفضل محمد بن عبد الله بن المطلب: حدثنا أبو جعفر محمد (بن) علي (بن) الشلمغاني في استناده بمعلثايا بكتبه.  معجم‏رجال‏الحديث ج : 17  ص :  48  ) 

به هر حال هر چند تضعیف رجالی هم ثابت نشود از آنجا که توثیقی ندارد مشکل همچنان باقی است.بنابراین شیبانی ضعیف است.
2.	در مورد عمیر و متوکل محقق خویی معتقد است: 
معجم‏رجال‏الحديث ج : 14  ص :  178   أقول: يظهر من النجاشي و الشيخ أن المتوكل، هذا و هو الذي يروي دعاء الصحيفة عن يحيى بن زيد، كان له ابن يسمى عمير باسم جده والد المتوكل كما أن المتوكل بن عمير سمي باسم جده والد عمير، هذا، و المذكور في أول الصحيفة أن الراوي له هو المتوكل بن هارون، و يمكن الجمع بإمكان أن والد المتوكل الذي هو جد المتوكل الراوي كان اسمه هارون، فوصف المتوكل الراوي بابن هارون و الله العالم. و كيف كان فهو لم تثبت وثاقته، غير أن ابن داود ذكره في القسم الأول (1234) و لعل ذلك من جهة أصالة العدالة و الله العالم و طريق الشيخ إليه مجهول.
استاد: به هر حال این دو نفر توثیق خاص ندارند.
بنابراین هیچ یک از اسناد به خاطر وجود یک ضعیف و دو مجهول صحیح نیستند.
راههای تصحیح سند:
راه اول: خواب علامه مجلسی (ره) (روضۀ المتقین ج 14، ص 419): 
و أما ما انكشف لهذا الضعيف و هو سندي و تواتر عني أني كنت في أوائل البلوغ طالبا لمرضاة الله تعالى ساعيا في طلب رضاه و لم يكن لي قرار إلا بذكر الله تعالى إلى أن رأيت بين النوم و اليقظة أن صاحب الزمان صلوات الله عليه كان واقفا في الجامع القديم في أصبهان قريبا من باب الطنبي الذي الآن مدرسي فسلمت عليه صلوات الله عليه و أردت أن أقبل رجله عليه السلام فلم يدعني و أخذني فقبلت يده و سألت عنه مسائل قد أشكلت علي (منها) إني كنت أوسوس في صلواتي و كنت أقول: إنها ليست كما طلبت مني و أنا مشتغل بالقضاء و لا يمكنني صلاة الليل و سألت عنه شيخنا البهائي- رحمه الله- فقال: صل صلاة الظهر و العصر و المغرب بقصد القضاء و [بقصد] صلاة الليل و كنت أفعل هكذا.
فسألت عن الحجة عليه السلام أصلي صلاة الليل؟ فقال عليه السلام: صلها و لا تفعل كالمصنوع الذي كنت تفعل إلى غير ذلك من المسائل التي لم يبق في بالي ثمَّ قلت:
يا مولاي لا يتيسر لي أن أصل إلى خدمتك كل وقت فأعطني كتابا أعمل عليه دائما فقال عليه السلام: أعطيت لأجلك كتابا إلى مولانا محمد التاج و كنت أعرفه في النوم فقال صلوات الله عليه: رح و خذ منه فخرجت من باب المسجد الذي كان مقابلا لوجهه عليه السلام إلى جانب دار البطيخ (محلة من أصبهان) فلما وصلت إلى ذلك الشخص فلما رآني قال لي: بعثك الصاحب عليه السلام إلى؟ قلت: نعم فأخرج من جيبه كتابا قديما فتحته ظهر لي أنه كتاب الدعاء فقبلته و وضعته على عيني و انصرفت عنه متوجها إلى الصاحب عليه السلام فانتبهت و لم يكن معي ذلك الكتاب فشرعت في التضرع و البكاء و الجواز لفوت ذلك الكتاب إلى أن طلع الصبح.
فلما فرغت من الصلاة و التعقيب و كان في بالي أن مولانا محمد هو الشيخ و تسميته بالتاج لاشتهاره من بين العلماء فلما جئت إلى مدرسة و كان في جوار المسجد الجامع فرأيته مشتغلا بمقابلة الصحيفة و كان القارئ السيد الصالح أمير ذو الفقار الجربادقاني فجلست ساعة حتى فرغ منه.
و الظاهر أنه كان في سند الصحيفة لكن للغم الذي كان لي لم أعرف كلامه و لا كلامهم و كنت أبكي فذهبت إلى الشيخ و قلت له: رؤياي و أنا أبكي لفوات الكتاب فقال الشيخ: أبشر بالعلوم الإلهية و المعارف اليقينية و جميع ما كنت تطلب دائما و كان أكثر صحبتي مع الشيخ في التصوف‏  و كان مائلا إليه فلم يسكن‏ قلبي و خرجت باكيا متفكرا إلى أن ألقى في روعي أن أذهب إلى الجانب الذي ذهبت إليه في النوم فلما وصلت إلى دار البطيخ رأيت رجلا صالحا كان اسمه (آقا حسن) و يلقب ب (تاجا) فلما وصلت إليه و سلمت عليه قال: يا فلان الكتب الوقفية التي عندي كل من يأخذه من الطلبة لا يعمل بشروط الوقف و أنت تعمل بها تعال و انظر إلى هذه الكتب و كلما تحتاج إليه خذه، فذهبت معه إلى بيت كتبه فأعطاني أول ما أعطى الكتاب الذي رأيته في النوم فشرعت في البكاء و النحيب، و قلت: يكفيني.
و ليس في بالي إني ذكرت له النوم أم لا و جئت عند الشيخ و شرعت في المقابلة مع نسخته التي كتبها جد أبيه من نسخة الشهيد، و كتب الشهيد نسختها من نسخة عميد الرؤساء  و ابن السكون‏  و قابلها مع نسخة ابن إدريس بواسطة أو بدونها و كانت النسخة التي أعطانيها الصاحب عليه السلام أيضا مكتوبة من خط الشهيد و كانت موافقة غاية الموافقة حتى في النسخ التي كانت مكتوبة على هامشها و بعد أن فرغت من المقابلة شرع الناس في المقابلة عندي و ببركة إعطاء الحجة صلوات الله عليه صارت الصحيفة الكاملة في جميع البلاد كالشمس طالعه في كل بيت و سيما في أصبهان فإن أكثر الناس لهم الصحيفة المتعددة و صار أكثرهم صلحاء و أهل الدعاء،و كثير منهم مستجابو الدعوة. و هذه الآثار معجزة من الصاحب عليه السلام و الذي أعطاني الله تعالى من العلوم بسبب الصحيفة لا أحصيها و ذلك من فضل الله علينا و على الناس و الحمد لله رب العالمين هذه طريق إجازتي القريبة.
استاد: اگر برای کسی از نقل این خواب اطمینان حاصل شود حجت است. اما اثبات آن مشکل است.
راه دوم: اسناد متواتر است. چون چند طریق برای آن ذکر شده است.
استاد: همانطور که گفتیم همه این طرق به عمیر بن متوکل و متوکل بن عمیر می رسد. پس اگر هم تواتری باشد تا عمیر است و از عمیر به بعد از تواتر خارج می شود.
راه سوم:  علو متن صحیفه دلیل بر قطعی الصدور بودن آن از امام است.
استاد: درست است که اصل صحیفه به طور کلی ثابت است. اما نمی توان به تک تک عبارات آن استدلال کرد و فتوا داد.
راه چهارم: بیان علامه مجلسی (ره) (روضۀ المتقین ج 14، ص 419):
إن عبارة الصحيفة دالة على أنها ليست من البشر سيما من عمير و المتوكل اللذان ليسا من علماء العامة و لا من علماء الخاصة فإن علماء العامة كيف يمكنهم أن ينسبوا ذلك إلى أئمتنا عليهم السلام و الخاصة كيف كانوا بهذه الفضيلة العظيمة و لم يكن يعرفهم أحد أصلا على أن الوجدان الخالي عن التعصب يجزم بأنها فوق كلام المخلوق و يمكن أن تكون من كلام الله تعالى بأن تكون منقولة عن النبي صلى الله عليه و آله إليهم صلوات الله عليهم.
و الظاهر أن ذلك الكلام كان من إلهام الله تعالى على قلوبهم و ألسنتهم و لا نشك في إمكانه للأخبار المتواترة (إما) بأن من زهد في الدنيا أو أخلص العبادة لله تعالى أجرى الله أو فتح الله ينابيع الحكمة من قلبه على لسانه، و هذه المرتبة دون مرتبتهم عليهم السلام كما اعترف العامة أيضا بذلك فإنهم يجوزون تلك المرتبة لجنيد البغدادي، و لأبي يزيد البسطامي، و لإبراهيم البلخي و أمثالهم و هم معترفون بأن مرتبة أئمتنا عليهم السلام أعلى منهم بكثير و (إما) من جهة الأخبار الكثيرة من الطرفين الصحيحة من الجانبين أنه لا يزال العبد يتقرب إلى بالنوافل حتى أحبه فإذا أحببت كنت سمعه، و بصره، و يده، و لسانه- فكيف يستبعد أن يكون الله تعالى تكلم على لسان سيد العارفين و الزاهدين و العابدين.
هذا على أفهام العامة، و أما الخاصة فلا خلاف عندهم في ذلك و أخبارنا بذلك متواترة بالنسبة إلى الجميع صلوات الله عليهم، و لهذا سميت الصحيفة بإنجيل أهل البيت و زبور آل محمد صلوات الله عليهم أجمعين، كما أن الإنجيل كان يجري على لسان عيسى بن مريم عليهما السلام، و الزبور يجري على لسان داود عليه السلام.
استاد: احتمال اینکه این افراد از علمای زیدی مذهب باشند و جملات برای خود آنها باشد و خود آنها یا روات بعدی آن را به امام سجاد  علیه السلام نسبت دهند بعید نیست. بالاخره آنها نیز امام سجاد علیه السلام را قبول داشتند.
ترجمه نشدن کسی دلیل بر این نیست که وی عالم با فضیلتی بوده است.
نتیجه: 
با هیج یک از طرق و هیچ یک از راههای تصحیح نمی توان سند را درست کرد. بله اصل صحیفه سجادیه همچون نهج البلاغه ثابت است و خواندن دعاهای آن که مضامین بسیار عالی دارد و برخی از آنها قطعاً از امام  علیه السلام صادر شده، اما نمی توان طبق این جملات فتوا داد.


Nokteh:
این کتاب نوشته ابی شعبه حرانی از علمای قرن چهارم است. هر چند جزو کتب روایی فقهی نیست و در باب آداب و اخلاقیات و مستحبات نگاشته شده و احتمال دارد کتاب ثابت نباشد، امّا بعید نیست مثل کامل الزیارات و ... شهرت فی الجمله ای داشته باشد.
اشکال:
مشکل اصلی این کتاب این است که نویسنده در مقدمه می نویسد: و اسقطت الاسانید تخفیفا و ایجازا و ان کان اکثره لی سماعا و لان اکثرها الاداب و الحکم تشهد علی صحتها متونها ... فتاملوا معاشر الشیعه ما قالته ائمتکم ، بل خذوا ما وصل عن من فرض الله طاعته علیکم فتلقوا ما نقله الثقات عن السادات بالسمع و الطاعه و العمل به.
یعنی از آنجا که بیشتر روایات کتاب آداب و مستحبات بود من سند ها را حذف کردم. 
امّا همان طور که در وجوه عامه غیر مقبوله خواهد آمد برخی خواسته اند با توجه به ذیل مقدمه ادعا کنند تمام روایات این کتاب از روات ثقه نقل شده است. پس مشکلی از حیث سند نیست.
جواب:
اولاً از مقدمه تنها یک نصیحت کلی به دست می آید که ای شیعه به روایات راویان ثقه عمل کنید. نه اینکه من روایات کتاب را از ثقات نقل کرده ام؛ زیرا نویسنده می گوید: از آنجا که بیشتر روایات کتاب آداب و مستحبات بود من سند ها را حذف کردم. پس شاید از باب تسامح در ادلّه سنن یا موثوق الصدور بودن متن روایات یا شهرت کتاب یا محفوف به قراین بودن روایات، آنها را آورده باشد.
ثانیاً شاید مراد از «ما نقله الثقات عن السادات» تنها راویان بلاواسطه از ائمه  علیهم السلام باشند. سرّ آن هم این است که اکثر روایات را از اصل کتاب روات بلاواسطه نقل کرده است، که در آن زمان یا مشهور بوده و یا محفوف به قراین بوده است.


Nokteh:
مرحوم خویی (التنقیح، ج 4، ص 20) و شهید صدر (مباحث الاصول):
اگر مرحوم شیخ طوسی طریق ناصحیحی به یک راوی داشته باشد، ولی طریق مرحوم نجاشی به همان راوی صحیح باشد با یک شرط می توان طریق شیخ را تصحیح کرد و آن شرط این است که همه کتبی که شیخ برای آن روی نقل کرده نجاشی هم نقل کرده باشد.
توضیح: اگر طریق شیخ طوسی به یک راوی ضعیف باشد، ولی نجاشی همانطریق را به اضافه طریق صحیح دیگری نقل کرده باشد، طریق ضعیف شیخ نیز تصحیح می شود؛ چون نجاشی و شیخ یک استاد مشترک دارند که در طریق ضعیف آمده است، که این استاد ضعیف کتاب راوی را هم به شیخ اجازه داده و هم به نجاشی. از طرف دیگر استاد دیگر نجاشی که ثقه است همان کتاب را به نجاشی اجازه داده است و نجاشی هم اشاره ای به اختلاف نسخه بین نقل استاد ثقه و نقل استاد ضعیف نکرده است. پس مشخص می شود کتاب آن راوی صحیحاً به دست شیخ هم رسیده است.
به عنوان مثال طریق شیخ به ابراهیم بن اسحاق ثقفی (صاحب الغارت) ضعیف است؛ اما نجاشی علاوه بر این طریق ضعیف دو طریق صحیح هم دارد. از آنجا که کتاب الغارات صحیحاً به دست ابن عبدون (که توثیق خاص ندارد و در طریق شیخ واقع شده) رسیده اختلاف نسخه ای با الغاراتی که به دست شیخ مفید (که در طریق دوم نجاشی واقع شده) رسیده نداشته است، مشخص می شود واسطه های مجهول در طریق شیخ دروغ نگفته اند.
علاوه بر این فرض که طریق دوم یا سوم نجاشی هم صحیح نباشد خودش دو حالت دارد:
حالت اول: استاد بلاواسطه نجاشی توثیق ندارد، که در این صورت از آنجا که نجاشی سه طریق جداگانه دارد و احتمال اینکه تواطی بر کذب شده باشد بسیار ضعیف است، مشخص می شود رسیدن کتاب به دست نجاشی مورد اطمینان است؛ مخصوصاً با توجه به عدم اختلاف نسخه بین سه طریق.
حالت دوم: استاد بلاواسطه نجاشی ثقه نیست. در اینجا نیز از آنجا که چند طریق متفاوت به دست همان استاد بلاواسطه و بدون اختلاف نسخه رسیده، احتمال اینکه آن استاد به نجاشی راست بگوید، اما به شیخ دروغ گفته باشد بسیار بعید است؛ زیرا هر چند احتمال دارد که چون می داند نجاشی طریق صحیح دارد و اگر به او دروغ بگوید لو می رود، ولی از کجا می دانسته که شیخ طریق دیگری ندارد.پس باز اطمینان به صحت کتاب داریم.
نتیجه:
می توان با این طریق کتابهایی که طریق شیخ به آنها صحیح نیست (مثل کتاب الغارات یا کتب حسن بن علی بن فضال و ... ) را توسط طریق نجاشی تصحیح کرد.


Nokteh:
طریق شیخ طوسی به ابراهیم بن اسحاق ثقفی (صاحب الغارت) ضعیف است؛ اما همانطور که در نکته (تصحیح برخی از طرق شیخ توسط طرق نجاشی) گفتیم: نجاشی علاوه بر این طریق ضعیف دو طریق صحیح هم دارد. از آنجا که کتاب الغارات صحیحاً به دست ابن عبدون (که توثیق خاص ندارد و در طریق شیخ واقع شده) رسیده اختلاف نسخه ای با الغاراتی که به دست شیخ مفید (که در طریق دوم نجاشی واقع شده) رسیده نداشته است، مشخص می شود واسطه های مجهول در طریق شیخ دروغ نگفته اند.
اما مشکل این است که اصل کتاب موجود برای ما قابل اثبات نیست؛ چون نه با طریق و سند معتبر به نسخه خاصی به دست ما رسیده و نه اینکه متواتر است. طریق وسائل الشیعة به این کتاب نیز همچون سایر طرقش تشریفاتی است و ارزش علمی ندارد.


Nokteh:
وسائل الشيعة ؛ ج‏30 ؛ ص144: و اعلم: أن سيدنا الأجل المرتضى في رسالة (المحكم و المتشابه) نقل أحاديث من (تفسير النعماني)، و هذا إسنادها: قال شيخنا أبو عبد الله؛ محمد بن إبراهيم بن جعفر؛ النعماني رضي الله عنه في كتابه في (تفسير القرآن): أحمد بن محمد بن سعيد بن عقدة، قال: حدثنا أحمد بن يوسف بن يعقوب، الجعفي، عن إسماعيل بن مهران، عن الحسن بن علي بن أبي حمزة، عن أبيه، عن إسماعيل بن جابر، قال: سمعت أبا عبد الله؛ جعفر بن محمد؛ الصادق عليه السلام، يقول: .... و ذكر الحديث عن آبائه، عن أمير المؤمنين عليهم السلام‏ «3»
امکان نقل سید مرتضی از نعمانی:
تاریخ وفات سید مرتضی 436 است (نجاشی رقم 708).
تاریخ وفات نعمانی: گفته نشده است اما از آنجا که نعمانی شاگرد ابن عقده بوده است و نجاشی با یک واسطه از ابن عقده که استاد نعمانی است نقل می کند. پس به طریق اولی می تواند از نعمانی با یک واسطه یعنی سید مرتضی نقل کند.
خود ابن عقده متوفای 333 است و نجاشی نیز می گوید حدثنا عنه یعنی یک واسطه داشته ام. شیخ هم با یک واسطه از ابن عقده روایت دارد (فهرست رقم 86) (أخبرنا بجميع رواياته و كتبه أبو الحسن أحمد بن محمد بن موسى الأهوازي و كان معه خط أبي العباس (بالإجازة و شرح رواياته و كتبه) عن أبي العباس أحمد بن محمد بن سعيد.)
پس نعمانی می شود در طبقه مشایخ نجاشی، و از سوی دیگر سید مرتضی هم استاد نجاشی است. پس ظاهراً سید مرتضی و نعمانی هم طبقه بوده اند.
محمد بن ابراهیم بن جعفر النعمانی و أحمد بن محمد بن سعيد بن عقدة توثیق خاص دارند؛ ولی أحمد بن يوسف بن يعقوب الجعفي توثیق خاص ندارد و غیر از احمد بن یوسف مولی بنی تیم الله ثقه است. اسماعیل بن مهران نیز مشترک بین ثقه و غیر ثقه است. حسن بن علی بن ابی حمزه و پدرش ضعیفند و اسماعیل بن جابر ثقه است. پس طریق مشتمل بر عده ای از روات ثقه، مشترک و ضعیف است. پس معتبر نیست.
علاوه بر این خود کتاب محکم و متشابه و کتاب تفسیر نعمانی برای ما ثابت نیست؛ چون نه با سند معتبر و نه متواتراً به دست مانرسیده و طرق صاحب وسائل به کتب نیز طرقی تشریفاتی است و اعتباری ندارد. علاوه بر همه اینها معلوم نیست تک تک عبارات موجود در این روایت بلند از امام  علیه السلام باشد و احتمال دارد سخنان نعمانی نیز وسط روایت آمده باشد.


OnvanNokteh:
حساب احتمالات شهید صدر در مورد مرسلات و روات مجهول

Nokteh:
شهید صدر:  فرض کنیم که ابن ابی عمیر 50 استاد داشته است بر فرض که 48 تای آنها ثقه بوده اند و بیشتر روایات وی از همان 48 تای ثقه است. پس اگر جایی می گوید عن بعض اصحابنا، احتمال اینکه این روایت را از آن غیر ثقات (2نفر) نقل کرده باشد، با حساب احتمالات بسیار کم است.
این بیان هم در مورد مرسلات جاری است و هم در مورد روات مجهولی که توثیق یا تضعیفی ندارند و ظاهراً بیان تامی است؛ اما باید در مورد هر راوی تتبع شود و مقدار روایت از ثقات را نسبت به روایت از ضعاف سنجید.


Nokteh:
تفسیر عیاشی کتابی مسند بوده، اما این کتاب به دست شخصی که برای ما نقل کرده افتاده و او چون به کتاب سند صحیح نداشته با خودش فکر کرده که چه فائده ای دارد که اسناد عیاشی تا امام  علیه السلام را نقل کند. لذا اسناد کتاب را نیز حذف کرده است و در نتیجه کتابی که به دست ما رسیده مرسل است.


Nokteh:
بررسی کتاب کتاب جعفریات و یا اشعثیات:
کتاب جعفریات و یا اشعثیات را برخی به محمد بن محمد بن اشعث نسبت داده اند و گفته اند که وی از موسی بن اسماعیل بن موسی بن جعفر روایت کرده است.  و برخی دیگر مولف کتاب را اسماعیل بن موسی بن جعفر دانسته اند.   علماء در مورد اعتبار این کتاب آراء گوناگونی دارند. بسیاری نسبت به اعتبار آن تشکیک کرده اند،  برخی نیز آن را معتبر دانسته اند  و گروهی دیگر صرفا آن را در حد مؤید –و نه دلیل- دانسته اند.  محدث نوری با ذکر شواهدی از علماء در مقام اثبات این مطلب است که این کتاب و روایات آن مورد وثوق و اعتماد بزرگان بوده است.  اما به نظر می رسد با توجه به قرائنی که صاحب جواهر ذکر کرده است نمی توان به اعتبار این کتاب قائل شد.  شواهد صاحب مستدرک نیز در حد ادله ی محکم و قابل قبول نیست که بتواند اعتبار کتاب را ثابت کند.   
اما راویان این حدیث؛ محمد بن محمد بن اشعث که توسط نجاشی توثیق شده است . موسی بن اسماعیل بن موسی و اسماعیل بن موسی توثیق خاص نداشته و توثیقات عامی مانند راوی کتاب کامل الزیارات بودن در مورد این دو راوی وجود دارد  که مبنایی است و بسیاری از علماء قبول ندارند. حتی آیة الله خویی که در کتاب معجم رجال الحدیث این مبنی را می پذیرند  بنابر نقل های معتبر از آن برگشته اند.  
از بحث های مطرح شده می توان نتیجه گرفت که اعتبار کتاب و راویان آن محرز نمی باشد.

تفصیل بحث:
بسمه تعالی
کتاب جعفریات یکی از کتابهایی است که مشتمل بر هزار حدیث شریف است و علت اینکه مرحوم حاجی نوری شروع به نوشتن کتاب مستدرک کرده است، این است که این کتاب به دست ایشان رسیده است و ایشان می بیند کتاب مذکور به دست صاحب وسائل نرسیده و لذا از این کتاب نقل نکرده است. به این فکر می افتد که مستدرکی برای وسائل بنویسد. [الذريعة الى تصانيف الشيعة ج 2 ص 110 الطبعة الثانية]
به هر حال برای اثبات اعتبار کتاب جعفریات یا اشعثیات سه مطلب باید بررسی شود:
مطلب اول: انتساب کتاب
سوال این است که آیا در منابع ما چنین کتابی ثابت است؟
مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، الخاتمةج‏1، ص: 16: فهو من الكتب القديمة المعروفة المعوّل عليها، لإسماعيل بن موسى بن جعفر عليهما السلام.
قال النجاشي في رجاله: إسماعيل بن موسى بن جعفر بن محمّد بن عليّ ابن الحسين عليهم السلام، سكن مصر و ولده بها، و له كتب يرويها عن أبيه عن آبائه، منها: كتاب الطهارة، كتاب الصلاة، كتاب الزكاة، كتاب الصوم، كتاب الحج، كتاب الجنائز، كتاب الطلاق، كتاب النكاح، كتاب الحدود، كتاب الدعاء، كتاب السنن و الآداب، كتاب الرؤيا.
و قال الشيخ رحمه اللّه في الفهرست: إسماعيل بن موسى بن جعفر بن محمّد بن علي بن الحسين بن علي بن أبي طالب عليهم السلام سكن مصر و مولده‏  بها، له كتب عن أبيه عن آبائه مبوّبه، منها: كتاب الطهارة، كتاب الصلاة، كتاب الزكاة، كتاب الصوم، كتاب الحجّ، كتاب الجنائز، كتاب الطلاق، كتاب النكاح، كتاب الحدود، كتاب الديات، كتاب الدعاء، كتاب السنن و الآداب، كتاب الرؤيا.
و قال في رجاله: محمّد بن محمّد بن الأشعث الكوفي، يكنّى أبا علي و مسكنه بمصر في سقيفة جواد، يروي نسخة عن موسى بن إسماعيل بن موسى ابن جعفر عليهما السلام، عن أبيه إسماعيل بن موسى، عن أبيه موسى بن جعفر عليهما السلام، قال التلعكبري: أخذ لي والدي منه إجازة في سنة ثلاث عشرة و ثلاثمائة .
و قال في ترجمة محمّد بن داود بن سليمان: يكنّى أبا الحسن يروي عنه التلعكبري، و ذكر أنّ إجازة محمّد بن محمّد بن الأشعث الكوفي وصلت إليه على يد هذا الرّجل في سنة ثلاث عشرة و ثلاثمائة، قال: سمعت منه في هذه السنة
مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، الخاتمةج‏1، ص: 17
من الأشعثيات ما كان إسناده متّصلا بالنبي صلّى اللّه عليه و آله، و ما كان غير ذلك لم يروه عن صاحبه، و ذكر التلعكبريّ أنّ سماعة هذه الأحاديث المتّصلة الأسانيد من هذا الرجل، و رواية جميع النسخة بالإجازة عن محمّد بن الأشعث، و قال ليس لي من هذا الرجل إجازة .
و قال النجاشي: سهل بن أحمد بن عبد اللّه بن أحمد بن سهل الديباجي، أبو محمّد لا بأس به، كان يخفي أمره كثيرا، ثمّ ظاهر بالدين في آخر عمره، له كتاب إيمان أبي طالب. أخبرني به عدّة من أصحابنا، و أحمد بن عبد الواحد .
و قال العلّامة طاب ثراه في الخلاصة بعد نقل كلام النجاشي إلى قوله:
آخر عمره و قال ابن الغضائري: كان يضع الأحاديث، و يروي عن المجاهيل و لا بأس بما يروي عن الأشعثيات، و ما يجري مجراها ممّا رواه غيره‏ ، انتهى.
و قال الشيخ رحمه اللّه في رجاله: سهل بن أحمد بن عبد اللّه بن سهل الديباجي، بغداديّ كان ينزل درب الزعفراني ببغداد، سمع منه التّلعكبريّ سنة سبعين و ثلاثمائة، و له منه إجازة و لابنه، أخبرنا عنه الحسين بن عبيد اللّه، يكنّى أبا محمّد ، انتهى.

اشکال:
و من الغريب بعد ذلك كلّه، ما ذكره الشيخ الجليل في جواهر الكلام في كتاب الأمر بالمعروف، ما لفظه: و أغرب من ذلك كلّه استدلال من حلّت الوسوسة في قلبه، بعد حكم أساطين المذهب، بالأصل المقطوع و إجماع ابني زهرة و إدريس- اللذين قد عرفت حالهما- و ببعض النصوص الدالة على أنّ الحدود للإمام عليه السلام خصوصا المروي عن كتاب الأشعثيات، لمحمّد بن محمّد بن الأشعث- بإسناده عن الصادق، عن أبيه، عن آبائه، عن علي عليهم السلام: «لا يصلح الحكم، و لا الحدود، و لا الجمعة إلّا بالإمام»- الضعيف سندا، بل الكتاب المزبور على ما حكي عن بعض الأفاضل، ليس من‏ الأصول المشهورة، بل و لا المعتبرة، و لم يحكم أحد بصحّته من أصحابنا، بل لم تتواتر نسبته الى مصنّفه، بل و لم تصحّ على وجه تطمئنّ النفس بها، 
[موید اول:] و لذا لم ينقل عنه الحرّ في الوسائل، و لا المجلسي في البحار، مع شدّة حرصهما- خصوصا الثاني- على كتب الحديث، و من البعيد عدم عثورهما عليه، 
[موید دوم] و الشيخ و النجاشي، و إن ذكرا أنّ مصنّفه من أصحاب الكتب، إلّا أنّهما لم يذكرا الكتاب المزبور بعبارة تشعر بتعيينه، 
[موید سوم] و مع ذلك فإنّ تتبّعه و تتبّع كتب الأصول يعطيان أنّه ليس جاريا على منوالها، فإنّ أكثره بخلافها، و إنّما تطابق روايته في الأكثر رواية العامّة. إلى آخره‏ ، انتهى موضع الحاجة، و فيه مواقع للنظر بل التعجب.

جواب به موید اول (عدم نقل صاحب وسائل و بحار)
مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، الخاتمةج‏1، ص: 30 الی 33: و أمّا ثالثا: فقوله رحمه اللّه: «و لذا لم ينقل عنه الحرّ في الوسائل» فإنّ فيه أنّه من أين علم أنّ الكتاب كان عنده و لم يعتمد عليه؟ و لذا لم ينقل عنه، بل المعلوم المتيقّن أنّه كغيره من الكتب المعتبرة لم يكن عنده، و لو كان لنقل عنه قطعا، فإنّه ينقل عن كتب هي دونه بمراتب من جهة المؤلّف، أو لعدم ثبوت النسبة إليه، أو ضعف الطريق إليه، كفضل الشيعة للصدوق، و تحف العقول، و تفسير فرات، و إرشاد الديلمي، و نوادر أحمد بن محمد بن عيسى، و الاختصاص للمفيد.
بل ذكر في أمل الآمل‏  جملة من الكتب لم يعرف مؤلفها، و لذا لم ينقل عنها، و لم يذكر هذا الكتاب مع أنّه يتشبّث في الاعتماد، أو النسبة بوجوه ضعيفة، و قرائن خفيّة، و لو كان الكتاب عنده مع اعتماد المشايخ و تصريح الأجلّة، حاشاه أن يهمله و يتجافى عنه.
هذا كتاب جامع الأخبار لم ينقل عنه في الوسائل لجهله بمؤلّفه، ثم بعده عرفه و نسبه إلى صاحب المكارم، و ينقل عنه في كتاب الرجعة و غيرها ، مع أنّ هذه النسبة بمكان من الضعف، كما سنذكره ان شاء اللّه تعالى. مع أنّه نقل في كتاب الصوم- في (باب كراهة قول رمضان من غير إضافة)- عن السيّد في الإقبال الخبر الذي نقله عن الجعفريات، و المدح الذي ذكره‏ ، فكيف يعتمد عليه مع الواسطة، و لم يعتمد عليه بدونها؟ و كأنّه رحمه اللّه تعالى زعم أنّ الأشعثيات غير الجعفريات، فوقع في هذا المحذور، مع أنّ اتحادهما من الواضحات لمن تأمّل فيما نقلناه عنهم، و في الكتاب، و في نوادر السيّد فضل اللّه.
و أمّا رابعا: فقوله رحمه اللّه: «و لا المجلسي في البحار». الى آخره، فإنّه قد مرّ  كلامه رحمه اللّه في أمر هذا الكتاب، و قال أيضا في الفصل الثاني من أول بحاره: (و [أما]  كتاب النوادر فمؤلّفه من الأفاضل الكرام، قال الشيخ منتجب الدين [في الفهرست‏] : علّامة زمانه- إلى آخر ما يأتي‏ ، ثم قال‏
رحمه اللّه-: و أكثر أحاديث هذا الكتاب مأخوذ من كتاب موسى بن إسماعيل ابن موسى بن جعفر عليهما السلام، الذي رواه سهل بن أحمد الديباجي، عن محمد بن محمد بن الأشعث، عنه.
فأمّا سهل فمدحه النجاشي، و قال ابن الغضائري بعد ذمّه: لا بأس بما يروي عن الأشعثيات، و ما يجري مجراها مما رواه غيره.
و ابن الأشعث وثّقه النجاشي و قال: يروي نسخة عن موسى بن إسماعيل. و روى الصدوق في المجالس من كتابه بسند آخر هكذا: حدثنا الحسين بن أحمد بن إدريس، عن أبيه، عن أحمد بن محمد بن عيسى، عن محمد بن يحيى الخزاز، عن موسى بن إسماعيل، فبتلك القرائن يقوى العمل بأحاديثه)  انتهى.
و أمّا خامسا: فقوله رحمه اللّه و من البعيد عدم عثورهما عليه إذ لا بعد فيه جدّا، فإنّه كان عند الثاني كتب كثيرة معتبرة لم تكن عند الأول، كما لا يخفى على من راجع البحار و الوسائل، و كان عند ميرلوحي المعاصر للمجلسي، الساكن معه في أصبهان كتب نفيسة جليلة: ككتاب الرجعة لفضل بن شاذان، و الفرج الكبير في الغيبة لأبي عبد اللّه محمد بن هبة اللّه بن جعفر الورّاق الطرابلسي، و كتاب الغيبة للحسن بن حمزة المرعشي، و غيرها، و لم يطلع عليه المجلسي رحمه اللّه مع كثرة احتياجه إليها، فإنّ لعدم العثور أسبابا كثيرة سوى عدم الفحص، منها: ضنّة صاحب الكتاب، كما في المورد المذكور، و هذا الكتاب لم نجد من نقل عنه بعد الشهيد، كجملة من كتب اخرى كانت عنده، و ينقل عنها في الذكرى و مجاميعه التي سنشير إليها، و لو من الذين لا يبالون في مقام النقل بالمآخذ، و يعتمدون على الكتب المجهولة، و المراسيل الموجودة في ظهر الكتب، و بهذا يقوى الظن بعدم وجوده في تلك البلاد.
و أمّا نحن فعثرنا عليه في الكتب التي جاء بها بعض السادة من أهل العلم من بلاد الهند، و كان مع قرب الإسناد، و مسائل علي بن جعفر عليه السلام، و كتاب سليم في مجلد، و الحمد للّه على هذه النعمة الجليلة.
جواب به موید دوم:
مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، الخاتمةج‏1، ص: 33: و أمّا سادسا: فقوله رحمه اللّه: «و الشيخ و النجاشي.» الى آخره، فإنّ من نظر الى ترجمة محمّد بن الأشعث، و إسماعيل بن موسى عليه السلام، و سهل ابن أحمد، لا يشكّ أنّ الكتاب المذكور نسخة كان يرويها إسماعيل، عن آبائه، و وصل الى ابن الأشعث بتوسّط ابنه موسى، و منه تلقّى الأصحاب، و لذا عرف بالأشعثيات، فراجع ما نقلناه.
و ليس لمحمّد كتاب إلّا كتاب في الحج، فيما روته العامّة عن الصادق عليه السلام، و إنّما ذكروا في ترجمته أنّه يروي هذه النسخة.
قال الشيخ رحمه اللّه في الرجال: محمّد بن محمّد بن الأشعث الكوفي يكنّى أبا علي، و مسكنه بمصر، يروي نسخة عن موسى بن إسماعيل.  إلى أخر ما تقدم، و لم يذكر له كتابا.
و في رجال النجاشي- بعد الترجمة-: له كتاب الحجّ ذكر فيه ما روته العامّة عن جعفر بن محمد عليهما السلام‏ . و لم يذكر غيره، و ليس في هذا الكتاب منه خبر فضلا عن توهّم كونه هو.
و ممّا يوضح ما ذكرنا ما في فلاح السائل للسيّد علي بن طاوس قدّس سرّه، قال: و في كتاب محمّد بن محمّد بن الأشعث بإسناده أنّ مولانا عليا عليه السلام، قال: «ما رأيت إيمانا مع يقين أشبه منه بشكّ» . الى آخر ما في الجعفريات‏  فلاحظ.
و قال في جمال الأسبوع: و من ذلك من كتاب رواية الأبناء عن الآباء، رواية أبي علي بن محمّد بن الأشعث الكندي الكوفي، من الجزء العاشر، بإسناده عن جعفر، عن آبائه عليهم السلام، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله: «من قرأ في دبر صلاة الجمعة» . إلى آخر ما فيه.
جواب به موید سوم: 
آقای شب زنده دار: این طوری نيست [که اکثر روایات این کتاب موافق عامه باشد]. تتبع یک حرف مبالغه آميزی است که زده شده و این طور نيست که روایات این کتاب با کتب دیگر ... بله بعضیهایش با حرفهای عامه موافق است. این جور نيست که همه حرفهای عامه خلاف باشد. حرفهای عامه که همه اش خلاف واقع نيست. آنها هم بخشی از مطالبشان از رسول خدا(ص) است. آنها درسته. این هم مطالب آنها باشد و این روایت هم که همه اش از رسول خداست، البته به سند امام صادق که میرسد به اميرالمؤمنين از رسول خداست. بنابراین مشکلی از این جهت نيست و این آن قدر نيست. صاحب جواهر هم خودش این کتاب را بررسی نکرده، حرف بعض الافاضل را نقل فرموده.
مطلب دوم: مولف کتاب
سوال: آیا مولف کتاب محمد بن محمد بن الاشعث است یا کتاب برای اسماعیل بن موسی «علیه السلام» است که محمد راوی آن است؟
در این مورد بین علما اختلاف است. بعضی ها کتاب را به محمد نسبت داده اند و بعضی ها به اسماعیل. در اینجا به بعضی از این اقول به همراه دلیل اشاره می کنیم.
صاحب جواهر: و من الغريب بعد ذلك كلّه، ما ذكره الشيخ الجليل في جواهر الكلام في كتاب الأمر بالمعروف، ما لفظه: و أغرب من ذلك كلّه استدلال من حلّت الوسوسة في قلبه، بعد حكم أساطين المذهب، بالأصل المقطوع و إجماع ابني زهرة و إدريس- اللذين قد عرفت حالهما- و ببعض النصوص الدالة على أنّ الحدود للإمام عليه السلام خصوصا المروي عن كتاب الأشعثيات، لمحمّد بن محمّد بن الأشعث- بإسناده عن الصادق، عن أبيه، عن آبائه، عن علي عليهم السلام: «لا يصلح الحكم، و لا الحدود، و لا الجمعة إلّا بالإمام»- الضعيف سندا، بل الكتاب المزبور على ما حكي عن بعض الأفاضل، ليس من‏ ...
مستدرک الوسائل، خاتمه ج 1، ص 15: فهو من الكتب القديمة المعروفة المعوّل عليها، لإسماعيل بن موسى بن جعفر عليهما السلام.
هم چنین در ص 24: و الحقّ الذي لا مرية فيه أنّه لإسماعيل بن موسى بن جعفر عليهما السلام كما عرفت سابقا، و انّما وصل إلى محمّد بن محمّد بن الأشعث بتوسط ابنه موسى، و منه انتشر هذا الكتاب، و عرف بالأشعثيات.
مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، الخاتمةج‏1، ص: 33: فإنّ من نظر الى ترجمة محمّد بن الأشعث، و إسماعيل بن موسى عليه السلام، و سهل ابن أحمد، لا يشكّ أنّ الكتاب المذكور نسخة كان يرويها إسماعيل، عن آبائه، و وصل الى ابن الأشعث بتوسّط ابنه موسى، و منه تلقّى الأصحاب، و لذا عرف بالأشعثيات، فراجع ما نقلناه.
و ليس لمحمّد كتاب إلّا كتاب في الحج، فيما روته العامّة عن الصادق عليه السلام، و إنّما ذكروا في ترجمته أنّه يروي هذه النسخة.
قال الشيخ رحمه اللّه في الرجال: محمّد بن محمّد بن الأشعث الكوفي يكنّى أبا علي، و مسكنه بمصر، يروي نسخة عن موسى بن إسماعيل.  إلى أخر ما تقدم، و لم يذكر له كتابا.
و في رجال النجاشي- بعد الترجمة-: له كتاب الحجّ ذكر فيه ما روته العامّة عن جعفر بن محمد عليهما السلام‏ . و لم يذكر غيره، و ليس في هذا الكتاب منه خبر فضلا عن توهّم كونه هو.
و ممّا يوضح ما ذكرنا ما في فلاح السائل للسيّد علي بن طاوس قدّس سرّه، قال: و في كتاب محمّد بن محمّد بن الأشعث بإسناده أنّ مولانا عليا عليه السلام، قال: «ما رأيت إيمانا مع يقين أشبه منه بشكّ» . الى آخر ما في الجعفريات‏  فلاحظ.
و قال في جمال الأسبوع: و من ذلك من كتاب رواية الأبناء عن الآباء، رواية أبي علي بن محمّد بن الأشعث الكندي الكوفي، من الجزء العاشر، بإسناده عن جعفر، عن آبائه عليهم السلام، قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله: «من قرأ في دبر صلاة الجمعة» . إلى آخر ما فيه.

(بیان آقای مددی :)
قال النجاشي في رجاله: إسماعيل بن موسى بن جعفر بن محمّد بن عليّ ابن الحسين عليهم السلام، سكن مصر و وُلدُه بها(پس فرزندانش هم در مصر ساکن شدند و در بعضی حواشی در آینده مولوده است و این غلط است چون ولادت ایشان در مدینه بوده است)، و له كتب يرويها(که در جعفرات هم کتب است که چندین تا است) عن أبيه عن آبائه، منها(از اینجادر مقام ذکر جمیع نیست) : كتاب الطهارة، كتاب الصلاة، كتاب الزكاة، كتاب الصوم، كتاب الحج، كتاب الجنائز، كتاب الطلاق، كتاب النكاح، كتاب الحدود، كتاب الدعاء، كتاب السنن و الآداب، كتاب الرؤيا.
أخبرنا الحسين بن عبيد اللّه، قال: حدثنا أبو محمّد سهل بن أحمد بن سهل، قال: حدّثنا أبو علي محمّد بن محمّد بن الأشعث(ایشان در 352 ظاهرا فوت شده اند) بن محمّد الكوفي بمصر- قراءةً(وجادة و مناولة و سماع نبوده) عليه- قال: حدثنا موسى بن إسماعيل بن موسى بن جعفر عليهم السلام‏ «1»، قال: حدثنا أبي بكتبه‏«2».(پس فعلا اشکال استاد وارد نیست البته بعدا عرض خواهیم کرد که این کتاب در دست ما نسخة سهل نیست)(پس دو کتاب شناس بزرگ ما این کتاب را به اسماعیل تسبت داده اند)
و قال الشيخ رحمه اللّه في الفهرست: إسماعيل بن موسى بن جعفر بن محمّد بن علي بن الحسين بن علي بن أبي طالب عليهم السلام سكن مصر و مولده‏(درستش ولده است کما مرّ) «1» بها، له كتب عن أبيه عن آبائه مبوّبه، منها(همه را نشمرده است و در صدد استیعاب نبوده است) : كتاب الطهارة، كتاب الصلاة، كتاب الزكاة، كتاب الصوم، كتاب الحجّ، كتاب الجنائز، كتاب الطلاق، كتاب النكاح، كتاب الحدود، كتاب الديات، كتاب الدعاء، كتاب السنن و الآداب، كتاب الرؤيا(عجیب است که ظاهرا هر دو بزرگوار یعنی شیخ رحمه الله و مرحوم نجاشی به یک ترتیب و یک سری کتاب را ذکر کرده اند حال آنکه لابه لایش نسبت به اصل کتاب موجود حذفی دارد ظاهرا) .
أخبرنا «2» الحسين بن عبيد اللّه، قال: أخبرنا أبو محمّد سهل بن أحمد بن سهل الديباجي، قال: حدثنا أبو علي محمّد بن محمّد بن الأشعث بن محمّد الكوفي بمصر- قراءة عليه- من كتابه(این کلمه در نجاشی نبود)، قال: حدثنا موسى بن إسماعيل بن موسى بن جعفر عليهم السلام، قال: حدثنا أبي إسماعيل‏ «3».
و قال في رجاله: محمّد بن محمّد بن الأشعث الكوفي، يكنّى أبا علي و مسكنه بمصر في سقيفة جواد، يروي نسخة عن موسى بن إسماعيل بن موسى ابن جعفر عليهما السلام، عن أبيه إسماعيل بن موسى، عن أبيه موسى بن جعفر عليهما السلام، قال التلعكبري(یک منطقه ای است به اسم تلّعُکبرَی که نسبتش میشود تلعکبرِیّ) : أخذ لي والدي منه إجازة في سنة ثلاث عشرة و ثلاثمائة «4».(این شرح حال یک نسخه دیگری است و تلعکبری دارند میفرمیند که من خودم این ابن اشعث را ندیدم و اصولا بعض از اعاظم بودند که چون آقا زاده بودن از سن 1 سالگی مثلا اجازه داشتند تا آخر عمرشان! مثلا 80 سال اجازه داشتند!)(یک مطلب هم روشن شد و اینکه عامل انتقال به مصر مرحوم تلعکبری است زیرا راوی در مصر بوده و او در بغداد و هیچ یک به شهر هم نرفته اند و صرفا پدر برایش اجازه گرفته است)
و قال في ترجمة محمّد بن داود بن سليمان(ایشان را دقیقا نمیشناسیم ولی قطعا از رواة کتاب جعفریات است) : يكنّى أبا الحسن يروي عنه التلعكبري، و ذكر أنّ إجازة محمّد بن محمّد بن الأشعث الكوفي وصلت إليه على يد هذا الرّجل(غیر از پدرش) في سنة ثلاث عشرة و ثلاثمائة، قال: سمعت منه في هذه السنة(برای اینکه بدانید قدمای ما چه قدر دقیق است و از اینجا معلوم میشود به نحو سماع بوده است نه قراءة)(یعنی هم اجازه را دیدم و هم آن را برایش خواندم یعنی خود مرحوم تلعکبری با اینکه اجازه داشته است باز احتیاط کرده است و این کتاب را برای آقا خوانده است)(الآن راوی در اصطلاح ما یک معنا دارد و در گذشته معنایی دیگر و در لذا عرض میکنم در بعضی موارد باید رُوِّینا بخوانید نه رَوی و روایت غیر حکایت است و روی گلچینی است و لذا اگر چیزی را اجازه نداشتند نقل نمیکردند.)(الآن راوی در اصطلاح ما تقریبا مساو است با حکایت مثلا در توقیع مبارک دارد فارجعوا الی رواة حدیثنا که در اینجا روایت به همین معنا قدیم است و مراد فقهاء هستند و الآن روایت معنایش فرق کرده است و لذا هرکسی آن قدر را که قبول داشت نقل میکرد)
من الأشعثيات ما كان إسناده متّصلا بالنبي صلّى اللّه عليه و آله(چون در همین اشعثیات موجود اسناد غیر رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم هم دارد)، و ما كان غير ذلك لم يُرَوِّه عن صاحبه، و ذكر التلعكبريّ أنّ سماعة هذه الأحاديث المتّصلة الأسانيد من هذا الرجل، و رواية جميع النسخة(چرا نسخة گفته نگفته کتاب چون کتاب مال محمد بن محمد بن الاشعث نیست وای اگر مؤلفش خودش بود میگفتند کتاب نه نسخة) بالإجازة عن محمّد بن الأشعث(میخواهد بگوید که نه اینکه من از محمد بن داوود بن سلیمان اجازه گرفتم و او از محمد بن محمد بن الاشعث اجازه گرفته بلکه این آقای محمد بن داوود بن سلیمان به عنوان من از محمد بن محمد اجازه گرفته است و اجازه کل کتاب است ولی سماع از بخش کتاب است که متصل به رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم است)، و قال(تلعکبری) ليس لي من هذا الرجل إجازة(اجازه سماع یا مستقیم اجازه گرفتن از ایشان) «1».(این نسخة ی اشعثیات که آقای بروجردی رحمه الله چاپ کردند و به قول آقای پشت کتاب، به نحو وجاده از مصر رسیده است و جواب حاجی نوری رحمه الله معلوم نیست و سند این نسخه ما داوود بن سلیمان درش هست و همان انتشار یافت)(در عامة اساس تمام نوشته ها(میزان و لسان المیزان و ...) در مورد اشعث به کتاب الکامل فی الضعفاء نوشه عبد الله بن عدی ابو احمد است و انصافا کتاب خوبی است الا جاهایی که تند شده است و او گرگانی است و انصافا کتاب کلیدی برای عامة است و ایشان محمد بن محمد بن الاشعث را ذکر کرده است و تصریح میکند که من ازش تحمل حدیث کرده ام و این آقای سنی متعصب رفته کتاب جعفریات را از او نقل کرده است و بعد میگوید کتا کتاب که معنایش تبویب این کتاب است. خطش هم جدید بود و نشان نمیداد قدیمی باشد و کاغذ هم جدید بوده است(و میخواسته بگوید که کتاب اسماعیل نیست) و یک چیزهایی راجع به وراقی بوده است که مثلا قسمتهایی اش جداجدا بوده است و نمی دانم دقیقا بعد میگوید ولی بیشترش مسند بود و همه اش منکر بودند(یعنی از انفرادات این آقا است) فذکرنا روایته هذه الاحادیث عن موسی (موسی بن اسماعیل) .. و هو اخ الناصر(ناصر کبیر است که از ائمه زیدی ها است و جد مادری سید مرتضی است و انتصار تعلیق بر آن است که احکام فقه زیدیه را نفی کرده اند و در شمال ایران حکومت زیدی ها را برپا کرد) پس این آق برادر ناصر است و از ناصر هم بزرگتر بوده است و بعد میگوید که موسی 40 سال همسایه من بوده است ولی هرگز ندییم روایت از ابیه یا از غیرش نقل کند(یک نکتة: یک وقتی تأملی کردم دیدم که بعض عبارات ابن غضائری با عبارات ایشان بسیار میسازد و خدا کند که ابن غضائری از ایشان نگرفته باشند، البته مورادش کم است ولی باز هم خدا کند از ایشان نباشد) اصل در کلام او دو احتمال دارد یکی اینکه اصل نسخه اسماعیل را ندارد و دوم اینکه اون اصل خودش که از موسی نوشته را نیاورده است پیش ما. او میخواهد بگوید اصل نداشت و کاغذش و خطش هم جدید بود و کأن اینها مال خود او است و ربطی به موسی ندارد!)
اونی که واضح است محمد بن محمد بن الاشعث مروج این کتاب در مصر است و اولین معترض هم صاحب الکامل فی الضعفاء که شواهدی ذکر میکند بر ضعف آن.
البته شواهدی که این آقا ذکر کرده اند مناقشه دارد ولی انصافا از سبک و سیاق کلام میشود چیزهایی فهمید. این استدلال های ابن عدی چی کعلوم میشود؟ آنچه که فهمیده میشود این است که خود محمد بن محمد بن اشعث کفی در مصر یک شخصیتی نبوده اند که به راحتی بشود گیر داد و لذا نمی گوید کذاب و وضاع است بلکه به کاغذ و ... گیر میدهد. خب معلوم است که همسایه زیدی بوده ایشان دوست نداشته کسی بفهمد اسماعیلی است.
معلوم میشود محمد بن محمد بن اشعث چهره قابل اعتنایی بوده است. بعدش هم میگوید که عده ای از ثقات نقل کرده اند و عده ای نقل نکرده اند. خب! زراره هم این طور است. ابوهریرةی اونها هم همین طوراست. صراحتا خلاف قرآن حرف میزنه و چون در نظرشون ثقه هست قبول میکنند مثلا آنها مطلقا جمع بین خاله و خواهر زاده را اشکال میکنند در حالی که در قرآن صراحتا می فرماید: *(أُحِلَّ لَكُمْ ما وَراءَ ذلِكُم)* ولی آنها به راحتی با کلام ابوهریرة که در اینجا منفردا این مطلب را نقل کرده است قرآن را تخصیص میزنند.
اسماعیل پسر موسی بن جعفر علیهما الصلاة و السلام اصولا سنشان معلوم نیست و عمر حضر رضا صلوات الله علیه حدود 35 سال سن داشته اند و اسم اسماعیل بعد از اسم آقا امام رضا صلوات الله علیه در وصیت آمده است. با توجه به اون 40 سال همسایگی حدود 230 ظاهرا پسر ایشان آمده است به مصر و ما یک روایت دیگر هم داریم که صفوان بن یحیی که از اجلاء اصحاب هستند در سال 210 که وقتی ایشان فوت میشود حضرت آقا امام جواد صلوات الله علیه اسماعیل را میفرستند که برای ایشان نماز بخواند و این حدود 30 سال بعد از شهادت آقا امام موسی کاظم صلوات الله علیه است و اگر حدود 30 سال از حضرت رضا علیه الصلاة و السلام هم کوچکتر بوده باشد در این هنگام حدود 60 سال سن داشته اند و تا این موقع در مصر تشرف داشته اند و حدود 220 یا 230 به مصر تشرییف میبرند. دولت اسماعیلی ها تازه سال 298 تشکیل شده است و لذا مصر اصلا در آن سال نکتة خاصی نداشته است. البته در مازندران(طبرستان) ایران اولین حکومت شیعی که زیدی هم بودند در سال حدود 250 تشکیل میشود(توسط ابو محمد حسن بن زید) و بعد در همان جا اترش کبیر و در یمن هم مقارن با این زمان یحیی بن الحسین ملقب به الامام الهادی حکومت زیدی یمن تشکیل میشود. پس سفر اسماعیل ربطی به شیعه داشتن آنجا علی القاعدة شاید نبوده باشد.
اسماعیل که اسماعیلی ها او را قبول دارند دلیلشان این بود که مادرش هم حره بود و خودش هم فرزند بزرگ بود و واضح است که این وجوه سبب خدشه ای به حضرت نمی شود. بعد از اسماعیل پسرش محمد بن اسماعیل امام آنها شد و اصولا اسماعیلیه در این زمان است. فارق بین زیدیه و شیعه امامیه این بود که زیدیه ها قائل به حرکت مسلحانه بودند ولی اصحاب آقا امام صادق صلوات الله علیه اینگونه نبودند. عجیب این است که ما در بین رواة داریم که فلان راوی زیدی بود ولی تا زمان قیام اسماعیلی ها در مصر اصلا ما روایت از اسماعیلی ها از ائمه معصومین صلوات الله علیهم اجمعین نداریم. این فارقی که عرض کردیم در اسماعیلی ها موجود نبود البته به نظر من می آید که این مذهب نبوده و من در آوردی بوده و نه فقط ما نداریم بلکه عامه هم روایت از اسماعیلی ها نداریم. اصولا از اسماعیل تا 300 اصلا معلوم نیست تکلیف اسماعیلیه چه بوده و خودشان قائل به ائمه ستر هستند د رحدود 120 سال ائمه ستر داشته اند و اخوان الصفا را مال ائمه ستر میگویند و اولین بار این بحث در کتب انساب و در حکومت مصر به وجود آمد اگر بحث شده که اسماعیلی ها مشکل انتساب نسب به ائمه علیهم السلام را دارند مشکل این 120 سال است و ائمه ستر رسما اسم اینها جایی نیامده است و خودشان شرح مفصلی دارند و یک اسمهایی هم واسشون دارند و اصولا میراثهای اسماعیلی ها آثارشان مخفی است و آنچه ازشون چاچ شده است بیش از اونی است که چاچ نشده است. از قاضی نعمان کتابی جدیدا چاپ شده است که قاضی نعمان شرح میدهد که اینها چگونه آمدند و این دوره یک دوره مخفی کاری اسماعیلی هاست و عجیب اینکه در این دوره اماعیل بن موسی بن جعفر علیهما السلام به مصر رفته اند و این با آنچه آنها در کتابهایشان در مورد دوران ستر دارند خیلی مشابه است. سفر ایشان برای رفتن و ماندن در مصر نکته خاصی نداشته است! نمیدانم ائمه ستر اونها به ایشان با هم رابطه داشته اند یا نه.ما معتقدیم حتی اگر فاصله زمانی دو اتفاق کم هم باشد تا ربط پیدا نکند نمیتوان این دو را به هم نسبت داد مثلا مرحوم کلینی اواخر عمرشان وارد بغداد میشوند و در این زمان خلیفه برای اولین بار در تاریخ اسلام به دست عوام کشته میشود. در تاریخ نوشته اند این اولین ضعف بنی العباس بوده است. آیا مرحوم کلینی شخص سیاسی بوده اند و احساس کرده اند که ارکان سیاسی ضعیف شده و به بغداد آمده اند.(عجیب اینکه اسم مرحوم کلینی در دو مورد در نجاشی برای راوی کتاب آمده است) اونی که اینجا به درد ما میخورد این است که میفهمیم فی الجملة ایشان شخصیتی بوده است که نماز صفوان را خوانده اند. حال باید دید که آیا فرزندان دیگر آقا امام موسی بن جعفر علیهما الصلاة و السلام هم چنین مطالبی نقل کرده اند؟ آیا رواة دیگر هم کذا؟

اشکال استاد به آقای مددی:
«یروی نسخۀ» به این معنی نیست که کتاب مال خودش نبوده و الا باید قائل بشویم که کتاب متعلق به امام کاظم است زیرا سند را تا امام کاظم بیان کرده است.


مطلب سوم: طریق ما به کتاب
طریق نجاشی به اسماعیل بن موسی:
أخبرنا الحسين بن عبيد اللّه، قال: حدثنا أبو محمّد سهل بن أحمد بن سهل، قال: حدّثنا أبو علي محمّد بن محمّد بن الأشعث بن محمّد الكوفي بمصر- قراءة عليه- قال: حدثنا موسى‏ بن‏ إسماعيل‏ بن‏ موسى‏ بن جعفر عليهم السلام‏ ، قال: حدثنا أبي بكتبه‏ .
طریق شیخ به اسماعیل بن موسی:
أخبرنا  الحسين بن عبيد اللّه، قال: أخبرنا أبو محمّد سهل بن أحمد بن سهل الديباجي، قال: حدثنا أبو علي محمّد بن محمّد بن الأشعث بن محمّد الكوفي بمصر- قراءة عليه- من كتابه، قال: حدثنا موسى بن إسماعيل بن موسى بن جعفر عليهم السلام، قال: حدثنا أبي إسماعيل‏ .
طرق دیگر:
مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، الخاتمةج‏1، ص: 19 الی 23: و ممّن روى عن الأشعثيات بتوسط سهل عليّ بن بابويه‏  قدّس سره كما يظهر من كتاب الإمامة و التبصرة له، و قد نقل عنه في البحار كثيرا، سيّما في كتاب العشرة، و وجدناه مطابقا لما في أصله‏ .
و لا بعد في رواية علي بن بابويه عنه‏ ، مع رواية الحسين- المتأخر عنه بطبقتين- عنه أيضا، فإنّ وفاه علي في سنة تسع و عشرين و ثلاثمائة، و قد مرّ أنّ التلعكبري سمع منه سنة سبعين و ثلاثمائة، فلو كان عمره حينئذ ثمانين مثلا كان في وقت وفاة علي في حدود الأربعين، و روايته عنه قبله بمدّة غير مستبعد.
و ممّن روى هذا الكتاب عن محمّد بن محمّد بن الأشعث بتوسط سهل:
أبو عبد اللّه محمّد بن الحسن التميمي البكري، كما يأتي في شرح حال كتاب النوادر للسيّد فضل اللّه الراوندي‏ .
ثم اعلم أنّ جماعة أخرى رووا هذا الكتاب عنه غير سهل:
1- منهم: شيخ هذه الطائفة و وجهها أبو محمّد هارون بن موسى التلعكبري كما تقدّم‏ .
2- و منهم: الشيخ الجليل أبو المفضّل الشيباني، قال رضيّ الدين علي ابن طاوس في فلاح السائل: حدّث أبو المفضّل محمّد بن عبد اللّه رحمه اللّه قال: كتب إليّ محمّد بن محمّد بن الأشعث الكوفي من مصر، يقول: حدثنا موسى بن إسماعيل بن موسى بن جعفر عليهما السلام، و ساق السند   و الخبر موجود في أواخر هذا الكتاب.
3- و منهم: أبو الحسن علي بن جعفر بن حمّاد، قال العلامة في إجازته الكبيرة لبني زهرة: و من ذلك كتاب الجعفريات، و هي ألف حديث بهذا الإسناد: عن السيّد ضياء الدين فضل اللّه بإسناد واحد، رواها عن شيخه عبد الرحيم، عن أبي شجاع صابر بن الحسين بن فضل اللّه بن مالك، قال: حدثنا أبو الحسن عليّ بن جعفر بن حمّاد بن دائن‏  الصيّاد بالبحرين، قال: أخبرنا بها أبو علي محمّد بن محمّد بن الأشعث الكوفي، عن أبي الحسن موسى ابن إسماعيل بن موسى بن جعفر عليهما السلام.
4- و منهم: عبد اللّه بن المفضل، قال الشيخ رحمه اللّه في باب البيّنات من التهذيب: عنه، عن عبد اللّه بن المفضّل بن محمّد بن هلال‏ ، عن محمّد ابن محمّد بن الأشعث الكندي‏ ، قال: حدّثنا موسى بن إسماعيل، عن أبيه، قال: حدّثني أبي، [عن أبيه‏] عن جدّه، عن عليّ عليهم السلام. إلى آخره.
و رواه في الاستبصار أيضا، إلّا أنّ في جملة من نسخه عبد اللّه بن المفضّل، عن محمّد بن هلال، عن محمّد بن محمّد . إلى آخره.
5- و منهم: إبراهيم بن محمّد بن عبد اللّه القرشي، ففي التهذيب: محمّد ابن أحمد بن داود، عن أبي أحمد إسماعيل بن عيسى بن محمّد المؤدب، قال:
حدثنا إبراهيم بن محمّد بن عبد اللّه القرشي، قال: حدثنا محمّد بن محمّد بن الأشعث بمصر، قال: حدثنا أبو الحسن موسى بن إسماعيل بن موسى بن جعفر ابن محمّد بن علي بن الحسين عليهم السلام‏ . إلى آخره، كذا في نسخة، و في نسخة محمّد بن محمّد بن هيثم بدل الأشعث.
و صرّح الفاضل الأردبيلي في جامع الرّواة: أنّه سهو، لعدم وجوده في كتب الرجال‏ .
و الخبر موجود في الكتاب كما رواه‏ .
6- و منهم: أبو محمد عبد اللّه بن محمّد بن عبد اللّه‏ - المعروف بابن‏ السقّاء- كما هو موجود في أوّل النسخة التي وصلت إلينا، ففيه: أخبرنا القاضي أمين القضاة أبو عبد اللّه محمّد بن علي بن محمّد- قراءة عليه، و أنا حاضر أسمع.
قيل له: حدّثكم والدكم أبو الحسن علي بن محمّد بن محمّد، و الشيخ أبو نعيم محمّد بن إبراهيم بن محمّد بن خلف الجمازي، قالا: أخبرنا الشيخ أبو الحسن أحمد بن المظفّر العطار، قال: أخبرنا أبو محمّد عبد اللّه بن محمّد بن عبد اللّه بن عثمان- المعروف بابن السقّاء- قال: أخبرنا أبو علي محمّد بن محمّد بن الأشعث الكوفي من كتابه، سنة أربع عشرة و ثلاثمائة، قال: حدثني أبو الحسن موسى بن إسماعيل. إلى آخره‏ .
ثمّ قد يذكر في أوّل السّند فيقول: أخبرنا عبد اللّه، أخبرنا محمّد ، و الأغلب أن يبتدئ بمحمّد، فيقول: أخبرنا محمّد، حدثني موسى. إلى آخره.
7- و منهم: أبو أحمد عبد اللّه بن عدي بن عبد اللّه‏ ، قال العلّامة المجلسي قدس سره في الفصل الرابع من أول البحار: و كلّ ما كان فيه نوادر الراوندي بإسناده، فهذا سنده نقلته كما وجدته: أخبرنا. إلى آخر ما يأتي في شرح حال النوادر ، و قال في الحاشية في هذا المقام: أقول أخبار الأشعثيات كانت مشهورة بين الخاصّة و العامّة، و قد جمع الشيخ محمّد بن (محمّد بن)  الجزري الشافعي أربعين حديثا، كلّها من تلك الأخبار المذكورة في النوادر بهذا السند، قال في أوّله: أردت جمع أربعين حديثا من رواية أهل البيت الطيّبين‏ الطاهرين عليهم السلام،- حشرنا اللّه في زمرتهم و أماتنا على محبّتهم- من الصحيفة التي ساقها الحافظ أبو أحمد بن عدي.
ثم قال: أخبرنا أبو بكر محمّد بن عبد اللّه المقدسي، عن سليمان بن حمزة المقدسي، عن محمود بن إبراهيم، عن محمّد بن أبي بكر المديني، عن يحيى بن عبد الوهّاب، عن عبد الرحمن بن محمّد، عن أحمد بن محمّد الهروي، عن أبي أحمد عبد اللّه بن أحمد بن عدي‏ .
قال: و أخبرني أيضا أحمد بن محمّد الشيرازي، عن علي بن أحمد المقدسي، عن عمر بن معتمر، عن محمّد بن عبد الباقي، عن أحمد بن علي الحافظ، عن الحسن الحسيني الأسترابادي، عن عبد اللّه بن أحمد بن عديّ‏ ، عن محمّد بن محمّد بن الأشعث، عن موسى بن إسماعيل بن موسى بن جعفر عليهما السلام، عن أبيه إسماعيل، عن أبيه موسى، عن آبائه عليهم السلام، ثم ذكر أسانيد الأخبار بهذا السند  انتهى.

خلاصه مطالب توسط آقای داوری:
أصول علم الرجال بين النظرية و التطبيق، ص: 321: فالطرق إلى الكتاب على نحو عامّ بحيث يشمل جميع روايات الكتاب خمسة:
1- طريق النجاشي و الشيخ، فإنّ طريقهما واحد ، و هو: أخبرنا الحسين بن عبيد اللّه، عن أبي محمد سهل بن أحمد بن سهل الديباجي، عن أبي علي محمد بن محمد الأشعث بن محمد الكوفي، عن موسى بن إسماعيل، عن أبيه، عن جدّه موسى بن جعفر.
2- طريق أبي محمد هارون بن موسى التلعكبري‏ ، و هو: عن أبي علي محمد بن محمد بن الأشعث، بلا واسطة.
3- ما ورد في إجازة العلامة لبني زهرة : و هو السيد ضياء الدين فضل‏
أصول علم الرجال بين النظرية و التطبيق، ص: 322
اللّه، عن شيخه عبد الرحيم، عن أبي شجاع صابر بن الحسين بن فضل بن مالك، عن أبي الحسن علي بن جعفر بن حمّاد بن واثق الصيّاد بالبحرين، عن أبي علي محمد بن محمد بن الأشعث الكوفي.
4- ما في نسخة المحدّث النوري‏ ، و هو: اخبرنا القاضي أمين القضاة أبو عبد اللّه محمد بن علي بن محمد قراءة عليه، و أنا حاضر أسمع قيل له:
حدّثكم والدكم أبو الحسن علي بن محمد بن محمد و الشيخ أبو نعيم محمد بن إبراهيم بن محمد بن خلف الجمازي، قالا: أخبرنا الشيخ أبو الحسن أحمد بن المظفّر العطّار، قال: أخبرنا أبو محمد عبد اللّه بن محمد بن عبد اللّه بن عثمان المعروف بابن السقّا، قال: أخبرنا أبو علي محمد بن محمد بن الأشعث الكوفي من كتابه في سنة 314 أربع عشرة و ثلاثمائة، قال: حدّثني أبو الحسن بن إسماعيل ... الخ‏
5- طريق صاحب البحار ، و هو: عن الحافظ الشيخ محمد بن محمد الجرزي الشافعي، قال: أخبرنا أبو بكر محمد بن عبد اللّه المقدسي، عن سليمان بن حمزة المقدسي، عن محمود بن إبراهيم، عن محمد بن أبي بكر المديني، عن يحيى بن عبد الوهّاب، عن عبد الرحمن بن محمد، عن أحمد بن محمد الهروي، عن أبي أحمد، عن عبد اللّه بن أحمد بن عدي.
و قال و أخبرني أيضا: أحمد بن محمد الشيرازي، عن علي بن أحمد المقدسي عن عمر بن معمر، عن محمد بن عبد الباقي، عن أحمد بن علي الحافظ، عن الحسن الحسيني الاسترابادي، عن عبد اللّه بن أحمد بن عدي، عن‏
أصول علم الرجال بين النظرية و التطبيق، ص: 323
محمد بن محمد بن الأشعث، عن موسى بن إسماعيل ... الخ‏ .
هذه هي الطرق الخمسة، فالأوّل منها ينتهي إلى سهل الديباجي، و الثاني إلى هارون بن موسى، و الثالث إلى علي بن جعفر بن حمّاد، و الرابع إلى عبد اللّه بن محمد بن عبد اللّه بن عثمان المعروف بابن السقّا، و الخامس إلى عبد اللّه بن أحمد بن عدي، و هي طرق عامّة شاملة لجميع روايات الكتاب، و هناك طرق ثلاثة اخرى لا تشمل جميع روايات الكتاب، بل خاصّة برواية أو روايتين، أحدها ما في كتاب فلاح السائل‏ ، و ينتهي إلى أبي الفضّل (المفضّل) محمد بن عبد اللّه الشيباني، عن محمد بن محمد بن الأشعث، و هو خاصّ بحديث واحد، و الآخران ما في التهذيب‏  و الاستبصار ، و ينتهيان إلى ابن هلال و القرشي، و هو خاصّ بروايتين في التهذيب، و برواية واحدة في الاستبصار، و هذه الطرق الثلاثة لا تنفع في المقام.
و أمّا حكم الطرق الخمسة فاثنان منها معتبران:
الأوّل: طريق التلعكبري، و قد مرّ أنّ للشيخ طريقا إليه، فإنّه شيخه.
الثاني: طريق الديباجي، فهذا الطريق لا بأس به، كما هو صريح النجاشي‏ ، و ابن الغضائري، و إن ضعّفه، و قال بأنّه يضع الحديث، و لكن استثنى روايته للأشعثيّات و قال: لا بأس بما روى من الأشعثيّات و ما يجري مجراهما ممّا رواه غيره‏ ، و الشيخ لم يتعرّض للديباجي بمدح و لا ذمّ.
أصول علم الرجال بين النظرية و التطبيق، ص: 324
و أمّا الطريق الثالث: و هو الواقع في إجازة بني زهرة، فهو مشتمل على أبي شجاع و الصيّاد بالبحرين، و كلاهما غير معروفين، فلا يمكن الحكم باعتبار الطريق.
و أمّا الطريق الرابع، و هو ما ذكره المحدّث النوري، فهو طريق و جاده لا قراءة أو سماع، فإنّ نسخة الكتاب جي‏ء بها من الهند، مع عدة كتب أخرى، كما صرح بذلك و سيأتي ذكرها فلا يمكن التعويل على هذا الطريق.
و أمّا الطريق الخامس و هو طريق صاحب البحار، فينقسم الى طريقين ينتهيان إلى واحد و كلاهما عامّيان و لم يثبت اعتبارهما.
و الحاصل أنّ الكتاب معتبر بالطريقين الأوّل و الثاني.

بررسی راوی ها به کتاب:
سهل بن زیاد:
در قسمت اشخاص بررسی شده است و ثقه می باشد.
عبدالله:
این «عبدالله»ی که در ابتدای حدیث است، معلوم نیست کيست و مجهول الحال است.
محمد بن محمد الاشعث:
نجاشی ایشان را توثیق کرده است و از این جهت مشکلی ندارد.
موسی ابن اسماعیل:
ایشان در بحث اشخاص بررسی شده است. توثیق خاص ندارد و توثیق عامشان نیز محل کلام است.
اسماعیل بن موسی: 
ایشان گرچه توثیق خاص ندارد ولی می توان وثاقتشان را با وجوه عامه ثابت کرد.

مطلب چهارم: اعتبار و شهرت کتاب
حالا اگر گفتیم طریق ما به کتاب ثابت نیست، آیا می توان ادعا کرد کتاب مذکور مشهور و معول علیها بوده است و نیازی به طریق ندارد؟
نظر بزرگان در مورد اعتبار و شهرت کتاب
قول اول: معتبر نیست
محقق خوئی:
ایشان در مصباح الفقهاهۀ فرموده اند مصباح الفقاهة فرمودند که روایات عسب الفحل همه اش ضعیف است الا جعفریات...
ولی در «تکملة مبانی منهاج الصالحين» به مناسبْت این کتاب را بحث کرده اند و حرف ایشان بخشی از فرمایش صاحب جواهر است و میفرماید که سند نجاشی به کتاب او تمام است، اما اشکال این است که آن کتابی که نجاشی ذکرمیکند، آن کتاب، منطبق بر مابأیدینا نيست. پس آن کتابی که سند تام دارد، لم یصل الينا، و این کتابی که وصل إلينا، این سند به آن نمیخورد، پس ما نسبت به این کتاب موجود سند نداریم، و ممکن است کسی فکرکرده این همان است و برداشته اسم محمد بن اشعث را روی آن گذاشته است.
بيان ذلك: أنّ كتاب محمّد بن محمّد الأشعث الذي وثّقه النجاشي و قال: له كتاب الحجّ ذكر فيه ما روته العامّة عن جعفر بن محمّد (عليهما السلام) في الحجّ «1» و إن كان معتبراً إلّا أنّه لم يصل إلينا و لم يذكره الشيخ في الفهرست، و هو لا ينطبق على ما هو موجود عندنا جزماً، فإنّ الكتاب الموجود بأيدينا مشتمل على أكثر أبواب الفقه، و ذلك الكتاب في الحجّ خاصّة و في خصوص ما روته العامّة(خصوص معلوم نیست شاید مراد نجاشی این است که این کتابی که ایشان نوشته است فقه مقارن بوده است) عن جعفر بن محمّد (عليهما السلام).
 و أمّا ما ذكره النجاشي و الشيخ في ترجمة إسماعيل بن موسى بن جعفر (عليهم السلام) من أنّ له كتباً يرويها عن أبيه عن آبائه، منها: كتاب الطهارة، إلى آخر ما ذكراه فهو و إن كان معتبراً أيضاً، فإنّ طريقهما إلى تلك الكتب هو الحسين بن عبيد اللّه عن سهل بن أحمد بن سهل عن محمّد بن محمّد الأشعث عن موسى(این که عده ای حکم به جهالت در این سند کرده اند از باب این فرد است و بعید است مرادشان اسماعیل باشد) بن‌ إسماعيل(ایشان با صرف نظر از توثیق عمومی مرحوم شیخ مفید از این جهت که در وصیت آقا امام رضا صلوات الله علیه ذکر شده اند که اولا قول قول آقا امام رضا صلوات الله علیه باشد ولی اگر کسی نافرمانی کرد مثلا قول ایشان باشد یا یک چیزی در این مضامین) بن موسى بن جعفر عن أبيه إسماعيل عن أبيه عن آبائهم (عليهم السلام) و الطريق لا بأس به(خصوصا به خاطر توثیق عام شیخ مفید که ان لکلهم منقبة و فضلا)، إلّا أنّ ما ذكراه لا ينطبق على ما هو موجود بأيدينا(چون نسبت ابواب عموم و خصوص من وجه است)، فإنّ الموجود بأيدينا مشتمل عل كتاب الجهاد و كتاب التفسير و كتاب النفقات و كتاب الطبّ و المأكول و كتاب غير مترجم، و هذه الكتب غير موجودة فيما ذكره النجاشي و الشيخ، و كتاب الطلاق موجود فيما ذكراه و غير موجود فيما هو عندنا، فمن المطمأنّ به أنّهما متغايران، و لا أقلّ من أنّه لم يثبت الاتّحاد، حيث إنّه لا طريق لنا إلى إثبات ذلك، و أنّ الشيخ المجلسي و صاحب الوسائل (قدّس سرّهما) لم يرويا عن ذلك الكتاب شيئاً و لم يصل الكتاب إليهما جزماً، بل الشيخ الطوسي نفسه لم يصل إليه الكتاب، و لذلك لم يرو عنه في كتابيه شيئاً.
فالنتيجة: أنّ الكتاب الموجود بأيدينا لا يمكن الاعتماد عليه بوجه(انصافا بعضی اوقات مرحوم آقای خوئی خیلی تند میشوند و انصافا این جور نیست و این با عبارت مصباح الفقاهة فرقش این است که ایشان در زمان مصباح الفقاهة اصلا رجال فنی کار نکرده بودند. )(لایخلو که صدر عبارت قبول مقداری و ذیل آن عدم قبول هیچ چیز است و این نسبتا تهافتی است در کلام استاد چه بسا.
قول دوم: معتبر است
محقق خوانساری: محقق خوانساری در جامع المدارک اسم آقای خوئی را نمی برد، حرفهایش را نقل کرده و جواب میدهد و از آن جوابها معلوم میشود که این کتاب را قبول دارد (مرحوم آقا احمد خوانساری رحمه الله در جامع المدارک ج 7)
مرحوم امام در بعض کلماتشان مایل هستند به این که این کتاب، معتبر است
آیت الله بروجردی: آیت الله بروجردی در صلات جمعه یا خمسشان مایل به حجيت این کتاب هستند
نظر آقای شب زنده دار: این کتاب، یستحق که یک بحث عميقی درباره اش بشود و قرائن و شواهدی که دربارة این کتاب است، بررسی بشود. دربارة این کتاب، سه قول هست: یک قول قائل به اعتبار است مطلقاً، یک قول قائل به عدم اعتبار است مطلقاً، یک قول وسط هم داریم که آن احادیثی که شهيداول (که ثلث این کتاب را تلخيص کرده) نقل کرده معتبر است چون سند دارد، ولی آن احادیثی که نقل نکرده معتبر نيست... 
البته ميل بر این است که بگویيم این کتاب معتبر است. مطالعات که بکنيد، قرائنی که وجود دارد به خصوص قرائنی که فاضل معظم آیت الله داوری در این کتابشان جمع آوری کردند قرائن خوبی است که ایشان جمع آوری کردند. اینها ممکن است باعث بشود که بگویيم این کتاب در دایره اعتبار هست
... و مجموع آن چيزهایی که انسان در تتبعات میبيند که خيلی کار دارد، من دیشب خيلی وقت صرف کردم سر همين. مثلاً در توحيد صدوق روایاتی که از این کتاب هست، در امالی صدوق چندین روایت از این کتاب هست، با همين سند و از همين کتاب. اینها مجموعه اش را که انسان جمع بکند که بيشتر از اینها احتياج به تتبع و تفحص دارد این انسان را همان جور که امام و این بزرگان مدقق مایل به قبول شدند با این که مرحوم امام آدم تيزبينی است به این زودیها به این حرفهای ساده ایشان قانع نمیشوند اما مایل شدند به اعتبار این کتاب و هم چنين مرحوم محقق بروجردی که ایشان باز آدم دقيقی است در این ابواب اینها تقویت میکند که بگویيم این کتاب معتبر است ولی باز کار بيشتری لازم دارد.

دلیل اعتبار کتاب:
کتاب مذکور به طریق معتبر به دست حاجی نوری رسیده است و ایشان نیز مستقیم در مستدرک نقل کرده است. پس می توان گفت ما به کتاب مذکور طریق معتبر داریم.
بررسی دلیل:
برای صحت و سقم ادعای مذکور، باید طرقی که حاجی نوری ذکر کرده است، بررسی شود. آقای داوری این مطلب را بررسی کرده است که در اینجا ذکر می کنیم:
أصول علم الرجال بين النظرية و التطبيق، ص: 326 الی 328: فقد ذكر المحدّث النوري انّ الكتاب قد جي‏ء به مع كتب اخرى من الهند ، و لم يقم قرائن دالة على أنّ‏ هذا الكتاب هو نفس الكتاب المعني، و ذلك لأنّه ذكر طريقا في أوّل الكتاب و قلنا عنه: إنّه طريق و جادة لا عن قراءة أو سماع، فمن أين حصل العلم للمحدّث النوري أنّ الكتاب هو المقصود؟ و المستفاد من كلماته أنّه اعتمد على قرائن اطمأنّ بها إلى أنّ الكتاب هو الجعفريّات، و القرائن هي:
1- أن بحوزته مجموعة شريفة بخطّ جدّ الشيخ البهائي (شمس الدين) نقلها عن خطّ الشهيد، قال: و الشهيد ينقلها بنفس السند عن محمد بن محمد بن الأشعث ... الخ‏ .
و هذه المجموعة تعدل ثلث الجعفريّات الموجودة، و ذكر أنّه أنقص بعض الروايات لأنّ النسخة الواصلة ناقصة من أوّلها و آخرها، فما كتبه يساوي الثلث، و بضميمة أنّ للشهيد طريقا معتبرا إلى العلّامة  و ان لابن شهراشوب و الراوندي، و الشيخ، طرقا معتبرة، إلى نفس الجعفريّات‏ ، فلا إشكال من هذه الناحية، غير أنّ الطريق من بعد الشهيد غير معلوم، إلى أن وصلت النسخة إلى المحدّث النوري فيكون الكتاب مقطوع الطريق، نعم المجموعة المنقولة عن خطّ الشهيد تعدّ قرينة على أنّ الكتاب هو الجعفريّات.
2- ذكر صاحب البحار أنّ كتاب النوادر للراوندي ينتهي طريقه إلى‏ محمد بن محمد بن الأشعث، و قال: إنّ أكثر روايات النوادر مأخوذة عن الجعفريّات‏ ، و بتطبيق روايات النوادر على ما جاء في الجعفريّات يكشف عن أنّ الكتاب هو نفس الجعفريّات.
3- إنّ الشهيد في كتابيه البيان و الذكرى نقل أربع روايات عن الجعفريّات، و هكذا في كتاب نكت الارشاد، و هي موجودة في نفس الكتاب بعين اللفظ و السند .
4- نقل الشيخ الصدوق في التوحيد  موردا واحدا عن الجعفريّات، و في الأمالي موارد متعددة ، و هي بعينها موجودة في الكتاب سندا و متنا.
فهذه القرائن تفيد أنّ الكتاب هو نفس كتاب الجعفريّات فيكون من الكتب المعتبرة، و لذا كان محلّ اعتماد من العلماء.
و أمّا ما ذكره صاحب الجواهر، من أنّ روايات الكتاب مطابقة لروايات العامة، فهو صحيح في الجملة فإنّ بعض روايات الكتاب مطابقة لروايات العامة، كما أن بعضها موافق لروايات الكافي، و غيره من كتب الخاصة، فعدّ الكتاب عامّيا بمطابقة بعض رواياته لما عند العامّة لا وجه له، و موافقته لبعضها لا ضير فيه.
و الخلاصّة: انّه اذا حصل الاطمئنان بالقرائن المذكورة، كان الكتاب كسائر الكتب المعتبرة التي تعدّ من مدارك الأحكام، و يستند إليه كما يستند إلى غيره، كما فعله المحدّث النوري و غيره.
و مع عدم حصول الاطمئنان، فالمقدار المنقول في كتب الشهيد، و في‏ التوحيد و الأمالي للصدوق، و نوادر الراوندي، محلّ اعتماد إذا كان طريق العلّامة المجلسي إلى كتاب النوادر صحيحا، و إلّا استثني ما في النوادر.
و أمّا الاعتماد على جميع روايات الكتاب كما هو مدّعى المحدّث النوري فمرجعه إلى الاطمئنان بكون الكتاب الواصل هو نفس الجعفريّات.


ادله عدم اعتبار:
دلیل اول: دلیل صاحب جواهر (ره) 
صاحب جواهر: و من الغريب بعد ذلك كلّه، ما ذكره الشيخ الجليل في جواهر الكلام في كتاب الأمر بالمعروف، ما لفظه: و أغرب من ذلك كلّه استدلال من حلّت الوسوسة في قلبه، بعد حكم أساطين المذهب، بالأصل المقطوع و إجماع ابني زهرة و إدريس- اللذين قد عرفت حالهما- و ببعض النصوص الدالة على أنّ الحدود للإمام عليه السلام خصوصا المروي عن كتاب الأشعثيات، لمحمّد بن محمّد بن الأشعث- بإسناده عن الصادق، عن أبيه، عن آبائه، عن علي عليهم السلام: «لا يصلح الحكم، و لا الحدود، و لا الجمعة إلّا بالإمام»- الضعيف سندا، بل الكتاب المزبور على ما حكي عن بعض الأفاضل، ليس من‏ الأصول المشهورة، بل و لا المعتبرة، و لم يحكم أحد بصحّته من أصحابنا، بل لم تتواتر نسبته الى مصنّفه، بل و لم تصحّ على وجه تطمئنّ النفس بها، و لذا لم ينقل عنه الحرّ في الوسائل، و لا المجلسي في البحار، مع شدّة حرصهما- خصوصا الثاني- على كتب الحديث، و من البعيد عدم عثورهما عليه، و الشيخ و النجاشي، و إن ذكرا أنّ مصنّفه من أصحاب الكتب، إلّا أنّهما لم يذكرا الكتاب المزبور بعبارة تشعر بتعيينه، و مع ذلك 
[موید] فإنّ تتبّعه و تتبّع كتب الأصول يعطيان أنّه ليس جاريا على منوالها، فإنّ أكثره بخلافها، و إنّما تطابق روايته في الأكثر رواية العامّة. إلى آخره‏ ، انتهى موضع الحاجة، و فيه مواقع للنظر بل التعجب.

جواب:
و أمّا ثانيا: فقوله: «حاكيا عن بعض الأفاضل أنّه ليس من الأصول المشهورة.» الى آخره ففساده واضح بعد التأمّل فيما ذكرناه، و ليت شعري أيّ كتاب من الرواة الأقدمين أشهر منه، و أيّ مؤلّف لم ينقل منه، بل لم يذكروا كتابا مخصوصا منه في طيّ الإجازات سواه.
و قال ابن طاوس في كتاب عمل شهر رمضان- المدرج في الإقبال: فصل في تعظيم شهر رمضان‏ -: رأيت و رويت من كتاب الجعفريات و هي‏
مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، الخاتمةج‏1، ص: 28
ألف حديث بإسناد واحد، عظيم الشأن، إلى مولانا موسى بن جعفر، عن مولانا جعفر بن محمّد، عن مولانا محمّد بن علي، عن مولانا علي بن الحسين، عن مولانا الحسين بن علي، عن مولانا علي [بن أبي طالب عليهم السلام، قال: «لا تقولوا رمضان» الخبر. و هذا الحديث وقف فيه الإسناد في الأصل إلى مولانا علي عليه السلام‏ .
و قد روينا في غير هذا أنّ كل ما روي عن مولانا علي‏]  عليه السلام فهو عن رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله‏ ، انتهى.
و لا يخفى أنّ في قوله: عظيم الشأن، مدح عظيم لإسماعيل و ابنه موسى و محمّد بن الأشعث يقرب من التوثيق، فإنّه في مقام مدح هؤلاء لا الّذين فوقهم صلوات اللّه عليهم. و قد مرّ ما ذكره العلامة في إجازته الكبيرة .
و قال شمس الفقهاء الشهيد قدّس اللّه سرّه في البيان- في مسألة عدم منع الدين من الزكاة- ما لفظه: و الدّين لا يمنع زكاة التجارة كما مرّ في العينية، و إن لم يكن الوفاء من غيره، لأنّها و إن تعلّقت بالقيمة فالأعيان مرادة، و كذا لا يمنع من زكاة الفطرة إذا كان مالكا مئونة السنة، و لا من الخمس إلّا خمس الأرباح. نعم يمكن أن يقال: لا يتأكّد إخراج زكاة التجارة للمديون، لأنّه نفل يضرّ بالفرض، و في الجعفريات: من كان له مال، و عليه مال، فليحسب ماله و ما عليه، فإن كان له فضل مائتي درهم فليعط خمسه، و هذا نصّ في منع الدين الزكاة.
مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، الخاتمةج‏1، ص: 29
و الشيخ في الخلاف ما تمسّك على عدم منع الدين إلّا بإطلاق الأخبار الموجبة للزكاة ، انتهى.
و ظاهره كما نسب إليه في المدارك‏  التوقّف في هذا الحكم- الذي ادّعى العلّامة عليه الإجماع في المنتهى‏ ، كما حكي- لأجل الخبر المذكور، و هذا ينبئ عن شدّة اعتماده عليه، و لا يكون إلّا بعد صحة نسبة الكتاب إلى مؤلّفه، و صحّة سنده.
و قال في الذكرى: إذا لم نقل بوجوب التحليل فالأولى استحبابه استظهارا، و لو مع الكثافة، لما رووه أنّ النبيّ صلّى اللّه عليه و آله فعله، و روينا في الجعفريات أنّه صلّى اللّه عليه و آله قال: «أمرني جبرئيل عليه السلام، عن ربّي أن أغسل فنكي عند الوضوء»، و هما جانبا العنفقة، أو طرف اللحيين عندها، و في الغريبين: مجمع اللحيين و وسط الذقن، و قيل: هما العظمان الناشزان من الأذنين، و قيل: هما ما يتحركان من الماضغ، و عنه صلّى اللّه عليه و آله أنّه كان ينضح غابته- و هي الشعر تحت الذقن- و أنّ عليا عليه السلام كان يخلّل لحيته.
و ما مرّ- مما يدلّ على نفي التخليل- يحمل على نفي الوجوب، جمعا بين الأخبار، و حينئذ بطريق الأولى استحباب إفاضة الماء على ظاهر اللحية طولا، انتهى‏ .
فانظر كيف سلك بأخبار الجعفريات سلوكه بما في الكتب الأربعة.
مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، الخاتمةج‏1، ص: 30
و قال رحمه اللّه: في نكت الإرشاد في شرح الإرشاد- في كتاب الصوم-:
فائدة نهى عن التلفّظ بلفظ رمضان، بل يقال «شهر» في أحاديث من أجودها ما أسنده بعض الأفاضل إلى الكاظم عليه السلام، عن أبيه، عن آبائه عليهم السلام: «لا تقولوا رمضان فإنّكم لا تدرون ما رمضان» . و مراده الخبر الموجود في الجعفريات‏ ، كما لا يخفى على من نظر سائر أخباره في الوسائل، في باب كراهة قول رمضان من غير إضافة الى الشهر .
و عندي مجموعة شريفة كلّها بخط الشيخ الجليل صاحب الكرامات شمس الدين محمّد بن علي الجباعي، جدّ شيخنا البهائي رحمه اللّه نقلها كلّها من خطّ شيخنا الشهيد طاب ثراه و ممّا فيها ما اختصره من هذا الكتاب الشريف يقرب من ثلث هذا الكتاب، و كتب في آخر الأوراق التي فيها هذه الأخبار: يقول محمد بن علي الجباعي: إلى هاهنا وجدت من خطّ الشيخ محمد ابن مكيّ قدس سره من الجعفريات، على أنّي تركت بعض الأحاديث و أوّلها ناقص، و لعلّ آخرها كذلك، و ذلك يوم الاثنين سادس شهر ربيع الأوّل، سنة اثنتين و سبعين و ثمانمائة، و الحمد للّه أولا و آخرا، و صلّى اللّه على محمد و آله الطاهرين.
جواب به موید:
و أمّا سابعا: فقوله رحمه اللّه: «فإن تتبّعه و تتبّع كتب الأصول». الى آخره، فإنّه من الغرابة بمكان إذ هو أحسن كتاب رأيناه من كتب الأصول ترتيبا و وضعا، و جلّ متون أخباره موجود في الكتب الأربعة، و كتب الصدوق رحمه اللّه، باختلاف يسير في بعضها، كما لا يخفى على من راجع كتابنا هذا، و الوسائل. و ليس فيه ما يوافق العامّة- و يجب حمله على التقية- إلّا نزر يسير.
و في الكتب الأربعة التي عليها تدور رحى مذهب الإماميّة من سنخ هذه الأخبار ما لا يحصى.
و هذا الكتاب لم يكن موجودا عنده يقينا، فكيف نسب إليه ما نسبه؟
و لعلّه من تتمّة كلام هذا الفاضل الذي نسب إليه ما ينبئ عن غاية بعده عن هذا الفن، بل الافتراء العظيم على هذا الكتاب الشريف، و لعمري لولا أنّ إسماعيل هاجر إلى مصر، البعيدة عن مجمع الرواة، و نقلة الأخبار، لكان هذا الكتاب من أشهر كتب الشيعة، و مع ذلك رأيت كيف تلقّوه منه بالمسافرة، و الرسالة، و المكاتبة. و هذا واضح بحمد اللّه تعالى، و يزيده توضيحا إنكار العامّة ذلك الكتاب، و نسبتهم ما فيه إلى الوضع لاشتماله على المناكير.
قال الذهبي في ميزان الاعتدال: محمّد بن محمّد بن الأشعث الكوفي [أبو الحسن‏]  نزيل مصر، قال ابن عدي: كتبت عنه بها، حمله [شدة تشيّعه أن‏] ، أخرج إلينا نسخة قريبا من ألف حديث، عن موسى بن إسماعيل بن‏
مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، الخاتمةج‏1، ص: 35
موسى بن جعفر بن محمّد، عن أبيه، عن جده، عن آبائه عليهم السلام، بخطّ طريّ عامّتها مناكير، فذكرنا ذلك للحسين بن علي بن الحسين العلوي‏ ، شيخ أهل البيت بمصر، فقال: كان موسى هذا جاري بالمدينة أربعين سنة، ما ذكر قطّ أنّ عنده رواية، لا عن أبيه، و لا عن غيره.
فمن النسخة: أنّ النبي صلّى اللّه عليه و آله قال: «نعم الفصّ البلور» و منها «شرّ البقاع دور الأمراء الذين لا يقضون بالحق» و منها: «ثلاثة ذهبت منهم الرحمة: الصيّاد، و القصّاب، و بائع الحيوان» و منها: «لا خيل أبقى من الدهم، و لا امرأة كابنة العمّ» و منها: «اشتدّ غضب اللّه على من أهرق دمي و آذاني في عترتي» و ساق له ابن عدي عدة موضوعات.
قال السهمي: سألت الدار قطني، فقال: آية من آيات اللّه وضع ذلك الكتاب- يعني العلويات‏ - انتهى زخرف قوله، و صرف الوقت في ردّه تضييع للعمر مع خروجه عن وضع الكتاب.

دلیل دوم: اضافه شدن روایات 
در اجازه علامه به ابنی زهره گذشت که روایات این کتاب را هزار حدیث با یک سند نقل کرده است. هم چنین شيخ آقا بزرگ تهرانى در كتاب« الذريعة» اين كتاب را داراى هزار حديث با يك سند دانسته‌اند. و آن هم سند موسى بن اسماعيل بن موسى بن جعفر عن آبائه عليهم السلام مى‌باشد ولى اشکالی که وجود دارد این است که كتاب حاضر داراى 1651 حديث است كه رواياتى از طرق ديگرِ شيعه و همچنين رواياتى از طرق اهل تسنن را نيز شامل مى‌شود.
جواب:
الا اینکه بگوییم درست است 651 روایت به روایات کتاب اضافه شده است ولی این روایات اضافی قابل تشخیص است؛ زیرا سند مجزایی در کتاب دارد و هزار روایت با یک سند نقل واحد شده است.

تنبیهات:
مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، الخاتمةج‏1، ص: 36: الأول: إنّ أخبار هذا الكتاب كلّها مروية عن رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله، أو عن علي عليه السلام بالسند المتقدم، و قد ينتهي إلى السجّاد، و الباقر، و الصادق عليهم السلام في موارد قليلة. و في الكتاب أخبار قليلة متفرّقة بغير طريق أهل البيت عليهم السلام رواها محمّد بن الأشعث، بإسناده عن رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله، و في آخره أيضا عشرون حديثا كذلك، و الظاهر أنّ طرقها عاميّة ألحقها بهذا الكتاب، و صرّح في عنوان بعضها بأنّه من غير طريق أهل البيت عليهم السلام، و قد نقلناها و وزّعناها على الأبواب تأسّيا بصاحب الوسائل، من نقله كلّ ما وجد في كتب الصدوق، و غيره، و إن كان تمام رجال سنده عاميّة مع أنّها ممّا يتسامح فيه من الأحكام و الآداب، أو له شواهد من أخبار الأصحاب.
مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، الخاتمةج‏1، ص: 36: الثاني: إنّ جامع الكتاب ذكر تمام السند في كل خبر، إلّا إنّه تفنّن في المقامات.
ففي كتاب الطهارة، و الصلاة، و الزكاة، و الصوم، و قليل من الحجّ هكذا: أخبرنا محمّد، حدثني موسى، حدثنا أبي، عن أبيه، عن جدّه جعفر ابن محمّد عليهما السلام. إلى آخره.
و في كتاب الحجّ، و الجهاد، و النكاح، و الطلاق، و الحدود، و الديات، و قليل من السير و الآداب هكذا: أخبرنا عبد اللّه، أخبرنا محمّد، حدثني موسى. إلى آخره‏ .
و في باقيها: أخبرنا عبد اللّه بن محمّد، قال: أخبرنا محمّد بن محمّد، قال: حدثني موسى بن إسماعيل، قال: حدثنا أبي. الى آخره، و هكذا في كتاب‏ الجنائز، و كتاب الدعاء، و كتاب الرؤيا. و في كتاب غير مترجم مثل كتاب السير هكذا: و بإسناده.
و نحن أخرجنا الخبر منه كما وجدناه، متبرّكين بذكر تمام السند كما فيه، إلّا في بعض المواضع، فبعد ذكر خبر بسنده نقول: و بهذا السند. إلى آخره.
مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، الخاتمةج‏1، ص: 37: الثالث: إنّك تجد- بعد النظر في أبواب الوسائل، و ما استدركناه- إنّ كثيرا ممّا نقلناه من هذا الكتاب مرويّ في الكتب الأربعة، بطرق المشايخ قدس سرهم إلى النوفلي، عن السكوني، عن أبي عبد اللّه جعفر بن محمّد عليهما السلام، عن آبائه عليهم السلام كما فيه، و يظهر من هذا أنّ السكوني كان حاضرا في المجلس الذي كان أبو عبد اللّه عليه السلام يلقي إلى ابنه الكاظم عليه السلام سنّة جدّه صلّى اللّه عليه و آله بطريق‏  التحديث، فألقاه إلى ابنه إسماعيل على النحو الذي تلقّاه، و هذا ممّا ينبئ عن علوّ مقام السكوني عنده عليه السلام، و لطفه به، و اختصاصه بهذا التشريف، و يضعّف جعل أسلوب رواياته قرينة على عامّيته فإنّها- عن جعفر، عن أبيه، عن آبائه عليهم السلام- و هذا ظاهر على المنصف البصير، و لا ينبّئك مثل خبير.

نتیجه: 
اگرچه از عبارات علمای متقدمین این چنین استفاده می شود کتاب مذکور در نزد آنها بوده است و حتی مشهور نیز بوده است ولی مشکلی که ما نسبت به اعتبار کتاب مذکور داریم این است که کتابی که در دست آن بزرگواران بوده است، به دست ما نرسیده است و از بین رفته است.
اما نسخه ای که الان در دست ما است و چاپ شده است، نسخه ای است که به تصریح مرحوم حاجی نوری، از هند برایشان آورده اند و ایشان اگرچه به اصل کتاب طریق دارند و باز اگرچه پشت این نسخه اسم چند نفر به عنوان واسطه نقل شده است، ولی ایشان به کتاب مذکور طریق ندارد و در حقیقت نسخه موجود وجاده ای است. در نتیجه اعتبار کتاب مذکور ثابت نمی شود.


Nokteh:
بررسی سند عهدنامه مالک اشتر:
هر چند در کتب روایی سندی برای این عهدنامه نقل نشده، اما مرحوم نجاشی و شیخ در فهرست در ترجمه اصبغ بن نباتة سند خود را به عهدنامه ذکر کرده اند:
رجال‏النجاشي/ذكرالطبقةالأولى، ص 8، رقم5 : الأصبغ بن نباتة المجاشعي 
كان من خاصة أمير المؤمنين عليه السلام و عمر بعده. روى عنه عهد الأشتر و وصيته إلى محمد ابنه. أخبرنا ابن الجندي عن أبي علي بن همام عن الحميري عن هارون بن مسلم عن الحسين بن علوان عن سعد بن طريف عن الأصبغ بالعهد. و أخبرنا عبد السلام بن الحسين الأديب عن أبي بكر الدوري عن محمد بن أحمد بن أبي الثلج عن جعفر بن محمد الحسني عن علي بن عبدك عن الحسن بن ظريف عن الحسين بن علوان عن سعد بن طريف عن الأصبغ بالوصية. 
فهرست‏الطوسی، ص88، رقم119: الأصبغ بن نباتة 
(كان من خاصة أمير المؤمنين عليه السلام و عمر بعده). و روى عهد مالك بن الأشتر (الذي عهده إليه أمير المؤمنين عليه السلام لما ولاه مصر و روى) وصية أمير المؤمنين عليه السلام إلى ابنه محمد بن الحنفية. أخبرنا بالعهد ابن أبي جيد عن محمد بن الحسن عن الحميري عن هارون بن مسلم و الحسن بن ظريف جميعا عن الحسين بن علوان الكلبي عن سعد بن طريف عن الأصبغ بن نباتة عن أمير المؤمنين عليه السلام.
علاوه بر این نجاشی در ترجمه صعصعة بن صوحان نیز طریق دیگری برای عهدنامه نقل می کند:
رجال‏النجاشي، ص 203، رقم542: صعصعة بن صوحان العبدي 
روى عهد مالك بن الحارث الأشتر. قال ابن نوح: حدثنا علي بن الحسين بن شقير الهمداني قال: حدثنا علي بن أحمد بن علي بن حاتم التميمي قال: حدثنا عباد بن يعقوب قال: حدثنا عمرو بن ثابت عن جابر قال: سمعت الشعبي ذكر ذلك عن صعصعة قال: لما بعث [علي‏] عليه السلام مالكا الأشتر كتب إليهم... .
علاوه بر این این عهدنامه علاوه بر نهج البلاغة در کتب دیگری همچون تحف العقول، دعائم الاسلام و ... بدون سند نقل شده است و در کافی و من لایحضره الفقیه و ... نیز قسمت هایی از این عهدنامه نقل شده است.
علاوه بر اینها از میان اهل سنت نیز عده ای عهدنامه را نقل کرده اند و طرقی از روات اهل سنت برای آن نقل کرده اند. مثل ابن عساکر در تاریخ دمشق (ج42، ص515).
با توجه به این اسناد شهرت این عهدنامه مسلماً ثابت می شود. اما مشکل این است که به خاطر اختلاف نسخ نمی توان به تک تک عبارات موجود استناد کرد و فتوا داد.


Nokteh:
بررسی کتاب تفسیر فرات کوفی:
مولف: فرات بن ابراهیم کوفی توثیق خاص ندارد. وی در زمان غیبت صغری می زیسته است.
گفته شده است از آنجا که در کتابش روایات اثبات امامت همه ائمه را ندارد و نیز روایت در اثبات عصمت زید دارد، وی زیدی بوده است.
البته از آن جا که وی از حسین بن سعید اهوازی روایت زیادی دارد و نیز شیخ صدوق و پدرش از ایشان روایات فراوانی دارند ظاهرا شیعه دوازده امامی بوده است.
استاد:
اینکه نجاشی و شیخ نام او را نبرده اند مشخص می شود که کتاب او را نداشته اند و نیز اینکه حتی در رجال نیز نام او را نبرده است ایجاد شبهه می کند در وجود این کتاب و نیز حتی وجود چنین فردی.
o	اشکال: پدر شیخ صدوق از او روایت دارد که متقدم بر شیخ و نجاشی بوده است.
	پاسخ: آیا آن فرات کوفی همان صاحب تفسیر است؟
نتیجه اینکه توثیق وی ثابت نیست و کتاب نیز قابل اثبات نیست.


Nokteh:
مرحوم خویی در بسیاری از موارد به قرینه راوی و مروی عنه استدلال می کند و مشترکات را مشخص می کند.
استاد: با توجه به اینکه بسیاری از روایات ما معلق به روایات قبل است، نمی توان به این قرینه تمسک کرد.
به این بیان که شیخ مثلا از کتابی روایت دوم را نقل می کند و در آن روایت نام کامل راوی نیامده. مثلا در روایت اول محمد بن یعقوب عن علی بن محمد بن بندار که در روایت دوم گفته علی، چون در روایت قبل نام کامل ذکر شده بوده است. بعد ما این راوی را می بینیم و آن را به قرینه اینکه اکثر روایات محمد بن یعقوب از علی بن ابراهیم است، آن علی مطلق را به علی بن ابراهیم منصرف می کنیم. بنابراین با وجود این احتمال دیگر این قرینه مفید نیست.


Nokteh:
مرحوم طبرسی در مقدمه کتاب می نویسد:
و لا نأتي في أكثر ما نورده من الأخبار بإسناده إما لوجود الإجماع عليه أو موافقته لما دلت العقول إليه أو لاشتهاره في السير و الكتب بين المخالف و المؤالف إلا ما أوردته عن أبي محمد الحسن العسكري ع فإنه ليس في الاشتهار على حد ما سواه و إن كان مشتملا على مثل الذي قدمناه فلأجل ذلك ذكرت إسناده في أول جزء من ذلك دون غيره‏.
هر چند در صدر مطلب فرموده همه روایات مطرح شده یا اجماعی است و یا موافق عقل و یا شهرت و این چیزی را ثابت نمی کند، چون در همه روایات احتمال موافقت با عقل می آید، اما از آنجا که در ذیل آن کتاب تفسیر امام عسکری را استثناء کرده برای آن اسناد خود را مطرح کرده است و علت استثناء را عدم شهرت آن دانسته، شاید بتوان ادعا کرد که مستثنی منه (بقیه روایات) مشهور بوده اند. بنابراین بقیه روایات حجت هستند.


Nokteh:
مرحوم شیخ در تهذیب و استبصار تنها در مقام حل تعارض روایات بوده است.
مرحوم کلینی و شیخ صدوق تنها روایاتی که مورد فتوایشان بوده و به نظرشان صحیح بوده نقل کرده اند.
بنابراین بسیاری از روایات به دست ما نرسیده است. چون این بزرگواران در مقام احصا همه روایات نبودند.


OnvanNokteh:
شهرت کتبی که محمدون ثلاث از آنها روایت نقل کرده ان

Nokteh:
بعید نیست همانطور که محقق سبزواری معتقد است ما نیازی به بررسی طرق در مشیخه نداریم، چون به احتمال قوی کتبی که محمدون ثلاث از آنها روایت نقل کرده اند مشهور بوده است. این ادعا مویداتی نیز دارد. اینکه شیخ در هیچ جای تهذیبین اشکال سندی بر طرق نکرده، و شیخ صدوق نیز در مقدمه ادعا کرده که کتبی که روایات را گرفته مشهور و معتمد بوده است.
با این بیان نیازی به بررسی طرق نه در مشیخه ها و نه در فهرست نداریم.


Nokteh:
عده من اصحابنا
سوال دوم: عده از احمد بن محمد ها
کلینی برای سه نفر عده مطرح کرده:

1. عده از احمد بن محمد بن عیسی:
رجال‏النجاشي/باب‏الميم/377
1026 - محمد بن يعقوب بن إسحاق أبو جعفر الكليني ... و قال أبو جعفر الكليني: كل ما كان في كتابي عدة من أصحابنا عن أحمد بن محمد بن عيسى فهم محمد بن يحيى و علي بن موسى الكميذاني و داود بن كورة و أحمد بن إدريس و علي بن إبراهيم بن هاشم.

خلاصه علامه، ص271و272: «الفائدة الثالثة: قال الشيخ الصدوق محمد بن يعقوب الكليني في كتابه الكافي في أخبار كثيرة عدة من أصحابنا عن أحمد بن محمد بن عيسى قال و المراد بقولي عدة من أصحابنا محمد بن يحيى و علي بن موسى الكمنداني و داود بن كورة و أحمد بن إدريس و علي بن إبراهيم بن هاشم».

خاتمه مستدرک، ج3، ص508 و 509: در حاشیه کتاب آمده است: «و حديث على ظهر الاستبصار الذي كتبه الشيخ جعفر بن علي بن جعفر المشهدي عن نسخة خط المصنف، و الكاتب والد محمّد بن جعفر المشهدي صاحب مزار محمد بن المشهدي، و قد فرغ عن كتابته سنة 573 و صورة المكتوب على ظهره هذه: وجدت بخط الشيخ السعيد أبي جعفر الطوسي: سألت الشيخ السعيد أبي عبد اللّه محمّد ابن محمد بن النعمان الحارثي رضي اللّه عنه و أبي عبد الله الحسين بن عبيد اللّه الغضائري رضي اللّه عنه، عن قول الكليني: عدة من أصحابنا في كتاب الكافي و رواياته؟ فقالا: كلّما كان عدّة من أصحابنا، عن أحمد بن محمد بن عيسى فإنّما هو: محمد بن يحيى، و علي بن موسى الكميذاني- يعني: القمي، لأنّه اسم قم بالفارسية- و داود بن كورة، و أحمد بن إدريس، و علي بن إبراهيم .... انتهى. و النسخة عند الشيخ هادي كاشف الغطاء. الجاني آقا بزرگ.» علی بن الحسین» دارد.

2. عدّه از سهل بن زیاد:
خلاصه علامه، ص271و272: «الفائدة الثالثة: ... قال و كلما ذكرته في كتابي المشار إليه عدة من أصحابنا عن سهل بن زياد فهم علي بن محمد بن علان و محمد بن أبي عبد الله و محمد بن الحسن و محمد بن عقيل الكليني.»

3. عدّه از احمد بن محمد بن خالد:
• خلاصه علامه، ص271و272: «الفائدة الثالثة: ... و قال كلما ذكرته في كتابي المشار إليه عدة من أصحابنا عن أحمد بن محمد بن خالد البرقي فهم علي بن إبراهيم و علي بن محمد بن عبد الله بن أذينة و أحمد بن عبد الله بن أمية و علي بن الحسن‏».

در مجمع الرجال قهپائی، ج7، ص200 مطلب فوق را از علامه نقل میکند با این تفاوت که به جای «احمد بن عبدالله بن امیه»، «احمد بن عبدالله ابیه» آورده است (هر چند در پاورقی به اختلاف نسخه و اینکه در برخی نسخ مجمع الرجال، «بن امیه» است، اشاره کرده است) و به جای «علی بن الحسن»، «علی بن الحسین» آورده است که در این دومی با نقل خاتمه مستدرک از علامه مشترک است. در پاورقی نیز، دراینکه علی بن ابراهیم، همان معروف باشد تشکیک میکند چرا که روایت مستقیم علی از احمد را ندیده است، هر چند احتمالش را میدهد ولی میفرماید شاید هم منظور علی ابن ابراهیم است یعنی علی بن محمد بن ابراهیم که همان علان کلینی است.

• وسائل الشیعه، ج30، ص148و149: «و اعلم أنه قال في كتاب العتق، من الكافي، في جملة من النسخ هكذا-:" عدة من أصحابنا: علي بن إبراهيم، و محمد بن جعفر، و محمد بن يحيى، و علي بن محمد بن عبد الله القمّيّ، و أحمد بن عبد الله، ‌و علي بن الحسن: جميعا عن أحمد بن محمد بن خالد". فالظاهر أن المذكورين من جملة" العدة التي تروي عن ابن خالد".» همچنین جامع الرواة، (چاپ قدیم، ج2، ص465 و 466) این نقل را از کافی دارد و به جای «بن امیه»، «بن ابیه» دارد. همچنین در نقل از منتقی و ظاهرا کافی، «علی بن الحسین» دارد.

• وسائل الشیعه، ج23، ص37: «وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا (عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى وَ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْقُمِّيِّ وَ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَ عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ جَمِيعاً) عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ» و برای «علی بن الحسن» حاشیه زده است که: «في نسخة الحسين (هامش المصححة الثانية).» همچنین در آخر پرانتز حاشیه زده است که : « فيه بيان العدة التي تروي عن أحمد بن محمد بن خالد و ياتي فيها قول آخر في آخر الكتاب" منه قده"- راجع الفائدة الثالثة من الخاتمة-، و هذه النسخة ليست في التهذيب" منه قده".» استقصاء، ج2، ص163 هم از کافی نقل میکند.

• کافی دارالحدیث، ج12، ص25: « في الوسائل:+ «عليّ بن إبراهيم ومحمّد بن جعفر ومحمّد بن يحيى وعليّ بن محمّد بن عبد اللّه القمّي‌وأحمد بن عبد اللّه وعليّ بن الحسن». هذه الزيادة تفسير لعدّة من أصحابنا، وليست من كلام الكليني ظاهراً؛ فإنّها غير مذكورة في التهذيب والاستبصار. وقد وردت الزيادة في النسخ أيضاً، لكن لم نذكرها لكونها مشوّشة مغلوطة في بعضها.» راجع تهذیب، ج8، ص220  و  استبصار، ج4، ص3  و  الوافی، ج10، ص600 (همگی نقل از کلینی بدون بیان عده)

• خاتمه مستدرک، ج3، ص508 و 509: «و أمّا الثانية: ففي الخلاصة عنه: و كلمات ذكرت في كتابي هذا عدّة من أصحابنا، عن أحمد بن محمّد بن خالد البرقي فهم: علي بن إبراهيم، و أحمد ابن عبد اللّه بن أمية، و علي بن محمّد بن عبد اللّه بن أذينة، و علي بن الحسين السعدآبادي، انتهى. و في الكافي في الباب التاسع من كتاب العتق: عدّة من أصحابنا (على ابن إبراهيم، و محمّد بن جعفر، و محمّد بن يحيى، و علي بن محمّد بن عبد اللّه القمي، و أحمد بن عبد اللّه، و علي بن الحسين) جميعا، عن أحمد بن محمّد بن خالد، عن عثمان بن عيسى. إلى آخره، هكذا في جملة من النسخ، و في بعضها عدّة من أصحابنا، عن أحمد بن محمّد بن خالد، عن عثمان. إلى آخره.» و در حاشیه کتاب آمده است: «و حديث على ظهر الاستبصار الذي كتبه الشيخ جعفر بن علي بن جعفر المشهدي عن نسخة خط المصنف، و الكاتب والد محمّد بن جعفر المشهدي صاحب مزار محمد بن المشهدي، و قد فرغ عن كتابته سنة 573 و صورة المكتوب على ظهره هذه: وجدت بخط الشيخ السعيد أبي جعفر الطوسي: سألت الشيخ السعيد أبي عبد اللّه محمّد ابن محمد بن النعمان الحارثي رضي اللّه عنه و أبي عبد الله الحسين بن عبيد اللّه الغضائري رضي اللّه عنه، عن قول الكليني: عدة من أصحابنا في كتاب الكافي و رواياته؟ فقالا: كلّما كان عدّة من أصحابنا، عن أحمد بن محمد بن عيسى فإنّما هو: محمد بن يحيى، و علي بن موسى الكميذاني- يعني: القمي، لأنّه اسم قم بالفارسية- و داود بن كورة، و أحمد بن إدريس، و علي بن إبراهيم. و كلّ ما كان عدّة من أصحابنا، عن أحمد بن محمّد بن خالد البرقي فهم: علي بن إبراهيم، و علي بن محمد ماجيلويه، و محمد بن عبد اللّه الحميري، و محمّد بن جعفر، و علي بن الحسين. انتهى. و النسخة عند الشيخ هادي كاشف الغطاء. الجاني آقا بزرگ.»علی بن الحسین» دارد.

نتیجه:
خلاصه	خاتمه وسائل	پاورقی مستدرک
علي بن إبراهيم	علي بن إبراهيم	علي بن إبراهيم
علي بن محمد بن عبد الله بن أذينة	 علي بن محمد بن عبد الله القمي	علي بن محمد ماجيلويه
و أحمد بن عبد الله بن أمية	أحمد بن عبد الله	 
علي بن الحسن	 علي بن الحسن (الحسین)	علي بن الحسين
 	محمد بن جعفر	محمد بن جعفر
 	محمد بن يحيى	 
 	 	 محمد بن عبد الله الحميري
 
علامه در فایده سوم خاتمة خلاصة الاقوال ص 272
و قال كلما ذكرته في كتابي المشار إليه عدة من أصحابنا عن أحمد بن محمد بن خالد البرقي فهم 
1.	علي بن إبراهيم 
2.	و علي بن محمد بن عبد الله بن أذينة 
3.	و أحمد بن عبد الله بن أمية 
4.	و علي بن الحسن 
نکته: نقل قهپایی در مجمع الرجال، ج7ص200 از خلاصه تفاوت دارد.
1.	احمد بن عبدالله ابیه (البته پاورقی دارد که برخی نسخه های مجمع الرجال بن امیه است)
2.	علی بن الحسین 
و نقل محدث نوری از خلاصه علامه در خاتمه مستدرک ج3ص508: تفاوت دارد «علی بن الحسین السعدآبادی»
شیخ حر عاملی در خاتمه وسائل ج30 ص 148 : 
و اعلم أنه قال في كتاب العتق، من الكافي ( وسائل ج23 ص 37 )‏، في جملة من النسخ هكذا-
و عن عدة من أصحابنا 
1.	(علي بن إبراهيم 
2.	و محمد بن جعفر 
3.	و محمد بن يحيى 
4.	و علي بن محمد بن عبد الله القمي 
5.	و أحمد بن عبد الله 
6.	و علي بن الحسن جميعا) عن أحمد بن محمد بن خالد
فالظاهر أن المذكورين من جملة" العدة التي تروي عن ابن خالد"
نکته: جامع الرواة به جای «بن امیه» «بن ابیه» دارد و «علی بن الحسین»
نکته: پاورقی کافی دارالحدیث ج12ص25 نسبت به مطلب وسائل گوید: «هذه الزيادة تفسير لعدّة من أصحابنا، وليست من كلام الكليني ظاهراً؛ فإنّها غير مذكورة في التهذيب والاستبصار. وقد وردت الزيادة في النسخ أيضاً، لكن لم نذكرها لكونها مشوّشة مغلوطة في بعضها.» راجع تهذیب، ج8، ص220  و  استبصار، ج4، ص3  و  الوافی، ج10، ص600 (همگی نقل از کلینی بدون بیان عده)»
شیخ آقا بزرگ در حاشیه خاتمه مستدرک الوسائل ج3 ص 508: 
و حديث على ظهر الاستبصار الذي كتبه الشيخ جعفر بن علي بن جعفر المشهدي عن نسخة خط المصنف، و الكاتب والد محمد بن جعفر المشهدي صاحب مزار محمد بن المشهدي، و قد فرغ عن كتابته سنة 573 و صورة المكتوب على ظهره هذه:
وجدت بخط الشيخ‏ السعيد أبي‏ جعفر الطوسي‏: سألت الشيخ السعيد أبي عبد الله محمد ابن محمد بن النعمان الحارثي رضي الله عنه و أبي عبد الله الحسين بن عبيد الله الغضائري رضي الله عنه، عن قول الكليني: عدة من أصحابنا في كتاب الكافي و رواياته؟
فقالا: كلما كان عدة من أصحابنا، عن أحمد بن محمد بن عيسى فإنما هو محمد بن يحيى، و علي بن موسى الكميذاني- يعني: القمي، لأنه اسم قم بالفارسية- و داود بن كورة، و أحمد بن إدريس، و علي بن إبراهيم.
و كل ما كان عدة من أصحابنا، عن أحمد بن محمد بن خالد البرقي فهم: 
1.	علي بن إبراهيم، 
2.	و علي بن محمد ماجيلويه، 
3.	و محمد بن عبد الله الحميري، 
4.	و محمد بن جعفر، 
5.	و علي بن الحسين.
انتهى.
و النسخة عند الشيخ هادي كاشف الغطاء.
الجاني آقا بزرگ.
 
بررسی
1.	علی بن ابراهیم در هر 3 مشترک است
2.	علی بن محمد بن عبدالله القمی با علی بن محمد ماجیلویه متحد هستند 
توضیح: 
نجاشی در رقم 683 گوید: علی بن ابی القاسم عبدالله بن عمران المعروف أبوه بماجيلويه ... رأى أحمد بن محمد البرقي و تأدب عليه و هو ابن بنته.
و در رقم 947 گوید: محمد بن ابی القاسم عبید الله بن عمران الجنابی البرقی أبو عبد الله الملقب ماجيلويه و أبو القاسم يلقب بندار ... و هو صهر أحمد بن أبي عبد الله البرقي على ابنته و ابنه علي بن محمد منها  و كان أخذ عنه العلم و الأدب. 
پس در 683 گوید که وی پسر دختر برقی است، و در 974 گوید که محمد داماد برقی است و علی بن محمد فرزند او از این زن است. معلوم می شود که در رقم 683 نام پدربزرگش را بیان کرده نه پدرش را. (البته استاد اشکالی نمودند)
علی بن محمد بن عبدالله بن اذینه هم با ایندو متحد است و «ابن ابنته» بوده است، و در برخی نسخه ها چنین بوده است
3.	احمد بن عبدالله بن امیه، در برخی نسخه های خلاصه (نقل قاموس الرجال) بن ابنه بوده است پس با همان احمد بن عبدالله متحد هستند یعنی نوه پسری برقی بوده است
شاهدش هم طریق صدوق به محمد بن مسلم ج4 ص 424: 
و ما كان فيه عن محمد بن مسلم الثقفي‏ فقد رويته عن علي بن أحمد بن عبد الله ابن أحمد بن أبي عبد الله، عن أبيه‏، عن جده أحمد بن أبي عبد الله البرقي، عن أبيه محمد بن خالد، عن العلاء بن رزين، عن محمد بن مسلم.
4.	 علی بن الحسن در برخی نقل ها، علی بن الحسین است. با توجه به نسخه های علی بن الحسین، که همان سعدآبادی است و علی بن الحسن هم مجهول است و خود خلاصه هم در یک نسخه علی بن الحسین را نقل کرده است. بنابراین مشخص می شود احتمال علی بن الحسین قوی تر است.

بررسی وثاقت عده:
محدث نوری:
به چند دلیل نیازی به بررسی عده نیست؛ زیرا اولا روایات کافی صحیح است. ثانیا عده ای از اصحاب و بعض الاصحاب در اطلاق فقها، بر بزرگان شیعه و فقهای ثقه و جلیل اطلاق می شود. ثالثا همه این افراد شیخ الاجازه هستند. پس کتب مشهور بوده و نیازی به وثاقت این افراد نیست. رابعا در همه عده ها، لااقل یک ثقه بین این افراد وجود دارد. بنابراین نیازی به بررسی نیست.
اشکال (استاد):
مبنای ما صحت همه روایات کافی نیست. فهم جلالت قدر و وثاقت از کلمه اصحابنا قابل اثبات نیست. اثبات شهرت کتب و روایات نیز مشکل است. این توجیهات برای کسی است که نمی خواهد افراد را بررسی کند. اما ما قصد داریم وثاقت تک تک افراد را بررسی کنیم:
بله با توجه به اینکه این افراد همه روایات را بدون اختلاف نسخه برای کلینی نقل کرده اند، مشخص می شود همه این افراد ثقه هستند که اختلاف نسخه ای بین شان نیست. به هر حال این افراد عبارتند از:

1. عده از احمد بن محمد بن خالد برقی:
علی بن ابراهیم، که تردیدی در وثاقتش نیست.
علی بن محمد بن عبدالله:
الف. اگر علی بن محمد بن اذینه باشد، که مجهول است.
ب. اگر علی بن محمد بن عبدالله بن بنته باشد، کما هو الحق، نوه دختری برقی است و همانطور که گفتیم همان علی بن محمد ماجیلویه است. پس توثیق خاص دارد. البته در نجاشی به پدربزرگش نسبت داده شده است.
رجال‏النجاشي/باب‏العين/باب‏علي/261
683 - علي بن أبي القاسم عبد الله بن عمران البرقي المعروف أبوه بماجيلويه يكنى أبا الحسن. ثقة فاضل فقيه أديب رأى أحمد بن محمد البرقي و تأدب عليه و هو ابن بنته. صنف كتبا منه.
الا ان یقال: احتمال دارد خود عبدالله هم داماد برقی بوده است و پسری به نام علی داشته است. یعنی هم پدر (عبدالله ابوالقاسم) و هم پسر (محمد بن عبدالله) داماد برقی بودند. 
البته واضح است که این احتمال بسیار بعید است.

بنابراین وثاقت ثابت است.
احمد بن عبدالله:
در برخی نسخه ها احمد بن عبدالله بن امیه آمده است، اما با توجه به اینکه در تنقیح المقال از برخی نسخه ها نقل کرده اند: احمد بن عبدالله بن ابنه، مقصود این است که وی نوه پسری برقی است.
1-  مشایخ محمدون ثلاث
2-  وقوع در سند کافی، ج 3، ص 455 
الف. آثار صحیحه
ب. کلینی من اوثق الناس است و قطعا از غیر ثقه روایت نمی کند.
ج. روایت جلیل
3-  وقوع ایشان در طرق نجاشی، ص 229 ترجمه عبدالله بن محمد بن نهیکی
4-  مشایخ اجازه: 
5-  وقوع بشاره المصطفی ج 2، ص 176 [بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ: حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِيُّ قَالَ: حَدَّثَنَا أَبِي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي مُحَمَّدٍ الْأَنْصَارِيِّ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ الْبَاقِرِ ع‏]
6-  وقوعش در مشیخه صدوق در طریق محمد بن مسلم: ما كان فيه عن محمّد بن مسلم الثقفيّ‏ فقد رويته عن عليّ بن أحمد بن عبد اللّه ابن أحمد بن أبي عبد اللّه، عن أبيه‏، عن جدّه أحمد بن أبي عبد اللّه البرقيّ، عن أبيه محمّد بن خالد، عن العلاء بن رزين، عن محمّد بن مسلم.
7-  روایت صحیح الحدیث
روایت احمد بن ادریس از ایشان: ثواب الاعمال، ص271
8-  کثرت روایات
9-  روایت جلیل: روایت مرحوم کلینی، حسن بن حمزه العلوی [امالی مفید، ص 317 و امالی طوسی، ص 88 و 204]
10-  در اسناد دو قلو (در عده من اصحابنا و در طریق شیخ به احمد بن محمد بن خالد برقی و در طریق نجاشی به محمد بن خالد برقی و...)
11- توثیق عام شهید ثانی در مورد مشاهیر در زمان کلینی به بعد.
البته اولا شهرت فی الجمله باید ثابت باشد و ثانیا معلوم نیست مشایخ کلینی را هم شامل شود.
12- مبنای آقای تبریزی در مورد مشاهیر از روات
13- حساب احتمالات در مورد مروی عنه های کلینی: اکثر موارد ثقه هستند، در مورد موارد مشکوک هم احتمال وثاقت است و از تراکم این احتمالات، اطمینان به وثاقت مورد مشکوک هم حاصل می شود.

نتیجه: بعید نیست از برخی از این وجوه یا مجموع این وجوه اطمینان به وثاقت ایشان حاصل شود.

علی بن الحسن یا الحسین:
[مرحوم بروجردی: به قرینه راوی و مروی عنه، علی بن الحسین سعد آبادی است.]
1-  کامل الزیارات در ابتدای، ص 109
2-  وقوعش در مشیخه صدوق در موارد متعددی
3-  بشاره المصطفی، ج2، ص 157 و ...
4-  شیخ محمدون ثلاث
5-  اسناد کافی
6- روایت اجلا (کلینی و ابوغالب زراری و....)
7- وقوع در طرق نجاشی
8- اسناد دو قلو
بنابراین وثاقت ثابت است.

اگر هم علی بن الحسن باشد، بیشتر وجوه قبلی در موردش جریان دارد و وثاقت ثابت می شود. 

محمد بن جعفر:
محمد بن جعفر که در این طبقه واقع شده، می تواند یکی از این سه راوی باشد: 
محمد بن جعفر بن بطه:
در طریق شیخ به برقی واقع شده است. اما از آنجا که کلینی در هیچ جا، از وی روایت ندارد، مشکل ایجاد می شود.
محمد بن جعفر اسدی:
ایشان استاد کلینی است و مرحوم کلینی حدود 80 روایت از او با عناوین مختلف دارد
1.	محمد بن ابی عبدالله  76 روایت
2.	محمد بن ابی عبدالله الکوفی
3.	محمد بن جعفر الاسدی
4.	محمد بن جعفر الکوفی (ممکن است محمد بن جعفر الرزاز باشد)

 نجاشی 1020 - محمد بن جعفر بن محمد بن عون الأسدي أبو الحسين الكوفي 
ساكن الري. يقال له محمد بن أبي عبد الله كان ثقة صحيح الحديث إلا أنه روى عن الضعفاء. و كان يقول بالجبر و التشبيه و كان أبوه وجها روى عنه أحمد بن محمد بن عيسى. 
له كتاب الجبر و الاستطاعة. أخبرنا أبو العباس بن نوح قال: حدثنا الحسن بن حمزة قال: حدثنا محمد بن جعفر الأسدي بجميع كتبه قال: و مات أبو الحسين محمد بن جعفر ليلة الخميس لعشر خلون من جمادى الأولى سنة اثنتي عشرة و ثلاثمائة. و قال ابن نوح: حدثنا أبو الحسن بن داود قال: حدثنا أحمد بن حمدان القزويني عنه بجميع كتبه. 
                        
فهرست: 661 - محمد بن جعفر الأسدي يكنى أبا الحسين. له كتاب الرد على أهل الاستطاعة. أخبرنا جماعة عن التلعكبري عن محمد بن جعفر الأسدي. 
 
رجال من لم یرو 6278 - 28 - محمد بن جعفر الأسدي يكنى أبا الحسين الرازي كان أحد الأبواب. 
 
کتاب الغیبة شیخ:
الغیبة: 415 
"و قد كان‏ في‏ زمان‏ السفراء المحمودين أقوام ثقات ترد عليهم التوقيعات من قبل المنصوبين للسفارة من الأصل. منهم أبو الحسين محمد بن جعفر الأسدي رحمه الله‏" 
و سپس چند روایت در مدح او می آورد
 
الغیبة: 417
«و مات الأسدي على ظاهر العدالة لم يتغير و لم يطعن عليه في شهر ربيع الآخر سنة اثنتي عشرة و ثلاثمائة».
 
ترضی شیخ صدوق و ترجیح روایت مشتمل بر او:
فقیه ج 2 ص 118:
وَ أَمَّا الْخَبَرُ الَّذِي رُوِيَ فِيمَنْ أَفْطَرَ يَوْماً مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ مُتَعَمِّداً أَنَّ عَلَيْهِ ثَلَاثَ كَفَّارَاتٍ‏ فَإِنِّي أُفْتِي بِهِ فِيمَنْ أَفْطَرَ بِجِمَاعٍ مُحَرَّمٍ عَلَيْهِ أَوْ بِطَعَامٍ مُحَرَّمٍ عَلَيْهِ لِوُجُودِي ذَلِكَ‏ فِي رِوَايَاتِ أَبِي الْحُسَيْنِ الْأَسَدِيِّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ‏ فِيمَا وَرَدَ عَلَيْهِ مِنَ الشَّيْخِ أَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عُثْمَانَ الْعَمْرِيِّ قَدَّسَ اللَّهُ رُوحَهُ.
 
 
بنابراین توثیق وی ثابت است
 
نکته: اردبیلی در جامع الرواة گوید وی با محمد بن جعفر الرزاز متحد است که محدث نوری چندین اشکال می گیرد. در الرزاز بیان شد.
 
 بررسی فساد عقیده اش 
 
نجاشی گفته است کان یقول بالجبر و التشبیه- و نیز در رقم 364 - ترجمه حمزة بن القاسم بن علي بن حمزة بن الحسن بن عبيد الله بن العباس بن علي بن أبي طالب [عليه السلام‏] گوید: ... و کتاب الرد علی محمد بن الاسدی 
جواب 
1.	این کلام نجاشی تعارض دارد با ترضی شیخ صدوق و کلام شیخ در غیبة که  مات الأسدي على ظاهر العدالة لم يتغير و لم يطعن عليه 
2.	اگر وی واقعا قائل به جبر و تشبیه بوده است، همانا شاگردش مرحوم کلینی باید بدان واقف می شد.
A.	ربطی به اعتقاد 
3.	کلینی چند روایت از محمد بن ابی عبدالله در بطلان تشبیه و جبر دارد. 
 الكافي: الجزء 1، باب في إبطال الرؤية (9) الحديث 1، و الحديث 11. و باب النهي عن الصفة 10، الحديث 3. و باب النهي عن الجسم و الصورة 11، الحديث 4، و الحديث 6 و 7 و باب الجبر و القدر 30، الحديث 12، و الحديث 13. و باب الاستطاعة 31، الحديث 3 و غير ذلك. 
4.	نجاشی گوید «کتاب الجبر و الاستطاعة» داشته است اما شیخ نام کتاب را «کتاب الرد علی اهل الاستطاعة» آورده است. و بعید است که وی دو کتاب داشته است یکی در جبر و استطاعت و دیگری در رد استطاعة
استاد: با توجه به روایات ایشان در بطلان تشبیه و جبر و از آنجا که وی نمایندگی امام را داشته است، قطعا وی سالم العقیده بوده است. 

محمد بن جعفر الرزاز
وی استاد کلینی است و از بیش از 50 روایت دارد با عناوین
1.	الرزاز
2.	ابوالعباس الرزاز
3.	ابوالعباس الرزاز محمد بن جعفر
4.	ابوالعباس الکوفی
5.	ابوالعباس محمد بن جعفر
6.	ابوالعباس محمد بن جعفر الرزاز
7.	محمد بن جعفر الرزاز
8.	محمد بن جعفر الرزاز الکوفی
9.	محمد بن جعفر ابوالعباس
10.	محمد بن جعفر ابوالعباس الرزاز
11.	محمد بن جعفر ابوالعباس الکوفی 
البته چند روایت هم با عنوان محمد بن جعفر الکوفی دارد اما احتمال دارد که محمد بن جعفر الاسدی باشد، زیرا او هم کوفی است.
 
ترجمه نشده است. اما چندین بار در طرق نجاشی واقع شده است.
آ خوئی15:172 به نقل از کشکول البحرانی 1:187 گوید: (در جامع فقه، رسالة ابی غالب الزراری ص 140):
ابوغالب الزراری در نامه اش به فرزندش محمد بن عبیدالله بن احمد گوید: "جدتي أم أبي فاطمة بنت جعفر بن الحسن بن محمد القرشي النوار مولى لبني مخزوم ... و أخوها أبو العباس محمد بن جعفر الرزاز و هو أحد رواه الحديث و مشايخ الشيعة ... و كان مولد محمد بن جعفر سنة ست و ثلاثين و مائتين و مات ست عشرة و ثلاثمائة (316) و سنه ثمانون سنة، و كان من محله في الشيعة أنه كان الوافد عنهم إلى المدينة عند وقوع الغيبة سنة ستين و مائتين و أقام بها سنة و عاد و قد ظهر له من أمر الصاحب ع ما احتاج إليه و أمه و أم أخته فاطمة جدتي بنت محمد بن عيسى القيسي النستري"
 
نکته: اتحاد او با اسدی
مرحوم اردبیلی در جامع الرواة او را با محمد بن جعفر الاسدی متحد دانسته است
اشکالات محدث نوری خاتمة مستدرک 6:348
1.	کنیه اسدی، ابو الحسین است و کنیه رزاز ابوالعباس
2.	او محمد بن جعفر بن محمد بن عون است و این محمد بن جعفر بن محمد بن الحسن
3.	او اسدی کوفی است و این قرشی مخزومی
4.	اسدی در سال 312 مرحوم شده و رزاز در 316
5.	اسدی ساکن ری بوده است و غالب رواتش اهل ری هستند و رزاز ساکن کوفه بوده است و در آنجا مرحوم شده
6.	ابوغالب زراری اشاره ای به کتاب جبر و استطاعت که نجاشی برای اسدی گفته است نکرده است
7.	نجاشی چندین کتاب را از طریق شیخ مفید، عن ابی غالب عن محمد بن جعفر الرزاز نقل میکند 
و طریق خودش به کتب اسدی ابن نوح، عن الحسن بن حمزة، و یک طریق دیگر است، 
و اگر ایندو متحد بودند، سزاوار بود که همان طریق اول را بگوید که اجل است.
8.	نجاشی در ترجمه اسدی گوید پدرش از وجوه بود. و اگر پدر رزاز هم از وجوه بود، ابوغالب به این نکته اشاره می کرد زیرا در صدد بیان فضائل قبیله اش بوده است.
9.	و ...
آ خوئی 15:173 همین نظر را دارد و برخی وجوه را گفته است و در نهایت گوید چون هر دو ثقه هستند و بحث خیلی مهم نیست"
استاد:
هر چند کتاب ابوغالب ثابت نیست و بیشتر این وجوه ثابت نمی شود، اما به هر حال اتحاد قابل اثبات نیست.
 
وجوه عامه
1.	شیخ محمدون ثلاث (شیخ کلینی
2.	وقوع در کافی
a.	در ضمن عده(اگر این باشد)
b.	در اول سند حدود 50 مورد
3.	وقوع در کامل الزیارات (بیش از 60 مورد بلاواسطه)
5.	وقوع در بشارة المصطفی (5 روایت)
6.	وقوع در طرق نجاشی
a.	به بشر بن سلام رقم 286
b.	به خالد بن یزید رقم 394
c.	به داود بن فرقد رقم 418
d.	به داود بن محمد رقم 427
e.	و ...
7.	وقوع در مزار ابن مشهدی، ص541
8.	اشکال سندی نکردن تهذیب، ج7، ص173
9.	اسناد چند قلو اگر جزو عده بودن ثابت باشد.
10.	حساب احتمالات در مورد مروی عنه های کلینی

نتیجه: با توجه تمامیت برخی از این وجوه به ویژه کامل الزیارات، وثاقت ثابت است.

نکته:
کلینی تنها از اسدی و رزاز روایت دارد، اما نقل این دو از احمد بن محمد بن خالد ثابت نیست و ابن بطه هر چند از احمد روایت دارد، اما نقل کلینی از ایشان معلوم نیست؛ از طرف دیگر رزاز با عناوین مختلفش از احمد بن محمد حتی مطلقش روایت ندارد و محمد بن جعفر اسدی با عناوین مختلفش کلا پنج روایت از احمد بن صالح رازی روایت دارد. اما محمد بن جعفر بن بطه هم در طریق سوم شیخ به احمد بن محمد بن خالد در فهرست است و هم دو روایت از ایشان دارد. (وسایل، ج5، ص51 و ج16، ص20)
بنابراین در عده من اصحابنا معلوم نمی شود کدامیک مراد است، البته با توجه به مبنای استاد در مورد اینکه هر سیزده نفر عده برای هر سه نفر هستند و در عده از سهل، محمد بن ابی عبدالله واقع شده، که همان اسدی است، مشخص می شود مقصود از محمد بن جعفر در عده برقی نیز محمد بن جعفر اسدی مراد است.
علاوه بر این، از آنجا که وثاقت هر سه ثابت شد، مشکلی وجود ندارد.
محمد بن عبدالله بن جعفر حمیری:
توثیق خاص دارد.
                        رجال‏النجاشي/باب‏الميم/354
949 - محمد بن عبد الله بن جعفر بن الحسين بن جامع بن مالك الحميري أبو جعفر القمي 
كان ثقة وجها كاتب صاحب الأمر عليه السلام و سأله مسائل في أبواب الشريعة.

البته شیخ در رجال در من لم یرو سه بار نام ایشان را تکرار کرده و احتمالاً سهو القلم است.
                        رجال‏الطوسي/باب‏ذكرأسماء.../باب‏الميم/439
6271 - 21 - محمد بن عبد الله الحميري 
أبو جعفر قمي. 
                        رجال‏الطوسي/باب‏ذكرأسماء.../باب‏الميم/445
6336 - 86 - محمد بن عبد الله بن جعفر 
الحميري روى عنه أحمد بن هارون الفامي و جعفر بن الحسين روى عنهما محمد بن علي بن الحسين بن بابويه. 
                        رجال‏الطوسي/باب‏ذكرأسماء.../باب‏الميم/448
6374 - 124 - محمد بن عبد الله بن جعفر 
الحميري روى ابن بابويه أبو جعفر عن أحمد بن هارون الفامي عنه.


استاد:
عده های مطرح شده تنها عده یک نفر نیستند، بلکه عده هر سه نفر یکی است. شاهد این ادعا این است که در حدود 100 مورد عده از سهل و احمد بن محمد روایت کرده است و در مواردی هم سهل با ابن خالد یا برقی آمده است. ظاهر ذکر عده این است که همه عده هم از سهل روایت دارند و هم از احمد بن محمد و بخواهیم عده هر یک را جدا کنیم، خلاف ظاهر است و باعث استخدام (مقصود بعضی از این عده و بعضی از آن عده است) می شود. از طرف دیگر قطعا عده های مشترک، غیر از عده های مطرح شده، نیست. چون هیچ جا به این نکته نشده است و هیچ کس چنین فهمی نداشته است. بنابراین تمام این عده ها از این سه نفر نقل می کنند و تنها سه چهار نفر مطرح شده، عده به شمار نمی روند.
علاوه بر این، اختلاف نقل هایی که از علامه و حاشیه استبصار و .... نیز موید ادعای ماست.
صاحب معالم نیز دلیل دیگری مطرح کرده است: در اولین روایت کافی آمده است: عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا مِنْهُمْ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الْعَطَّارُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّد.
این احمد بن محمد اگر ابن عیسی باشد، مشکلی نیست. چون در خلاصه نیز در عده ابن عیسی محمد بن یحیی آمده است. در چند روایت جلوتر (روایت اول) می فرماید: عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِد. ظاهر این مطلب این است که مقصود از احمد بن محمد قبلی هم ابن خالد است. پس اگر عده دیگری بوده، می بایست اشاره می کرد. پس محمد بن یحیی هم جزو عده ابن خالد است و حال آنکه در خلاصه محمد بن یحیی جزو ابن خالد نیاورده است. 
ان قلت: ظاهر جدا کردن این افراد، حصر است. یعنی عده هر کدام با دیگری متفاوت است.
قلت: در ذهن کلینی آن افراد بودند و نقل کرده است و معنایش این نبوده که افراد دیگر نیستند. شاید هم علامه نقل به معنا کرده است. همین که نجاشی هم تنها عده یکی را نقل کرده، مشخص می شود کلینی این عده ها را در یک جا مطرح نکرده است و در جواب کسی که از او پرسیده عده فلانی کیست، چند نفر را که یادش می آمده نام می برده است. بنابراین یا باید دست از ظهور حصر برداریم و یا باید قائل به استخدام شویم و یا در عده های مشترک، ترکیب جدیدی در نظر بگیریم.


Nokteh:
اضمار روایات:
برای اثبات اینکه مسئول در روایات مضمره، امام ع است، چند وجه ذکر شده است:
1. شان برخی از روات اجل از آن است که از غیر امام ع سوالی کند و آن را برای دیگران نقل کنند.
فیه: در مورد زراره و محمد بن مسلم و ... این حرف را می توان پذیرفت، چون شان آنها این است که «لایسئلون الا الامام ع». البته آن هم در اواخر کار؛ اما در مورد بقیه این ادعا قابل پذیرش نیست.
2. آقای ایروانی: در زبان عربی ذکر ضمیر بدون مرجع، مالوف و صحیح نیست. پس قطعا عهدی بوده که به آن تکیه شده است. از طرف دیگر غیر از امام معصوم ع کسی نمی تواند معهود نزد روات باشد. پس متنی که در کتب روایت ذکر شده، مرجع معهودی داشته که همان امام ع است.
فیه: در کتب روایی عهد ذکری بوده و نام امام ع ذکر شده بود و سپس بخاطر تقطیع، مرجع ضمیر ذکر نشده است. همانطور که صاحب معالم در منتقی الجمان: تصریح دارد: علّت مضمره شدن بسیاری از روایات تقطیع و تبویب آنهاست. به عبارت دیگر وقتی راویان، روایات سماعه را از کتابی نقل می¬کردند، در روایت اول نام امام علیه السلام بوده و در روایات بعد به صورت ضمیر ذکر شده و راوی، روایت اول را نقل نکرده است.
3. معنا ندارد فرد ثقه ای  روایت را از امام علیه السلام پرسیده و به دیگران نقل کرده است، مشخص می شود سوال از امام ع بوده است، وگرنه لازمه اش تدلیس است.
فیه: این همه تقطیع و تلخیص هایی که در سندها و متن ها وجود دارد و از روات سر زده و هیچ کدام تدلیس نیست، دلیل بر عدم صحت این ادعاست.
4. آقای شبیری: اینکه اصحاب این متن را به عنوان روایت در مجامع روایی خود ثبت کرده و امثال شیخ طوسی و شیخ کلینی که متخصّصین این فن هستند با آن برخوردی همچون برخورد با روایات داشته¬اند، مشخص می شود سوال از امام ع بوده است.
اشکال اول (خویی): اگر بخاطر قراینی یا طریقی معتبر برای امثال کلینی روشن شده مسئول، امام ع است، برای ما حجت نیست.
اشکال دوم: اولا درست است که در کتب روایی نقل شده، اما دلیل نمی شود که آن را روایت بدانند. شاهدش هم این است که خود شیخ بر اضمار روایت اشکال می کند.
ثانیا نقل متن به عنوان روایت بخاطر این بوده که برای آنها حجت بوده، ولی شهادت بر روایت بودن آن از طرف امثال شیخ نیست.
5. در مقدمه کافی تصریح شده که آثار صحیحه از صادقین ع در این کتاب نقل شده است.
فیه: مقصود از آثار صحیحه این نیست که تک تک روایات آثار صحیحه است، بلکه مقصود این است که مجموع روایات در هر باب مشتمل بر آثار صحیحه است. پس نمی توان با استناد به این وجه حجیت مضمرات کافی را درست کرد.
6. علّت اضمار روایات تقطیع و تبویب آنهاست. بنابراین ما اصلا روایت مضمره نداریم. از طرف دیگر کتب و مجامع روایی برای جمع روایات است، نه فتاوای فقها. از طرف دیگر (به عنوان موید) در روایات ما شاید موردی نداشته باشیم که روایتی از غیر امام ع نقل شده باشد.
ان قلت: شیخ صدوق در فقیه از پدرش مطالبی نقل کرده است.
قلت: فرمایشات پدر شیخ صدوق روایاتی مرسله است، چون دأب فقها در آن زمان این بوده که در مقام فتوا، عین متن روایت را نقل می کردند.
بنابراین تردیدی در حجیت روایات مضمره وجود ندارد.


Nokteh:
بررسی کتاب رساله عددیه:
رساله عددیه جزوه ای حدودا 40 صفحه ای است در پاسخ به این سوال که آیا ماه رمضان دائما 30 روزه است یا مثل بقیه ماههای قمری، گاهی 29 روزه می شود. برخی از بزرگان اصحاب طرفدار عدد 30 روزه بوده اند و رویت ماه را ملاک نمی دانسته اند از جمله: شیخ صدوق-حسن بن حمزه علوی- جعفر بن قولویه- هارون بن موسی تلعکبری و ... شیخ مفید نیز در دوران جوانی قائل به همین نظر بوده و کتابی تحت عنوان «لمح البرهان فی عدم نقصان شهر رمضان» در دفاع از عدد می نویسد اما بعدها نظرش عوض می شود و می پذیرد که ماه رمضان نیز مانند سایر ماهها، گاهی 29 روز و گاهی 30 روز می شود و ملاک آن رویت است و لذا کتاب حاضر را در رد طرفداران عدد می نویسد.
شیخ مفید در این رساله راویان حدیث اینکه ماه رمضان گاهی 29 روز است و گاهی 30 روز را به چند خصوصیت توصیف می کند:
"أما رواه الحديث بأن شهر رمضان شهر من شهور السنة يكون تسعة و عشرين يوما و يكون ثلاثين يوما فهم فقهاء أصحاب أبي جعفر محمد بن علي و أبي عبد الله جعفر بن محمد و أبي الحسن موسى بن جعفر و أبي الحسن علي بن موسى و أبي جعفر محمد بن علي و أبي الحسن علي بن محمد و أبي محمد الحسن بن علي بن محمد ص و الأعلام الرؤساء المأخوذ عنهم الحلال و الحرام و الفتيا و الأحكام الذين لا يطعن عليهم و لا طريق إلى ذم واحد منهم و هم أصحاب الأصول المدونة و المصنفات المشهورة و كلهم قد أجمعوا نقلا‌ و عملا على أن شهر رمضان يكون تسعة و عشرين يوما نقلوا ذلك عن أئمة الهدى ع و عرفوه في عقيدتهم و اعتمدوه في ديانتهم"
سپس 25 روایت از امام باقر ع و امام صادق ع را بیان می کند. پس از آن نام 23 نفر دیگر را بدون ذکر روایتشان می برد. (مجموعا 48 نفر) ترتیب این روایت رعایت نشده است، و ظاهرا هیچ راوی از امام حسن عسگری ع را نام نبرده است.
1.	فممن روي عن أبي جعفر محمد بن علي الباقر ع أن شهر رمضان شهر من الشهور يصيبه ما يصيب الشهور من النقصان أبو جعفر محمد بن مسلم. أخبرني بذلك أبو غالب أحمد بن محمد الزراري رحمه الله عن أحمد بن محمد عن أحمد بن الحسن بن أبان عن عبد الله بن جبلة عن العلاء عن محمد بن مسلم عن أبي جعفر ع قال 
2.	و روى محمد بن قيس مثل ذلك و معناه أخبرني أبو القاسم جعفر بن محمد بن قولويه عن محمد بن همام عن عبد الله بن جعفر عن إبراهيم بن مهزيار عن الحسين بن سعيد عن يوسف بن عقيل عن محمد بن قيس عن أبي جعفر الباقر محمد بن علي ع قال 
3.	و روى محمد بن سنان عن أبي الجارود قال سمعت أبا جعفر محمد بن علي ع يقول 
4.	و روى مصدق بن صدقة عن عمار بن موسى الساباطي عن أبي عبد الله جعفر بن محمد ع قال
5.	و روى الحسن بن الحسين بن أبان عن أبي أحمد عمر بن الربيع قال سئل جعفر بن محمد ع
6.	و روى الحسين بن سعيد عن محمد بن الفضيل عن أبي الصباح الكناني عن أبي عبد الله ع قال
7.	و روى الحسين بن سعيد عن الحسن عن صفوان بن يحيى عن منصور بن حازم عن أبي عبد الله ع قال
8.	و روى صفوان بن يحيى عن عبد الله بن مسكان عن أبي عبد الله ع مثل ذلك سواء 
9.	و روى أحمد بن الحسن عن صالح بن خالد عن أبيجميلة عن زيد الشحام عن أبي عبد الله ع مثل ذلك سواء
10.	و روى محمد بن عبد الحميد عن يونس بن يعقوب قال قلت لأبي عبد الله ع
11.	و روى علي بن الحسن الطاطري عن محمد بن زياد عن إسحاق بن جرير عن أبي عبد الله ع
12.	و روى عمرو بن شمر عن جابر عن أبي عبد الله ع 
13.	و روى الحسن بن نصر عن أبيه عن أبي مخلد عن أبي جعفر محمد بن علي ع نحو ذلك قال [نکته: در برخی نسخ  و نسخه مستدرک "عن ابی مخلد" نیست]
14.	و روى أبو سارة عن ابن أبي يعفور قال قال أبو عبد الله ع 
15.	و روى عبد الله بن بكير مثل ذلك
16.	و روى علي بن مهزيار عن الحسين بن بشار عن عبد الله بن جندب عن معاوية بن وهب قال قال أبو عبد الله ع 
17.	و روى عبد السلام بن سالم عن أبي عبد الله ع أنه قال
18.	و روى يزيد بن إسحاق عن حماد بن عثمان عن عبد الأعلى بن أعين عن أبي عبد الله ع قال سمعته يقول
19.	و روى محمد بن الحسين بن أبي الخطاب عن يزيد بن إسحاق شعر عن هارون بن حمزة الغنوي قال سمعت أبا عبد الله ع يقول
20.	و روى سيف بن عميرة عن الفضيل بن عثمان عن أبي عبد الله ع قال
21.	و روى عثمان بن عيسى عن سماعة بن مهران عن أبي عبد الله ع قال
22.	و روی عبید بن زرارة عن أبی عبد الله ع مثله
23.	و روى الفضل بن عبد الملك عن أبي عبد الله ع
24.	و روى ابن أبي عمير عن حماد بن عثمان عن أبي عبد الله ع
25.	و روى حماد بن عثمان عن يعقوب الأحمر قال قلت لأبي عبد الله ع
26.	و روى كرام الخثعمي و عيسى بن أبي منصور و قتيبة الأعشى و شعيب الحداد و الفضيل بن يسار و أبو أيوب الخزاز و فطر بن عبد الملك و حبيب الجماعي و عمر بن مرداس و محمد بن عبد الله بن الحسين و محمد بن الفضيل الصيرفي و أبو علي بن راشد و عبيد الله بن علي الحلبي و محمد بن علي الحلبي و عمران بن علي الحلبي و هشام بن الحكم و هشام بن سالم و عبد الأعلى بن أعين و يعقوب الأحمر و زيد بن يونس و عبد الله بن سنان و معاوية بن وهب و عبد الله بن أبي يعفور فيمن لا يحصى كثرة مثل ذلك حرفا بحرف و في معناه و فحواه و فائدته.
 
بحث اول: انتساب کتاب به شیخ مفید:
اما اصل وجود چنین کتابی برای شیخ مفید، قطعی است چون نجاشی در ترجمه شیخ مفید در زمره کتابهای ایشان می فرماید: كتاب جوابات أهل‏ الموصل‏ في العدد و الرؤية.
اما اینکه نسخه های موجود، معتبر هستند یا نه: 
اما قدیمی ترین نسخه موجود، در کتابخانه آیه الله مرعشی می باشد که متعلق به قرن هفتم است.
آقا بزرگ در جاهای مختلف از این کتاب نام برده از جمله: ج5ص201-ج5ص235-ج11ص209-ج15ص232
آقا بزرگ تهرانی: در الذریعه ج5، ص177 می فرماید: «جوابات اهل الموصل فی العدد و الرؤیه» یقال له الرسالة العددیة و المسائل الموصلیات. 
در جایی دیگر می فرماید: الرسالة العددیه فی الرد علی اصحاب العدد: ... و النسخة عندی بحمدالله و هی بعینها مندرجة فی«الدر المنثور» (نوشته شیخ علی عاملی متوفی1103) جازما بانها للشیخ المفید. کما انه اندرج فیه السهویة السابقة المرددة بین کونها له او للسید المرتضی.
 
آقای حسینی جلالی، در مقدمه رساله عددیه می نویسد: فإنّ هذا الكتاب يعتبر من عيون تراث الشيخ المفيد، و قد كان متداولا عند الأعلام، و تكرّر ذكره في كثير من كتب الفقه و الحديث و الرجال.
اما ظاهرا هر چند در کتب حدیثی و فقهی از قرن دهم به بعد (مثل مفتاح الکرامه، کتب وحید بهبهانی و بحرالعلوم و ...)، ارجاع و استناد به این کتاب یافت می شود، اما در کتب قدما، ارجاع به محتوا یا نقل قولی از آن، نیست. لذا نمی توان گفت کتاب مشهور و معول علیه بوده است. لذا در مجموع، با توجه به اینکه کتاب متواتر یا مشهور نبوده، لذا در صورتی حجیت دارد، که از طریق معتبر به دست ما رسیده باشد و متاسفانه چنین طریقی وجود ندارد ولذا نسخه های موجود، حجیت ندارد.
ابن ادریس عبارتی که عین عبارت موجود در الرساله العددیه است را از شیخ مفید نقل کرده است که می تواند شاهد بر وجود این کتاب در زمان ایشان بوده است. البته احتمال هم دارد این عبارت در کتاب مفصل شیخ مفید یعنی مصباح النور هم بوده باشد.
در اجازات علامه مجلسی نیز کتابی با عنوان رد بر اهل عدد برای شیخ مفید نقل کرده، اما شاید مقصودش کتاب مصباح النور باشد، که کتاب مفصل شیخ مفید در این موضوع باشد.
علاوه بر این شیخ حرعاملی نه روایتی از این کتاب نقل کرده و نه در فواید آخر کتاب به عنوان یک وجه عامی از آن یادی نشده است.
ان قلت: با توجه به وجود نسخه ای در قرن هفتم و چند نسخه بعد از آن، اگر چند نسخه در اطراف قرن هفتم و قبل از آن پیدا شود، می توان اطمینان به انتساب کتاب پیدا کرد.
قلت: مشکل این است که شاید همه این نسخه ها نقل همان نسخه هفتم باشد، که در این صورت باز حجت و دلیلی بر انتساب کتاب موجود نداریم.
 
بحث دوم: تقریب استدلال و بررسی آن
م 1: ایشان راویان را با خصوصیاتی که حاکی از وثاقت بالا است توصیف می کند. 
توجه: رواة الحدیث جمع مضاف به معرف به ال است و استغراق دارد.
م 2: در ادامه این عبارت، تفریع می کند و گوید «فممن روي عن أبي جعفر محمد بن علي الباقر ع أن شهر رمضان شهر من الشهور يصيبه ما يصيب الشهور من النقصان أبو جعفر محمد بن مسلم ... و روی محمد بن قیس ... و روی ... و روی ... (عطف بر همان عبارت اول هستند)
نتیجه: یعنی این افراد ثقه هستند (به چند قرینه ظهورش در راویان مباشر است، مانند اینکه در روایت اول و دوم گوید فمنهم محمد بن مسلم و سپس سند را گوید و همینطور روایت دوم)
اشکالات
اشکال اول: مراد همه راویان نیست بلکه مراد این است که این مفاد را ثقات نقل کرده اند ولو غیر ثقات نیز نقل کرده باشند. 
پاسخ: ظهور کلام ایشان این است که هرکس این مضمون را نقل کرده، ثقه است
اشکال دوم: وجود موارد نقض
شیخ مفید برای راویان چند خصوصیت بیان می کند که در مورد همه افراد صادق نیست و نقض می شود:
1.	نقض الاعلام الرؤساء الماخوذ منهم ... افراد ذیل اصلا ترجمه نشده اند
1.	ابو مخلد (غیر مقبول)
اگر ابو مخلد الخیاط باشد که از اصحاب امام باقر ع است، شیخ گوید مجهول.
اما اگر ابو مخلد السراج باشد، ترجمه شده است و صاحب کتاب است اما راوی کتاب او ابن ابی عمیر است و برقی گوید از اصحاب امام صادق ع است در حالیکه روایت ما از امام باقر ع است. (استاد، اشکالی ندارد و می تواند راوی از امام باقر ع هم باشد)
البته با توجه به نسخه تهذیب احتمال دارد ابوخالد الواسطی باشد. که در نقض سوم می آید. 
2.	فطر بن عبدالملک (مقبول)
اصلا ترجمه نشده است. تنها یک روایت دیگر در تهذیب 4:166 در همین رابطه دارد. البته نسخه وافی «قطر بن عبدالملک» است.
3.	حبیب الجماعی (غیر مقبول)
آ خوئی نام او را اینگونه بیان می کند: الحارث (حبيب) الجماعي
روایتی در همین مضمون ماه رمضان در تهذیب است که 3 نسخه دارد: حبیب الجماعی / حبیب الخزاعی / حبیب الخثعمی؛ که از میان حبیب الخثعمی ترجمه و توثیق شده است و صاحب اصل است.
البته در مستدرک 7:411 عین عبارت شیخ مفید را بیان می کند و حبیب الجماعی است. (یعنی در نسخه رساله عددیه اختلاف نیست)
استاد: با توجه به نسخه تهذیب، مردد است و اشکال وارد نیست
4.	عمر بن مرداس (مقبول)
اگرچه که در مستدرک عمرو بن مرداس است، یا در برخی کتب صدوق عمیر بن مرداس است اما به هر حال هیچکدام ترجمه نشده اند.
البته احتمال ضعیفی است که در کتب رجالی با کنیه پدرش آورده شده باشد.
2.	نقض أصحاب الأصول المدونة و المصنفات المشهورة
1.	عبدالاعلی بن اعین (غیر مقبول)
2 عنوان هستند عبدالاعلی بن اعین، عبدالاعلی مولی آل سام 
اگر متحد باشند ... 
اگر نه ...
اگر عبدالاعلی بن اعین مولی آل سام باشد، نجاشی و شیخ او را صاحب کتاب ندانسته اند.
اما مرحوم صدوق در مشیخه فقیه 4:444 به او طریق دارد. 
البته احتمال دارد عبدالملک بن اعین باشد که باز هم شیخ صدوق در 4:497 به او طریق دارد.
البته شاید بتوان گفت شیخ مفید او را صاحب کتاب می دانسته است اما شیخ و نجاشی خیر.
بعید است که صاحب کتاب مشهور بوده باشد اما شیخ و نجاشی هیچکدام به او اشاره ننموده باشند.
2.	عیسی بن ابی منصور (غیر مقبول است)
شیخ و نجاشی او را صاحب کتاب ندانسته اند اما مرحوم صدوق در مشیخه الفقیه 4:487 به او طریق دارد.  
البته کشی گوید : "سألت حمدويه بن نصير عن عيسى؟ فقال: خير فاضل هو المعروف بشلقان و هو ابن أبي منصور و اسم أبي منصور صبيح." 
پس اگر وی عیسی بن صبیح العزرمی باشد نجاشی رقم 804 توثیق کرده است 
اما ابن داود گوید عیسی بن ابی منصور شلقان: اعلم أن عيسى هذا غير ابن صبيح العرزمي و إن كان أبو منصور اسمه صبيح و لكنه غير شلقان و من أصحابنا من توهمه إياه و الشيخ رحمه الله قد بين اختلافهما. 
به هر حال چون احتمال است غیر مقبول است
3.	محمد بن عبدالله بن الحسین (مقبول)
شیخ و نجاشی او را صاحب کتاب ندانسته اند. 
4.	ابو علی بن راشد (الحسن بن راشد) (غیر مقبول)
عنوان الحسن بن راشد مشترک است. (مطلق، بغدادی، طفاوی، کوفی) 
تنها در مورد بغدادی گفته شده است «ابو علی» و در روایات بیشتر با عنوان ابو علی می آید، و از اصحاب امام جواد ع و امام هادی ع است .صاحب کتاب نیست. اما در اول اسناد فقیه است. پس صاحب کتاب است.
اگر طفاوی باشد، صاحب کتاب است اما نجاشی او را تضعیف نموده
بعید است که کوفی باشد، زیرا او اصحاب امام صادق است اما شیخ مفید این فرد را در ضمن دسته آخر بیان کرده است که ظاهرا باید از اصحاب دیگر ائمه باشد.
5.	عمران بن علی الحلبی (غیر مقبول)
نجاشی و شیخ نگفته اند اما در مشیخه صدوق است. 
پاسخ 2 نقض قبل: از اعلام بودن، صاحب کتاب و اصل بودن
ممکن است در نظر شیخ مفید از اعلام بوده اند و صاحب کتاب و اصل بوده اند اما شیخ و نجاشی متعرض نشده اند.
ایراد: آیا ممکن است که در نظر شیخ مفید بوده اند، اما شیخ و نجاشی آنرا نمی دانسته اند؟
پاسخ: بله اتفاق می افتاده است، خصوصا با توجه به وضعیت آن روزگار در تصنیف کتب
مثلا شیخ صدوق گوید و فی کتاب الحکم بن مسکین، و به تصریح ایشان از کتب مشهوره و المعول علیها است، اما شیخ و نجاشی متعرض آن نشده اند.
یا اینکه خود شیخ گاهی در دیگر کتبش گوید اصل این روایت از کتاب فلانی است اما اصلا متعرض کتاب فرد نشده است.
3.	نقض لا يطعن عليهم و لا طريق إلى ذم واحد منهم
1.	ابوالجارود. زیدی است.
2.	عمار بن موسی الساباطی. فطحی است.
3.	اسحاق بن جریر. واقفی است.
4.	جابر بن یزید الجعفی. مختلط است.
5.	ابو مخلد. (ابی خالد)  (اگر بپذیریم با توجه به روایت تهذیب 4:161  که مضمونش شبیه روایت 13 است، و سندش "علي بن الحسن بن فضال عن الحسن بن نصر عن أبيه عن أبي خالد الواسطي"
در اینصورت عمرو بن خالد الواسطی است که ترجمه شده است و صاحب کتاب است اما زیدی بتری است.
6.	عبدالله بن بکیر. فطحی است.
7.	سماعة بن مهران. واقفی است
8.	کرام الخثعمی (عبدالکریم بن عمرو) واقفی است
9.	محمد بن الفضیل الصیرفی غالی و ضعیف است
 
پاسخ 1: وحید بهبهانی: لعلّ مراده رحمه اللّه من الطعن و الذم المنفيين ما هو بالقياس إلى الاعتماد و قبول قوله و وثاقته، كما هو الظاهر من رويّته و من عدّ عمّار الساباطي و أمثاله منهم، لا عدّ أمثاله غفلة منه
اشکالات
i.	مامقانی: انت خبیر بانه حملٌ لکلام المفید علی غیر ظاهره بغیر قرینه
1.	استاد: خلاف ظاهر نیست و قرینه هم داریم زیرا ایشان در مقام بیان حجیت روایات این مضمون بوده است، پس منظورش از عدم طعن و ذم، از حیث وثاقت روایی است. یعنی روایات حجت است و اشکالی به آن نیست.
Ii.	استاد: با توجه به اینکه در طبق برخی مبانی و در نزد برخی، روایت غیر امامی ثقه (موثقه) حجت نیست، پس باز هم نقض از حیث روایت محسوب می شوند و پاسخ صحیح نیست.
1.	ایراد: پاسخ شامل افرادی که تضعیف در روایت دارند، نمی شود مانند محمد بن الفضیل الصیرفی، ضعیف (در روایت) دانسته شده است 
a.	پاسخ: از نظر شیخ مفید وی ضعیف نبوده است
پاسخ 2: این جملات بیان نظر خود شیخ مفید است نه اینکه در نزد همه اینطور بوده اند. 
بررسی: در این پاسخ 2 احتمال است
1.	مراد وثاقت مطلق است
i.	اشکال: بسیار بعید است که انحراف عقیده افرادی مانند عمار بن موسی الساباطی و ... که مشهور هستند بر فردی مانند شیخ مفید پوشیده مانده باشد.
2.	مراد وثاقت از حیث روایت است
یعنی طبق نظر ایشان، انحراف عقیده و مذهب ناحق، مضر به وثاقت در روایت نبوده است، و محمد بن الفضیل را نیز غالی و ضعیف نمی دانسته است، یا نسبت به تضعیف کرام الخثعمی توجه نداشته است. و به همین صورت نسبت به بقیه نقض های گفته شده.
i.	اشکال
اگر تنها با همین عبارت شیخ مفید مواجه باشیم، پاسخ مورد قبول است.
اما با توجه به دیگر جملات و سیاق آنها، منظور این است که این افراد فقهاء اعلام هستند که حلال و حرام از آنها ماخوذ است و ... نه اینکه تنها از حیث روایت منظور باشد.
(فهم دکتر رضا): سیاق جملات این است که شیخ دارد مطلبی مورد اتفاق همه علماء را نقل می کند نه اینکه تنها نظر خود را ابراز دارد.
پاسخ: سیاق ظهور ساز نیست و نهایتا مجمل است.
4.	نقض به عبارت "الماخوذ منهم الحلال و الحرام"
استاد:
آیا به افراد واقفی و فطحی و ... می توان چنین خصوصیتی را نسبت داد؟ اصلا امکان ندارد.
و نمی شود گفت که شیخ مفید همه اینها را امامی می دانسته است، زیرا قطعا نسبت به برخی مخفی نبوده است. مثلا عمار بن موسی، کرام الخثعمی، و ...
این نقض قوی ای است و این تعبیر مسلما بر برخی صادق نیست.
اشکال رضا: برخی از اصحاب اجماع هم از فقهاء هستند انحراف در عقیده داشته اند
پاسخ استاد: در اینجا فقیه به معنای مرجع تقلید نیست بلکه بالاتر است زیرا اولا گوید فقیه و در ادامه گوید ... الفتیا و الاحکام و الماخوذ عنهم الحلال و الحرام و ...
 
نتیجه: بنابراین مجموع این جملات نسبت به برخی قطعا صادق نیست. 
پس به درد توثیق همه افراد نمی خورد.
 
اشکال خودم: از این 4 فقره توصیفات شیخ مفید، تنها 1 فقره اشکال دارد. اما دیگر فقره ها که مطلوب ما هستند، نقض هایش قبول نشد. پس چرا همه را از حجیت بیاندازیم؟ مانند اینکه قسمتی از روایت خلاف قرآن است، همه روایت از حجیت می افتد؟
 
بنابراین آیا باید گفت منظور شیخ مفید همه روایت این مضمون روایت نبوده است، بلکه برخی از آنان بوده است. یعنی عبارت «فهم فقهاء اصحاب و ... » نبوده بلکه «فیهم فقهاء اصحاب ....» بوده است.
 

جمع بندی استاد:
اولا اثبات اصل انتساب کتاب موجود به شیخ مفید بسیار مشکل است، به ویژه اینکه فقهای قدما به آن اشاره نکرده اند و حتی صاحب وسایل در جلد 20، نه در کتبی که مستقیم به دستش رسیده و نه در کتبی که به طور غیرمستقیم به ایشان رسیده، (مثلا شهید اول از فلان کتاب روایت کرده یا ...) نامی از این کتاب به میان نمی آورد. در رجال وسایل نیز در هیچ جا برای توثیق کسی به رساله عددیه استناد نکرده است.
علاوه بر این مرحوم حاجی نوری در خاتمه مستدرک در ضمن اجازه نامه خود می نویسد: من روایات را از کتبی نقل می کنم که یا به صاحب وسایل نرسیده یا مولف آن برایش ثابت نبوده است. بنابراین اصل کتاب برای ما ثابت نیست.

ثانیا بر فرض حجیت کتاب موجود، مفاد آن باید مشخص شود. ظاهرا تعبیر ایشان در مقدمه به قرینه مقابله معنای عامی دارد. زیرا روایاتی که می گویند: ماه رمضان از سی روز کمتر نمی شود، را روایات ضعیف و شاذ می داند و در روایت اول آن، روایت را بخاطر ضعف محمد بن سنان کنار می گذارد. البته در این روایت محمد بن سنان راوی با واسطه از امام است و سه روایت می آورد و در آخر می گوید: طعن العلما فی رواتها ... از این مقابله که راویان با واسطه را هم شامل می شد، مشخص می شود مقصود  مقدمه از وثاقت راویان مطرح شده در کتاب، روات با واسطه و بی واسطه است و مسلما همه روات (با واسطه و بی واسطه) خصوصیات مطرح شده را ندارند. مقصود همه روات الحدیث، همه روات ناقل این مضمون حتی در کتب دیگر هم شامل می شود.

ثالثا عبارات موجود در مقدمه بیانگر این است که این روات از مراجع هستند که حلال و حرام از آنها گرفته شده است و همه صاحب اصل و مصنف هستند و با توجه به موارد نقض نمی توان در مورد همه روات، حتی روات مباشر این مطلب را پذیرفت.

رابعا عبارات مطرح شده اصلا با شان و مقام و قلم شیخ مفید سازگار نیست. در این کتاب آمده: روایات عدد مخالف با قران است و کافه فقهای شیعه با آن مخالف هستند و این قول قول اهل بدعت است و حال آنکه بسیاری، از جمله خود ایشان در جوانی معتقد به همین قول بوده اند و در یک جا می گوید: محمد بن سنان به اجماع همه ضعیف است و در ارشاد وی را جزو بطانه امام رضا ع دانسته است.

خامسا با توجه به این مطالب، اگر کتاب ثابت باشد، سه راه داریم:
1. معتقد باشیم: این کتاب کتاب شیخ مفید نیست.
2. معتقد باشیم: در عبارت مقدمه تغییر و تحریفی انجام شده، مثلا منهم یا فیهم در عبارت بوده و اطلاق نداشته است.
3. معتقد باشیم: این عبارت تطبیقی است. یعنی برخی از این افراد اینگونه هستند. البته این توجیه خلاف ظاهر عبارت است.

بنابراین حجت شرعی برای استناد به این کتاب نداریم.


Nokteh:
حجیت مرسلات فقیه:
نظریه اول: مطلقا حجت نیست (مشهور)

نظریه دوم: مطلقا حجت است
با توجه به مقدمه فقیه، (احکم بصحته) مشخص می شود همه روایات ایشان، از جمله مرسلات صحیح و معتبر و حجت هستند و مرسلات ایشان کمتر از مرسلات ابن ابی عمیر نیست. (بحرالعلوم، الفوائد الرجالیه، ج3، ص300؛ الحبل المتین، ص12)
اشکال اول (مرحوم خویی):
از آنجا که احتمال دارد این حکم به صحت از باب اصاله العداله باشد و یا حدس و رای خود ایشان باشد. پس برای ما حجیتی ندارد.
پاسخ:
نسبت اصاله العداله به قدما به ویژه شیخ صدوق نسبت صحیحی نیست، زیرا روایاتی از عامه نقل کرده در صورتی که اصاله العداله در مورد شیعیان است و علاوه بر این با توجه به قبول قول استادش ابن ولید در مباحث رجالی، مشخص می شود وی اصاله العداله ای نبوده است. افزون بر این احتمال حس کافی است.
اشکال دوم:
شاید حکم به صحت بخاطر قراینی بوده که باعث اطمینان ایشان شده که اگر آن قراین به دست ما می رسید برای ما این اطمینان حاصل نمی شد.
پاسخ:
این اشکال احتمالی است و احتمال اینکه از این قراین برای ما حجت باشد کافی است. چون احتمال الحس در شهادت کفایت دارد.
الا ان یقال:
بین خبر محتمل الحس و الحدس و شهادت محتمل الحس و الحدس تفاوت وجود دارد و معلوم نیست بنای عقلا بر حجیت شهادت اینچنینی باشد؛ برخلاف خبر محتمل الحس و الحدس که عقلا آن را معتبر می دانند.
به همین خاطر هم ما روایات کافی را حجت نمی دانیم. برخلاف امثال استاد شب زنده دار که کل روایات کافی را از باب حجیت شهادت محتمل الحس و الحدس حجت می دانند.

اشکال سوم (استاد):
شیخ صدوق از وعده خود در مقدمه عدول کرده و به این مقدمه پایبند نبوده و در موارد متعددی روایت را رد کرده است. مثل متفردات سکونی، روایت وهب بن وهب و....
بنابراین نمی توان با روایات مرسله فتوا داد، البته از طرف دیگر هم نمی توان روایت مرسله صدوق را کنار گذاشت و به سراغ اصول عملیه رفت و این بحث نیاز به تامل بیشتری دارد.

نظریه سوم: تفصیل بین اسناد جزمی (قال) و تعبیر «روی»
میرداماد، رواشح، 174؛ نایینی، کتاب الصلاه، ج2، ص262
كتاب الطهارة (للإمام الخميني)، ج‏1، ص 81:
این نسبت حاکی از موثوق الصدور بودن روایت نزد شیخ صدوق است، که قطعاً ناشی از اجتهاد وی نیست، بلکه یا به خاطر وثاقت تمام واسطه¬هاست و یا به خاطر تواتر و یا استفاضه روایت است و یا به خاطر این است که روایت محفوف به قرائن حسیه¬ای بوده که اگر آن قرائن به دست ما می رسید، ما هم اطمینان به صدور پیدا می¬کردیم. پس مرسلات جزمی شیخ صدوق معتبر است.  
اگر این مبنا تام باشد، اختصاص به کتاب فقیه ندارد و شامل بقیه کتب صدوق هم می شود و  حتی مختص به شیخ صدوق هم نیست و اسنادهای جزمی قدما و روات ثقه باید حجت باشد.

استاد:
ظاهرا این نظریه نظریه صحیحی است، چون خبر محتمل الحس و الحدس (شاید اطمینان آور باشد و شاید نباشد) است و طبق بنای عقلا خبر محتمل الحس و الحدس حجت است و دو اشکال قبلی نیز بر نظریه قبل بر این نظریه وارد نیست، چون شهادت نیست و خبر است و موارد نقض هم وارد نیست، چون ما برای اثبات این نظریه به مقدمه استناد نکرده ایم.


Nokteh:
نکاتی در مورد امالی شیخ طوسی:
علامه مجلسی و صاحب وسایل مدعی هستند که هم شیخ طوسی امالی داشته و هم پسرش حسن بن محمد بن حسن طوسی امالی (مجالس) داشته است.
اما به نظر می رسد امالی برای شیخ طوسی است و پسرش تنها نویسنده املاءات پدر بوده است و پسر معلوم نیست کتاب جداگانه ای داشته باشد.
نکته قابل توجه اینکه امالی مثل کتب اربعه نیست و مشهور و متداول در دست فقها نبوده است. بنابراین کتاب و نسخه های موجود از آن قابل استناد نیست.


OnvanNokteh:
معنای «اسند عنه» شیخ طوسی در مورد یک راوی

Nokteh:
معنای «اُسند عنه»:

آقای خویی معتقد است «اَسند عنه» صحیح است. یعنی روایات وی از این امام ع با واسطه است و مستقیم نیست.
اشکال: اولا خلاف مقدمه شیخ است که گفته راویان بلاواسطه را می آروم. ثانیا در مورد برخی از افراد این عبارت گفته شده که قطعا راوی بلاواسطه است. مثل محمد بن مسلم.
بلکه به نظر می رسد معنایش این باشد که این راوی مسندا تا پیامبر (ص) روایت دارد. مخصوصا که در کتب روایی عامه این اصطلاح زیاد نقل شده و همین معنا مراد بوده است.

دلالت بر ثوثیق و تضعیف:
در مورد معنای این جمله، اختلاف است. برخی این عبارت را وجه مدح یا وجه توثیق دانسته اند. به این معنا که من او را سند قرار می دهم. (مقدمه قاموس الرجال)
فیه: اتفاقا برخی این عبارت را دلیل بر ضعف دانسته اند.

برخی دیگر آن را نه دلیل بر توثیق و نه دلیل بر تضعیف نیست. این مبنا قوی تر است؛ چون این عبارت در مورد برخی از افراد که تضعیف شده اند (محمد بن عبدالملک) و همچنین در مورد برخی از افرادی که توثیق شده اند (محمد بن سالم) آمده است. بیشتر این عبارات در رجال امام صادق ع مطرح شده است. (کلا 350 راوی این عبارت آمده است)


# Rovat

barrasi:
ابان بن عثمان:
عجیب است که نام ایشان هم در رجال شیخ و هم نجاشی آمده، ولی هیچ توثیقی برای وی ذکر نشده است، با اینکه وی از اصحاب اجماع دوم است و طبق بیان مرحوم کشی اصحاب بر وثاقت آنها اجماع  دارند.


barrasi:
الفهرست‏،باب‏الهمزه،باب‏إبراهيم،رقم12 ص 17«إبراهيم بن عبد الحميد ثقة. له أصل»


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الألف‏منه/باب‏إبراهيم/19 رقم24  إبراهيم بن نعيم العبدي  أبو الصباح الكناني نزل فيهم فنسب إليهم.
و رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالرابع/351 رقم 658  محمّد بن مسعود قال قال علي بن الحسن: أبو الصباح الكناني ثقة و كان كوفيا و إنّما سُمّي الكناني لأن منزله في كنانة فعرف به و كان عبدياً.


barrasi:
«رجال‏النجاشي»، ص23، رقم32 : «إبراهيم بن أبي البلاد و اسم أبي البلاد يحيى بن سليم و قيل ابن سليمان مولى بني عبد الله بن غطفان يكنى أبا يحيى كان ثقة قارئا أديبا».
و «رجال‏النجاشي»، ص446 رقم1205 : «يحيى بن إبراهيم بن أبي البلاد و اسم أبي البلاد يحيى مولى بني عبد الله بن غطفان ثقة هو و أبوه أحد القراء كان يتحقق بأمرنا هذا» .
و «رجال‏الطوسي»، ص352، رقم5212 : «إبراهيم بن أبي البلاد كوفي ثقة».


barrasi:
الفهرست ،باب‏الهمزه،باب‏إبراهيم،ص12 رقم17«إبراهيم بن عبد الحميد ثقة. له أصل.»


barrasi:
نجاشي، ص92، رقم228 ابوعلي الاشعري القمي ، كان ثقه، فقيها في اصحابنا، كثير الحديث،.

TTosi:
تهذيب الأحكام، المشيخة، ص: 35‌
و ما ذكرته عن أحمد بن ادريس  فقد رويته بهذا الاسناد:
عن محمد بن يعقوب عن احمد بن ادريس.
و اخبرني به أيضا الشيخ ابو عبد اللّه محمد بن محمد بن النعمان و الحسين بن عبيد اللّه جميعا عن ابي جعفر محمد بن الحسين بن سفيان البزوفري عن احمد بن ادريس.


barrasi:
رجال‏النجاشي،باب‏الألف‏منه،ومن‏هذا...،رقم179 ص 74 «أحمد بن الحسن بن إسماعيل بن شعيب بن ميثم التمار مولى بني أسد. قال أبو عمرو الكشي: كان واقفا و ذكر هذا عن حمدويه عن الحسن بن موسى الخشاب قال: أحمد بن الحسن واقف. و قد روى عن الرضا عليه السلام. و هو على كل حال ثقة صحيح الحديث معتمد عليه».


barrasi:
احمد بن الحسن بن علی بن فضال
•	نجاشی 194 - أحمد بن الحسن بن علي بن محمد بن علي بن فضال بن عمر بن أيمن مولى عكرمة بن ربعي الفياض أبو الحسين و قيل أبو عبد الله يقال: إنه كان فطحيا و كان ثقة في الحديث
•	فهرست 72 - أحمد بن الحسن بن علي بن محمد بن علي بن فضال بن عمر بن أيمن مولى عكرمة بن ربعي الفياض أبو عبد الله و قيل: أبو الحسين، كان فطحيا غير أنه ثقة في الحديث‏


onvan:
احمد بن محمد بن ابی نصر بزنطی (اصحاب اجماع سوم)

barrasi:
«رجال‏النجاشي»، ص‏75 : «كان عظيم المنزلة» / «رجال‏الطوسي» ، ص‏351 و 332 و «فهرست الطوسي»، ص‏51 : «ثقة لقي الرضا و كان عظيم المنزلة عنده» . 
و عده الاصول/ شیخ طوسی/ج1/ص154: و لاجل ذلک سوت الطائفه بین ما یرویه محمد بن ابی عمیر و صفوان بن یحیی و احمد بن محمد بن ابی نصر و غیرهم من الثقات الذین عرفوا بانهم لایروون و لایرسلون الاعمن یوثق به و بین ما اسنده غیرهم و لذلک عملوا بمراسیلهم اذا انفردوا عن روایه غیرهم.


barrasi:
احمد بن محمد بن خالد برقی:
3 بحث
طبقه او
تراجم و توثیقات
بررسی قدح 
 
نجاشی:
182 - أحمد بن محمد بن خالد بن عبد الرحمن بن محمد بن علي البرقي 
أبو جعفر أصله كوفي و كان جده محمد بن علي حبسه يوسف بن عمر بعد قتل زيد عليه السلام ثم قتله و كان خالد صغير السن فهرب مع أبيه عبد الرحمن إلى برقروذ و كان ثقة في نفسه يروي عن الضعفاء و اعتمد المراسيل.
 و صنف كتبا منها ...
هذا الفهرست الذي ذكره محمد بن جعفر بن بطة من كتب المحاسن. 
و ذكر بعض أصحابنا أن له كتبا أخر منها: ...
أخبرنا بجميع كتبه الحسين بن عبيد الله قال: حدثنا أحمد بن محمد أبو غالب الزراري قال: حدثنا مؤدبي علي بن الحسين السعدآبادي أبو الحسن القمي قال: حدثنا أحمد بن أبي عبد الله بها. 
و قال أحمد بن الحسين رحمه الله في تاريخه: توفي أحمد بن أبي عبد الله البرقي في سنة أربع و سبعين و مائتين (274) و قال علي بن محمد ماجيلويه: مات سنة أخرى سنة ثمانين و مائتين. (280)
فهرست:
65 - أحمد بن محمد بن خالد 
بن عبد الرحمن بن محمد بن علي البرقي أبو جعفر أصله كوفي و كان جده محمد بن علي حبسه يوسف بن عمر والي العراق بعد قتل زيد بن علي عليه السلام ثم قتله و كان خالد صغير السن فهرب مع أبيه عبد الرحمن إلى برقة قم فأقاموا بها و كان ثقة في نفسه غير أنه أكثر الرواية عن الضعفاء و اعتمد المراسيل.
صنف كتبا كثيرة منها: المحاسن و غيرها و قد زيد في المحاسن و نقص. ...
و زاد محمد بن جعفر بن بطة على ذلك: ...
أخبرني بهذه الكتب كلها و بجميع رواياته‏ ...
 
رجال شیخ
اصحاب امام جواد ع: 5521 - 8 - أحمد بن محمد بن خالد 
اصحاب امام هادی ع: 5645 - 16 - أحمد بن أبي عبد الله البرقي 
 
غضائری:
                        ابن‏الغضائري/الرجال‏لإبن‏الغضائري/الرجال‏لإبن‏الغضائري/39
أحمد بن محمد بن خالد 
بن محمد بن علي البرقي يكنى أبا جعفر. طعن القميون عليه و ليس الطعن فيه إنما الطعن فى من يروي عنه فإنه كان لا يبالي عمن يأخذ على طريقة أهل الأخبار. و كان أحمد بن محمد بن عيسى أبعده عن قم ثم أعاده إليها و اعتذر إليه. 
 
برقی:
در اصحاب امام جواد ع و امام هادی ع نام می برد
نکته: از آنجا که نگفته است خودم هستم یا مصنف این کتاب هستم، شاهد می شود که رجال برقی نوشته نوه او است.
 
ابن داود
                        رجال‏ابن‏داود/الجزءالأول‏من.../باب‏الهمزة/40
119 - أحمد بن محمد بن خالد 
بن عبد الرحمن بن محمد بن علي البرقي أبو جعفر أصله كوفي و كان جده محمد بن علي حبسه يوسف بن عمر بعد قتل زيد ثم قتله و كان خالد صغير السن فهرب مع أبيه إلى برق رود و قيل برقةرود د [جخ ست جش‏] كان ثقة في نفسه يروي عن الضعفاء و يعتمد المراسيل صنف كثيرا. 
أقول: و ذكرته في الضعفاء لطعن [غض‏] فيه و يقوى [عندي‏] ثقته مشى أحمد بن محمد بن عيسى في جنازته حافيا حاسرا تنصلا مما قذفه به. 
نکته: سید شفتی: ابن داود گوید وی را به خاطر طعن غضائری در قسم دوم هم می آورم، در حالیکه غضائری طعن نکرد بلکه از او دفع طعن نموده است.
استاد: ابن داود اینگونه است که اگر کسی کوچکترین طعن را هم داشته باشد، در قسم دوم می آورد.
 
                        رجال‏ابن‏داود/[الجزءالثاني.../باب‏الهمزة/421
36 - أحمد بن محمد بن خالد 
البرقي أصله كوفي هرب إلى برقة فأقام بها د [جخ‏] ثقة [ست جش‏] في نفسه غير أنه أكثر الرواية عن الضعفاء و اعتمد المراسيل [غض‏] لا يبالي عمن أخذ و الطعن فيه لا في من أخذ عنه و كان أحمد بن محمد بن عيسى أبعده عن قم ثم أعاده و اعتذر إليه. 
          رجال‏ابن‏داود/[الجزءالثاني.../فصل‏فيمن‏قيل انه ثقة لکنه یروی عن الضعفاء.../549
أحمد بن محمد بن خالد البرقي [جش غض‏]. 
 
علامه
                        الخلاصةللحلي/الفصل‏الأول‏في‏الهمزة/الباب‏السابع‏أحمد/14
7 - أحمد بن محمد بن خالد 
بن عبد الرحمن بن محمد بن علي البرقي منسوب إلى برقة قم أبو جعفر أصله كوفي ثقة غير أنه أكثر الرواية عن الضعفاء و اعتمد المراسيل قال ابن الغضائري: طعن عليه القميون و ليس الطعن فيه و إنما الطعن فيمن يروي عنه فإنه كان لا يبالي عمن أخذ على طريقة أهل الأخبار و كان أحمد بن محمد بن عيسى أبعده عن قم ثم أعاده إليها و اعتذر إليه. و قال: وجدت كتابا فيه وساطة بين أحمد بن محمد بن عيسى و أحمد بن محمد بن خالد لما توفي مشى أحمد بن محمد بن عيسى في جنازته حافيا حاسرا ليبرئ نفسه مما قذفه به. 
و عندي أن روايته مقبولة. 
 
دیگر توثیقات:
1.	تصریح صدوق در مقدمه به اخذ از کتب مشهوره و المعول علیها ... و کتب المحاسن لاحمد بن ابی عبدالله البرقی ... 
2.	تصحیح علامه طریق صدوق به 
a.	اسماعیل بن ریاح الکوفی
b.	الحارث بن المغیرة النصری
c.	حفص بن غیاث
d.	حکم بن حکیم
3.	توثیق شهید در الرعایة در بخش المتفق و المفترق (در احمد بن محمد بن الحسن بن ولید گذشت)
4.	توثیق شیخ بهائی در مشرق الشمسین ص 91: 
a.	و من ذلك أحمد بن محمّد، فإنّه مشترك بين جماعة يزيدون على الثلاثين، و لكن أكثرهم إطلاقا و تكرارا في الأسانيد أربعة ثقاة: ابن الوليد القمي، و ابن عيسى الأشعري، و ابن خالد البرقي، و ابن أبي نصر البزنطي، فالأوّل يذكر في أوائل السّند، و الاوسطان في أواسطه، و الأخير في أواخره، و أكثر ما يقع الاشتباه بين الأوسطين، و لكن حيث أنّهما معا ثقتان لم يكن في البحث عن تعيينه فائدة يعتدّ بها.
5.	توثیق علامه مجلسی در الوجیزة: احمد بن محمد بن خالد البرقی ثقة 
 
طبقه احمد
شیخ او را در اصحاب امام جواد و امام هادی نام برده است و در اصحاب امام رضا ع نام نبرده است.
اما در کافی 1:224 آمده است:: 5- أحمد بن محمد و محمد بن يحيى عن محمد بن الحسن عن محمد بن عيسى عن أحمد بن أبي عبد الله عن أبي الحسن الرضا ع قال:
پس روایت مستقیم از امام رضا ع دارد و این مطلب بعید نیست زیرا احمد خیلی روایت از پدرش دارد و پدرش از اصحاب امام کاظم و رضا و جواد است.
همچنین طبق مساله نقل شده در مورد اخراجش از قم، پس احمد برقی قبل از احمد اشعری مرحوم شده است، 
اشکال اول: طبق نقل نجاشی دو تاریخ برای وفات او نقل می کند: 280 / 274 خیلی بعید است که او از امام رضا ع روایت داشته باشد
پاسخ نقضی: چطور احمد بن محمد بن عیسی که پس از احمد برقی فوت کرده از امام رضا ع روایت مستقیم دارد؟
پاسخ حلی: امام رضا ع در 203 به شهادت رسیده اند، و خیلی بعید نیست که احمد برقی از ایشان روایت مستقیم داشته باشد، خصوصا طبق قول 274.
اشکال دوم: همین روایت در روضه کافی نیز آمده است و راوی آن صفوان بن یحیی است: 8:267 ح 391- محمد بن يحيى عن أحمد بن محمد بن عيسى عن علي بن محمد بن أشيم عن صفوان بن يحيى قال: 
پاسخ: ممکن است روایت دو سند داشته باشد. علاوه بر اینکه متن دو روایت تفاوت دارد
 
پس در نتیجه روایت او از امام رضا ع مانعی ندارد
البته روایتی در امالی شیخ صدوق ص 544 است که وی از امام صادق ع روایت دارد که این دیگر قطعا اشتباه شده است.
 
بررسی قدح ها مطرح شده در مورد او 
1.	طعن قمی ها و اخراج احمد بن محمد بن عیسی او را از قم.
پاسخ ها:
1.	خود ابن غضائری که این طعن را نقل نموده است، آنرا قبول نمی کند
a.	استاد: خوب نکند، اجتهاد او اینگونه بوده است
2.	احمد او را برگردانده است و ...
A.	اگر طعن او به خاطر روایت از ضعفاء بوده باشد، اخراج احمد به این دلیل نبوده است و مطلب دیگری داشته است، زیرا روایت از ضعفاء که در مورد وی ثابت بوده است، و تغییر نکرده است که احمد توبه نموده و او را برگردانده است. مطلب دیگری بوده است و قذف بوده است اما بعدا احمد متوجه اشتباه می شود و برقی را برمیگرداند.
3.	استاد: اصل طعن و  اخراج ثابت نیست زیرا تنها در رجال غضائری ذکر شده است. حتی اگر طعن قمی ها ثابت باشد، معارض دارد.
D.	استاد: قرینه بر عدم طعن قمی ها این است که صدوق که خودش قمی است، کتاب او را مرجع و معول علیه می داند. و صدوق گوید من کاملا تابع استادم ابن ولید هستم، پس معلوم می شود که وی در نزد ابن ولید هم مطعون نبوده است.
2.	عدم ترجیح طریق او به کتب الحسین بن سعید توسط ابن نوح
سید بحر العلوم: 
و قد يوهم القدح فيه- من غير جهة القميين المتسرعين الى الطعن بأدنى سبب- كتاب أبي العباس احمد بن علي بن نوح السيرافى رحمه اللّه الى النجاشي- و قد كتب اليه يسأله تعريف الطرق الى كتب الحسين بن سعيد الأهوازي- قال: و الذي سألت تعريفه من الطرق الى كتب الحسين ابن سعيد، فقد روى عنه ابو جعفر احمد بن محمد بن عيسى الاشعري القمي، و أبو جعفر احمد بن محمد بن خالد البرقي، و الحسين بن الحسن ابن أبان، و احمد بن محمد بن الحسن السكن القرشي البردعي، و ابو العباس احمد بن محمد الدينورى. قال: فأما ما عليه أصحابنا و المعول عليه، ما رواه احمد بن محمد بن عيسى. ثمّ ذكر طريقه، و سائر الطرق الى الحسين.
فهذا يعطي الطعن في احمد بن محمد بن خالد، و عدم تعويل أبي العباس ابن نوح الثقة عليه، و هو طعن من غير القميين.
و فيه منع ظاهر، اذ لعل المراد: أن ما عليه جميع أصحابنا و المعول عليه عند كلهم: هو طريق ابن عيسى، دون غيره كابن خالد، لوجود الخلاف فيه من القميين، فيعود الى طعن المنقول عنهم. و ليس في الكلام تصريح بعدم تعويله نفسه.
على أنه لو كان المراد ذلك أمكن أن يكون الوجه ضعف الواسطة‌ و هو محمد بن جعفر بن بطة، فقد ضعفه جماعة.
استاد: این احتمال درست نیست زیرا ابن نوح گوید نسخه معول در نزد اصحاب این است، و معلوم نیست که همه آنها هم از طریق ابن بطه نقل کرده باشند، و عده از آنها قبل از ابن بطه بوده اند و باز هم به نسخه اشعری عمل می کرده اند.
و اشکال دیگر اینکه ابن نوح به برقی دو طریق دارد، و در دومی اصلا ابن بطه نیست.
و اشکال دیگر اینکه برخی از طرق دیگر افراد مانند الحسین بن الحسن بن ابان صحیح است و واسطه ضعیف ندارند.
استاد: شاید هم به این دلیل بوده باشد که در اختلاف نسخه، نسخه اشعری مقدم بوده است و معنایش عدم وثاقت دیگران نیست. مثلا در مورد اختلاف کافی و فقیه و تهذبین، گویند نقل کلینی حجت است زیرا ادق بوده است، و معنایش این نیست که شیخ و صدوق ضعیف هستند.
 
3.	طعن محمد بن یحیی در روایت کافی (تحریر خمس استاد ج 1 ص 281)
مرحوم کلینی در کافی 1:525 روایتی در مورد 12 امام نقل کند به این سند "عدة من أصحابنا عن أحمد بن محمد البرقي عن أبي هاشم داود بن القاسم الجعفري عن أبي جعفر الثاني ع قال ..." 
سپس در روایت بعدی گوید: و حدثني محمد بن يحيى عن محمد بن الحسن الصفار عن أحمد بن أبي عبد الله عن أبي هاشم مثله سواء قال محمد بن يحيى فقلت لمحمد بن الحسن يا أبا جعفر وددت أن هذا الخبر جاء من غير جهة أحمد بن أبي عبد الله قال  فقال لقد حدثني قبل الحيرة بعشر سنين.
 
تقریب تضعیف:
محمد بن یحیی گوید کاش روایت از فرد دیگری بود. زیرا در نظر محمد بن یحیی که شاگرد احمد است، او مشکل داشته است و  قبلا هم (سند قبل) خودش مستقیما از او نقل کرده بوده است، و اکنون نیز روایت را با واسطه صفار از احمد نقل می کند. صفار هم در پاسخ گوید، نگران نباش، این روایت را ده سال قبل از حیرت برای من نقل کرده است. 
 
منابع بررسی حیرت و ضعف احمد
1.	مجلسی اول، روضه المتقین 14:43: 
2.	ملا صالح مازندرانی، شرح الکافی 7:360:
3.	مجلسی دوم، مرآة العقول 6:208: 
4.	سید بحرالعلوم، فوائد الرجالیه 1:342:
5.	محدث نوری در خاتمه مستدرک 4:43:
6.	قال العلّامة الشعراني:
7.	آ خوئی:
8.	رسائل فقهیه خواجویی 1:357
9.	الرسائل سید شفتی
 
بررسی و پاسخ:
مناقشه اول: محمد بن یحیی در پی ذم احمد نبوده است. (حیرت به معنای غیبت)
تمنی محمد بن یحیی به خاطر ضعیف بودن احمد نیست بلکه می خواسته است که این روایت را کسی نقل کند که کاملا قبل از غیبت و حیرت مردم در امر امام زمان عج بوده باشد تا معجزه بودن روایت مستحکم شود. صفار هم پاسخ می دهد که اخبار احمد 10 سال قبل از غیبت بوده است یعنی 5 سال قبل از ولادت حضرت.
به عبارت دیگر، از آنجا که احمد پس از غیبت هم زنده مانده است، محمد گوید ای کاش فرد دیگر روایت می کرد که معجزه باشد.
اشکالات:
1.	این احتمال خلاف ظاهر کلام محمد است. و اگر منظور محمد بن یحیی این بود، باید طور دیگری بیان می کرد. مثلا می گفت «وددت ان هذا الخبر جاء ممن کان من السابقین علی زمان الغیبة و الحیرة» در حالیکه جمله کنونی ایشان مربوط به احمد است و در طلب معجزه نیست.
ان قلت: جواب صفار قرینه بر این احتمال است.
پاسخ: قبول که قبل و بعد است، اما معلوم نیست که قبل و بعد از غیبت باشد، زیرا ظاهر حیرة، حیرة مردم در امر امامت نیست بلکه ظاهرش حیرة خود احمد است و یا حداقل این احتمال می رود. مخصوصا با توجه به اینکه محمد گوید ای کاش غیر احمد نقل می کرد.
(در کلاس گفته شد و در کتاب نیست) حتی اگر به معنای غیبت هم باشد، باز هم نشان می دهد که احمد مشکل داشته است، زیرا روشن می شود که محمد این روایت را بعد از غیبت از احمد نقل کرده است و او مشکل دار بوده است، صفار به او گوید نگران نباشد این روایت را قبل از غیبت نقل کرده است و در آن زمان مشکل نداشته است.
2.	اگر احمد ثقه باشد، اعجاز با کلام او نیز ثابت می شود حتی اگر بعد از غیبت هم روایت را نقل کند. پس معلوم می شود که در نظر محمد، احمد مشکل داشته است
a.	ان قلت: احمد را ثقه می دانسته است اما چون خبر واحد بوده است در پی تقویت آن بوده است
i.	پاسخ: وقتی صفار پاسخ داد که من 10 سال قبل از حیرت شنیده ام، محمد قانع شد، در حالیکه خبر صفار هم کماکان واحد است.
3.	صفار گوید این روایت را 10 سال قبل از حیرت از احمد شنیده ام، و محمد از جواب صفار قانع شده است، اگر منظور او این بود که کسی که کلا قبل از غیبت باشد روایت نموده باشد، نباید قانع می شد، زیرا خود صفار هم پس از غیبت زنده بوده است.
4.	محمد عندلیب: خود ابوهاشم هم متوفای 261 است پس در زمان غیبت بوده است.
مناقشه دوم: به خاطر تواتر بوده است (حیرت به معنای غیبت)
آرزوی محمد به خاطر ضعف احمد نبوده است بلکه می خواسته که روایت مستفیضه و یا متواتر شود تا مخالفین را اقناع کند. و صفار به این صورت به او پاسخ می دهد که این مساله چون 10 سال قبل از غیبت بوده است، معجزه است و نیازی به تواتر و استفاضه ندارد.
اشکالات:
(توضیح: این پاسخ ها بر این مبنا است که ظاهر کلام مرحوم مامقانی، درست کردن تواتر است، اما اگر به معنای حصول یقین باشد برخی جواب ها وارد نیست)
1.	این احتمال خلاف ظاهر کلام محمد است. زیرا در اینصورت باید طور دیگری بیان می کرد مثلا: وددت ان هذا الخبر جاء من غیر جهة احمد بن ابی عبدالله ایضا باسناد مختلفة»
2.	نقل فرد دیگری غیر از احمد باعث حصول تواتر و استفاضه نمی شود، زیرا روات در هر طبقه باید متعدد باشند. یعنی باید راوی اول را هم می گفت.
3.	جواب صفار قانع کننده نیست، زیرا هدف محمد، الزام خصم بوده است، در حالیکه خبر صفار نسبت به معجزه بودن آن، خبر واحد است.
مناقشه سوم: در زمان تبعید احمد (حیرت به معنای تحیر خود او در زمان تبعید، یا تحیر مردم نسبت به او)
محمد در زمان تبعید احمد از او شنیده بوده است، و همین ایام هم به صفار گوید کاش فرد دیگری روایت کرده بود، حال یا چون در نظر خود محمد او مشکل دار بود یا اینکه در نزد مردم.  زیرا او متهم است چون هنوز کذب اتهامی که به او زده شد روشن نشده بوده است. اما صفار گوید نگران نباش و من قبل از تبعید از او شنیده ام. اما وقتی که کذب آن روشن شد و احمد او را برگرداند و ...پس معلوم می شود که وی مشکلی نداشته است. پس کلام و طعن محمد دال بر عدم اعتبار قول احمد نیست زیرا علت آن باطل بوده است
اشکالات:
1.	مساله اخراج ثابت نیست زیرا ناقل آن مشخص نیست. همچنین علت ابعاد و نیز اعاده او نیز مشخص نیست و ممکن است دلیل دیگری داشته است.
2.	اعاده او دلیل بر کذب تهمت اول نیست بلکه ممکن است توبه کرده باشد.
A.	پاسخ: احمد بن محمد بن عیسی او را برگرداند و پابرهنه در تشییع او حاضر شد و ... دلیل است بر اینکه تهمتی که به او زده شده بود صحیح نبوده است، نه اینکه احمد توبه کرده باشد و اشعری او را برگردانده باشد. زیرا توبه احمد دلیل نمی شود که اشعری با چنین وضعی در تشییع او شرکت کند، تا خودش را تبرئه نماید. (تبرئه از مساله واقعی نیاز نیست)
3.	محمد و صفار نباید اینطور می گفتند. (چون مساله باطل بوده است نباید در مورد او چنین فکر می کرده اند. (اشکال از کسی است که توجه به این ندارد که در زمان تبعید بوده است).
A.	پاسخ: اگر گفتگوی محمد و صفار پس از اعاده احمد باشد بله، اما اگر در زمان تبعید بوده باشد، چون هنوز کذب تهمت معلوم نشده بوده است، کار احمد و پاسخ صفار درست است.
مناقشه چهارم: اصلا دال بر ضعف نیست. 
بر فرض که معنای حیرت، تحیر در مذهب باشد. اما نهایتا ثابت می کند که برقی در برهه ای از زمان، تحیر در مذهب داشته است، نه اینکه ضعیف باشد، بلکه مانند برخی افراد فطحیه و ... ثقه باشد. به عبارت دیگر معلوم می شود که محمد بن یحیی از کسانی بوده است که ایمان را هم شرط می دانسته اند. پس منافاتی بین کلام او و توثیق شیخ و نجاشی نیست.
اشکال: از پاسخهای بعدی روشن می شود.
مناقشه پنجم: اجمال کلام محمد و صفار
این سوال و جواب مجمل است (و طبق برخی از مبانی دال بر ضعف نیست) و با آن دست از توثیقات کثیر و امارات جلی نمی کشیم زیرا در معنای حیرت چندین احتمال است:
1.	وقف و تحیر در مذهب
2.	تحیر او در زمان تبعیدش
3.	تحیر او در مساله امام پس از امام عسگری ع(وقف در امام عسگری ع)
4.	تحیر مردم در مساله او چون اخبار مرسله و ضعیفه نقل می کرده است (در کلاس اینطور توضیح داده شد اما عبارت کتاب اینطور است: تحیر او در نقل اخبار مرسله و ضعیفه)
5.	تحیر مردم در امر او به خاطر اینکه اشعری او را اخراج نموده است
6.	زمان غیبت
7.	بهت و خرافه در آخر عمرش
و اذا جاء الاحتمال بطل الاستدلال
 
مناقشه: همه این احتمالات باطل هستند:
بطلان احتمال اول: تحیر در مذهب
این احتمال باطل است زیرا احمد از اصحاب امام جواد و هادی ع است، و این با واقفی بودن او نمی سازد.
شاهد بر اینکه او واقفی نبوده است اینکه اگر واقفی بود، اشعری از اخراج او پشیمان نمی شد و اظهار ندامت نمی کرد. و این نشان میدهد که تهمتی که به او زده شده بود چیزی غیر از وقف بوده است مگرنه او را برنمی گرداند.
پاسخ:
1.	اینکه کسی از اصحاب امامی باشد، دلیل بر این نیست که اعتقاد به امامت داشته است. بلکه مراد این است که از آن امام روایت دارد. (مثلا شیخ منصور دوانیقی را در اصحاب امام صادق ع آورده است رقم 3102 عبدالله بن محمد بن علی )
2.	منظور واقفی اصطلاحی نیست و وقف ممکن است به معانی دیگری هم باشد، مثلا وقف در امام عسگری ع و ...
3.	قضیه اخراج او ثابت نیست
البته میتوان گفت که خود همین روایت دلیل است بر اینکه واقفی نبوده است. و اعتقاد به امامت داشته است.
پاسخ:
1.	این هم دلیل نیست زیرا خیلی از واقفی ها هم روایات امامت امام رضا را نقل کردند و بعد منکر شدند. یا حتی نقل کند اما به محتوا اعتقاد نداشته است.
بطلان احتمال دوم: تحیر او در زمان تبعیدش
یعنی محمد داره می گه، چون الان معلم شده که احمد زا ضعفائ نقل می کرده اس، کاش از کفرد دیگری بود. صفار پاسخ می دهد من 10 سال قبل از اخراجش شنیده ام.
این پاسخ کافی نیست، زیرا قبل از آن هم نقل از ضعفاء داشته است.
پاسخ: 
1.	اشکالات مربوط به اخراج
2.	شاید در زمانی که صفار نقل کرده است، این مشکل را نداشته است.
بطلان احتمال سوم: تحیر او در مساله امامت حضرت حجت عج
وقتی خود احمد دارد این روایت را نقل می کند، چطور می شود که خودش محتوای آنرا قبول نداشته است.
اشکال:
1.	در بطلان وجه اول گفته شد
بطلان احتمال چهارم: اعتماد به اخبار مرسله و ضعیفه
1.	استاد: این روایت که از ضعیف یا مرسله نیست (پس سوال محمد جا نداشته است) 
a.	استاد: ممکن است مرسله بوده است اگرچه که بعید است
2.	استاد: پاسخ صفار هم با این نمی سازد، زیرا 10 سال پیش شنیدن باعث رفع ضعف مروی عنه یا ارسال نمی شود.
3.	استاد: (احتمال تحیر در نقل) خلاف ظاهر است، زیرا در مورد او گفته نشده است که در نقل از ضعفاء تحیر داشته است. (اما توضیح کلاس استاد این بود که خود تحیر یعنی نقل از ضعفاء)
 
بطلان احتمال پنجم: تحیر مردم در امر او به خاطر اینکه اشعری او را اخراج نموده است
1.	استاد: اصل قضیه اخراج و اعاده ثابت نیست
2.	استاد: ...
 
بطلان احتمال ششم: زمان غیبت
محمد به چه هدفی این آرزو را نموده است؟ در مناقشه اول و دوم گفته شد و پاسخ داده شد. البته اصل این احتمال باقی است، مثلا ممکن است عنوان مشیر باشد، و قبل از غیبت ثقه بوده است و بعد از آن نه و ...
 
بطلان احتمال هفتم: بهت و خرافه در آخر عمرش
1.	استاد: اگر خرفتی به این حد باشد که فراموشی شدید گرفته باشد، این احتمال خیلی ضعیف است زیرا نه خود محمد می رود از چنین آدمی نقل کند، و نه باید توهم می کرد که صفار چنین کاری کرده باشد. 
2.	استاد: و در اینصورت باید می گفت ای کاش این روایت را قبلا از احمد می شنیدم، نه اینکه بگوید از غیر او.
 
معانی حیرت در روایات
کافی
غیبت نعمانی
کمال الدین ج1ص18: 
کمال الدین 1:151:  
و ...
 
استاد: معنای حیرة خیلی روشن نیست، اما روشن است که احمد در برهه ای از زمان، مشکل دار بوده است حال منشا اشکال چیست اشاره نکرده اند، و احتمالات مختلفی در آن است: اگر مشکل در وثاقت یا ضبطش باشد، به روایات او لطمه می زند، و یا احتمال دیگر اینکه نظرات و عقاید مذهبی او بوده است و احتمالات دیگر 
پس مجمل است و دلالت بر ضعف ندارد
بله روشن است که در روایات و ... حیره به معنای دوره تحیر مردم در امر امامت است. اما معلوم نیست که در اینجا مراد چیست، و ظاهرش این استکه که حیرت خود او است نه مردم.
نتیجه اینکه در مقابل توثیقات مطرح شده، حجت نداریم، و مطلب بیان شده مجمل است. و به روایات ایشان عمل می شود.


barrasi:
فهرست‏الطوسي، باب‏الهمزة، باب‏أحمد، 68؛ :« و أمره في الثقة و الجلالة و عظم الحفظ أشهر من أن يذكر»
ورجال‏النجاشي، باب‏الألف‏منه، 94 نیز در ترجمه ایشان می نویسد:«أحمد بن محمّد بن سعيد بن عبد الرحمن بن زياد بن عبد الله بن زياد بن عجلان مولى عبد الرحمن بن سعيد بن قيس السبيعي الهمداني. هذا رجل جليل في أصحاب الحديث مشهور بالحفظ و الحكايات تختلف عنه في الحفظ و عظمه و كان كوفيا زيديا جاروديا على ذلك حتى مات و ذكره أصحابنا لاختلاطه بهم و مداخلته إياهم و عظم محله و ثقته و أمانته»


barrasi:
احمد بن محمد بن عیسی:

رجال‏الطوسي، ص351: «أحمد بن محمد بن عيسى الأشعري القمي ثقة له كتب.»
نجاشی در ترجمه حسن بن سعید (رجال‏النجاشي ص :  58، رقم 137): فمنها ما كتب إلي به أبو العباس أحمد بن علي بن نوح السيرافي رحمه الله في جواب كتابي إليه: و الذي سألت تعريفه من الطرق إلى كتب الحسين بن سعيد الأهوازي رضي الله عنه فقد روى عنه أبو جعفر أحمد بن محمد بن عيسى الأشعري القمي و أبو جعفر أحمد بن محمد بن خالد البرقي و الحسين بن الحسن بن أبان و أحمد بن محمد بن الحسن بن السكن القرشي البردعي و أبو العباس أحمد بن محمد الدينوري. فأما ما عليه أصحابنا و المعول عليه ما رواه عنهما أحمد بن محمد بن عيسى.
 نجاشی: رجال‏النجاشي ص :  81 
198 - أحمد بن محمد بن عيسى 
بن عبد الله بن سعد بن مالك بن الأحوص بن السائب بن مالك بن عامر الأشعري. من بني ذخران بن عوف بن الجماهر بن الأشعر يكنى أبا جعفر و أول من سكن قم من آبائه سعد بن مالك بن الأحوص. و كان السائب بن مالك وفد إلى النبي صلى الله عليه و آله و أسلم و هاجر إلى الكوفة و أقام بها. و ذكر بعض أصحاب النسب: أن في أنساب الأشاعرة أحمد بن محمد بن عيسى بن عبد الله بن سعد بن مالك بن هانئ بن عامر بن أبي عامر الأشعري و اسمه عبيد و أبو عامر له صحبة... قال الكشي عن نصر بن الصباح: ما كان أحمد بن محمد بن عيسى يروي عن ابن محبوب من أجل أن أصحابنا يتهمون ابن محبوب في أبي حمزة (الثمالي) ثم تاب و رجع عن هذا القول. قال ابن نوح: و ما روى أحمد عن ابن المغيرة و لا عن الحسن بن خرزاذ. و أبو جعفر رحمه الله شيخ القميين و وجههم و فقيههم غير مدافع.
شیخ صدوق در مقدمه فقیه کتب ایشان را از کتب معول علیه عندالاصحاب دانسته است. مثل نوادر احمد بن محمد بن عیسی و ...
چندین وجه عام نیز ممکن است برای ایشان اقامه کرد (وقوع در کامل الزیارات، کثیر الروایه، روایت اجلا، توثیقات بزرگانی مثل علامه و شهیدثانی و ...، وقوع در کتب اربعه، وقوع در بشاره المصطفی، وقوع در اسناد دوقلو و....)
وجوه تضعیف (محقق خواجویی):
1. روایتی در کافی مبنی بر اینکه ایشان استراق سمع نموده و سپس کتمان شهادت کرده و تعصب عرب گرایی کرده است: 
الكافي (ط - الإسلامية)، ج‏1، ص: 324:
الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْخَيْرَانِيِ‏ عَنْ أَبِيهِ أَنَّهُ قَالَ‏ كَانَ يَلْزَمُ بَابَ أَبِي جَعْفَرٍ ع لِلْخِدْمَةِ الَّتِي كَانَ وُكِّلَ بِهَا وَ كَانَ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى يَجِي‏ءُ فِي السَّحَرِ فِي كُلِّ لَيْلَةٍ لِيَعْرِفَ خَبَرَ عِلَّةِ أَبِي جَعْفَرٍ ع وَ كَانَ الرَّسُولُ الَّذِي يَخْتَلِفُ بَيْنَ أَبِي جَعْفَرٍ ع وَ بَيْنَ أَبِي إِذَا حَضَرَ قَامَ أَحْمَدُ وَ خَلَا بِهِ أَبِي فَخَرَجْتُ ذَاتَ لَيْلَةٍ وَ قَامَ أَحْمَدُ عَنِ الْمَجْلِسِ وَ خَلَا أَبِي بِالرَّسُولِ وَ اسْتَدَارَ أَحْمَدُ فَوَقَفَ حَيْثُ يَسْمَعُ الْكَلَامَ فَقَالَ الرَّسُولُ لِأَبِي إِنَّ مَوْلَاكَ يَقْرَأُ عَلَيْكَ السَّلَامَ وَ يَقُولُ لَكَ إِنِّي مَاضٍ وَ الْأَمْرُ صَائِرٌ إِلَى ابْنِي عَلِيٍّ وَ لَهُ عَلَيْكُمْ بَعْدِي مَا كَانَ لِي عَلَيْكُمْ بَعْدَ أَبِي ثُمَّ مَضَى الرَّسُولُ وَ رَجَعَ أَحْمَدُ إِلَى مَوْضِعِهِ وَ قَالَ لِأَبِي مَا الَّذِي قَدْ قَالَ لَكَ قَالَ خَيْراً قَالَ قَدْ سَمِعْتُ مَا قَالَ فَلِمَ تَكْتُمُهُ وَ أَعَادَ مَا سَمِعَ فَقَالَ لَهُ أَبِي قَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْكَ مَا فَعَلْتَ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ‏ وَ لا تَجَسَّسُوا فَاحْفَظِ الشَّهَادَةَ لَعَلَّنَا نَحْتَاجُ إِلَيْهَا يَوْماً مَا وَ إِيَّاكَ أَنْ تُظْهِرَهَا إِلَى وَقْتِهَا فَلَمَّا أَصْبَحَ أَبِي كَتَبَ نُسْخَةَ الرِّسَالَةِ فِي عَشْرِ رِقَاعٍ وَ خَتَمَهَا وَ دَفَعَهَا إِلَى عَشَرَةٍ مِنْ وُجُوهِ الْعِصَابَةِ وَ قَالَ إِنْ حَدَثَ بِي حَدَثُ الْمَوْتِ قَبْلَ أَنْ أُطَالِبَكُمْ بِهَا فَافْتَحُوهَا وَ أَعْلِمُوا بِمَا فِيهَا فَلَمَّا مَضَى أَبُو جَعْفَرٍ ع ذَكَرَ أَبِي أَنَّهُ لَمْ يَخْرُجْ مِنْ مَنْزِلِهِ حَتَّى قَطَعَ عَلَى يَدَيْهِ نَحْوٌ مِنْ أَرْبَعِمِائَةِ إِنْسَانٍ وَ اجْتَمَعَ رُؤَسَاءُ الْعِصَابَةِ عِنْدَ مُحَمَّدِ بْنِ الْفَرَجِ يَتَفَاوَضُونَ هَذَا الْأَمْرَ فَكَتَبَ مُحَمَّدُ بْنُ الْفَرَجِ إِلَى أَبِي يُعْلِمُهُ بِاجْتِمَاعِهِمْ عِنْدَهُ وَ أَنَّهُ لَوْ لَا مَخَافَةُ الشُّهْرَةِ لَصَارَ مَعَهُمْ إِلَيْهِ وَ يَسْأَلُهُ أَنْ يَأْتِيَهُ فَرَكِبَ أَبِي وَ صَارَ إِلَيْهِ فَوَجَدَ الْقَوْمَ مُجْتَمِعِينَ عِنْدَهُ فَقَالُوا لِأَبِي مَا تَقُولُ فِي هَذَا الْأَمْرِ فَقَالَ أَبِي لِمَنْ عِنْدَهُ الرِّقَاعُ أَحْضِرُوا الرِّقَاعَ فَأَحْضَرُوهَا فَقَالَ لَهُمْ هَذَا مَا أُمِرْتُ بِهِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ قَدْ كُنَّا نُحِبُّ أَنْ يَكُونَ مَعَكَ فِي هَذَا الْأَمْرِ شَاهِدٌ آخَرُ فَقَالَ لَهُمْ قَدْ أَتَاكُمُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ هَذَا أَبُو جَعْفَرٍ الْأَشْعَرِيُّ يَشْهَدُ لِي بِسَمَاعِ هَذِهِ الرِّسَالَةِ وَ سَأَلَهُ أَنْ يَشْهَدَ بِمَا عِنْدَهُ فَأَنْكَرَ أَحْمَدُ أَنْ يَكُونَ سَمِعَ مِنْ هَذَا شَيْئاً فَدَعَاهُ أَبِي إِلَى الْمُبَاهَلَةِ فَقَالَ لَمَّا حَقَّقَ عَلَيْهِ قَالَ قَدْ سَمِعْتُ ذَلِكَ وَ هَذَا مَكْرُمَةٌ كُنْتُ أُحِبُّ أَنْ تَكُونَ لِرَجُلٍ مِنَ الْعَرَبُ لَا لِرَجُلٍ مِنَ الْعَجَمِ فَلَمْ يَبْرَحِ الْقَوْمُ حَتَّى قَالُوا بِالْحَقِّ جَمِيعاً.
استاد:
استراق سمع اگر بر فرض هم حرام باشد، ربطی به وثاقت ندارد. تعصب عربیت نیز به وثاقت مرتبط نیست، اما کتمان شهادت با وثاقت منافات دارد، چون دروغ گفته و گفته من نشنیدم. در مورد این وجه چندین جواب داده شده است:
جواب ها:
الف. هر چند خیران خادم (معروف به خادم الرضا) در رجال شیخ توثیق خاص دارد، اما پسرش مجهول است. بنابراین اصل قضیه ثابت نمی شود.
ب. تنقیح المقال: دروغ ایشان مصلحتی بوده و به دلیل خاصی بوده است، چون قطعا احمد نمی خواسته تا آخر عمر آن را کتمان کند. پس شاید از آن جهت که علم را در شهادت شرط می دانسته نقل نمی کرده است.
استاد:
خودش می گوید: من به خاطر اینکه این فضیلت به عرب برسد و نه عجم، کتمان کرده است. بر فرض هم علم را شرط می دانسته، دیگران که شرط نمی دانستند و می خواستند از شهادت ایشان به امامت برسند. علاوه بر این مصلحت این بود که حرفی نزند، نه اینکه بگوید: من نمی دانم و چیزی نشنیدم و دروغ بگوید.
ج. تنقیح المقال: با توجه به توثیق همه نسبت به احمد، مشخص می شود قضیه فی الواقعه بوده است و دیگر در هیچ جا دروغ نگفته است.
استاد:
شاید رجالیون به این نکته در روایت توجه نداشتند و یا روایت را از نظر سندی قبول نداشتند، که وی را توثیق کرده اند. کسی که یک بار دروغ بگوید دیگر به روایاتش نمی توان اعتماد کرد. پس اشکال دلالی وارد نیست. 
د. محقق تستری: وثاقت بعد از این ماجرا حاصل شده است.
استاد:
توجیه توثیق و تضعیف ها به اینکه در دو زمان بوده صحیح نیست، به ویژه اینکه این ماجرا حدود سال 221 بوده و در آن زمان احمد، حدود 60 ساله بوده است. قبل از این ماجرا هم روایاتی از امام رضا ع نقل کرده است.
بنابراین اشکالات دلالی وارد نیست و تنها جواب از این روایت، اشکال سندی و جهالت خیرانی است.
2. روایات مرحوم کشی در مورد ذم یونس بن عبدالرحمن
رجال الكشي - إختيار معرفة الرجال ؛ النص ؛ ص496
آدَمُ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ الْقُمِّيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْحَجَّالِ، قَالَ‏ كُنْتُ عِنْدَ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا (ع): إِذْ وَرَدَ عَلَيْهِ كِتَابٌ يَقْرَؤُهُ، فَقَرَأَهُ ثُمَّ ضَرَبَ بِهِ الْأَرْضَ، فَقَالَ: هَذَا كِتَابُ ابْنِ زَانٍ لِزَانِيَةٍ هَذَا كِتَابُ‏ زِنْدِيقٍ‏ لِغَيْرِ رِشْدَةٍ! فَنَظَرْتُ إِلَيْهِ فَإِذَا كِتَابُ يُونُسَ.
- قال أبو عمرو: فلينظر الناظر فيتعجب من هذه الاخبار التي رواها القميون في يونس، و ليعلم أنها لا تصح في العقل، و ذلك أن أحمد بن محمد بن عيسى و علي بن حديد قد ذكر الفضل من رجوعهما عن الوقيعة في يونس، و لعل هذه الروايات كانت من أحمد قبل رجوعه، و من علي مداراة لأصحابه.
محقق خواجویی:
قطعا امام ع به کسی نسبت زنا نمی دهد و به پدر و مادر کسی فحش نمی دهد. بنابراین همانطور که کشی می گوید: با توجه به اینکه احمد با یونس از نظر اعتقادی مشکل داشته، احمد این روایت را جعل کرده است. بنابراین وی وثاقت نداشته است.
جواب ها:
1. اولا در روایات خمس و امثال آن ائمه ع همه غیر شیعه را اولاد زنا دانسته اند، چون خمس مناکح را نمی دهند.
ثانیا شاید روایت از راویان بعدی یا قبلی بوده است و نه از احمد، چون نسبت جعل به احمد از اجتهادات کشی است. 
ثالثا شاید احمد یونس را خطرناک می دانسته و به خاطر حفظ مصلحت مسلمین به او تهمت زده است و در برخی از روایات هم آمده که سب و تهمت بر اهل بدعت اشکالی ندارد و چون می خواسته اوقع باشد، به امام هم نسبت داده است. پس جعل احمد به خاطر دروغگویی وی نبوده است، بلکه به خاطر اعتقاداتش بوده است. همانطور که ائمه ع تقیةً به رسول خدا ص روایاتی را نسبت می دادند.
رابعا شاید این روایات از جعلیاتی باشد که برخی منحرفان و دشمنان اهل بیت ع در میان روایات اضافه کرده اند. چون یکی از کسانی که روایات جعلی را اصلاح می کرده یونس بوده است، خواسته اند تخریبش کنند. همانطور که شهید صدر (بحوث، ج7، ص39) یکی از مناشئ تعارض را همین امر دانسته و به تفصیل آن را مورد بررسی قرار داده است.

2. برخی از امور از ایشان نقل شده که دلیل بر عدم تثبت و سخافت عقلش دارد؛ به عنوان نمونه:
الف. خوابی دید و از نظرش در مورد یونس برگشت و توبه کرد.
اگر نظر اولش در مورد یونس مستند به ادله بوده است، نباید با خواب از نظرش بر می گشت و این دلیل بر عدم تثبت و سخافت عقل اوست و اگر مستند به ادله نبوده، تهمت زدن به دیگران بدون هیچ دلیلی قادح به عدالت و وثاقت اوست.
استاد:
نظر اولش در مورد یونس اگر هم تهمت باشد، شاید حجت شرعی داشته است؛ چون او را اهل بدعت می دانسته، به او بد و بیراه می گفته، چون در روایات بد و بیراه به اهل بدعت جایز دانسته شده است.
نظر بعدیش هم که مستند به خواب بوده، شاید این هم مستند به حجت شرعی باشد، چون شاید امام را در خواب دیده است و خوابی که در آن امام رویت شود، قطعا رویای صادقه است، چون شیطان نمی تواند به شکل ائمه در بیاید.
بنابراین برگشتن از نظر دلیل بر سخافت عقل نیست، بلکه دلیل بر تعبد داشتن بر دین است، که حق را پذیرفته، با اینکه می دانسته به خاطر تغییر نظر آبرویش می رود.

ب. اخراج احمد بن محمد بن خالد برقی و سپس برگرداندن وی به قم و معذرت خواهی شرکت در تشییع جنازه وی با سر و پای برهنه و... پس معلوم می شود وی تثبت نداشته و به خاطر یک شک و تردید آبروی یک نفر را برده است.
استاد:
اولا اصل اخراج احمد مسلّم نیست و در رجال نجاشی و شیخ نقل نشده، با اینکه اخراج سهل نقل شده است و تنها در رجال غضائری نقل شده و علامه از ایشان نقل کرده است و ما کتاب ابن غضائری را ثابت نمی دانیم.
ثانیا مشکل در برگرداندن به قم است که آن هم ثابت نیست.
ثالثا همان جواب اشکالات قبلی اینجا می آید. شاید اعتقادش این بوده و بعدها که فهمیده اشتباه کرده، با اخلاص و ایمان و تواضع تمام کاری کرده که همه توبه او را ببینند و آبروی ابن خالد را برگرداند.
البته اینکه برخی گفته اند: ابن خالد را بخاطر نقل از ضعفا از قم بیرون کرده، صحیح نیست، چون در نقل این قضیه گفته اند: او را برگرداند و به خاطر تهمتهایی که به او زده بوده توبه کرده است. نقل از ضعفا را شیخ و نجاشی نیز نقل کرده است. پس تهمت نبوده و اصلا نقل از ضعفا گناه نبوده که توبه بخواهد.

3. اخراج سهل بن زیاد:
احمد سهل بن زیاد را از قم اخراج کرد. (نجاشی) سهل راوی خوبی بوده است و احمد او را بخاطر نقل فضایل اهل بیت ع و اعتقادات مخالف با او، بیرونش کرده است.
فیه: اخراج وی به خاطر این بوده که او را غالی می دانسته است همانطور که شیخ صدوق مفوضه ای که شهادت به ولایت در اذان را نقل می کنند لعنت می کند.
بنابراین مشخص می شود وی راوی ثقه ای بوده و تنها دارای اعتقاد تندی بوده است و نقل برخی از فضایل اهل بیت ع را جایز نمی دانسته است.

TTosi:
الف) در مشیخة تهذیب (تهذيب الأحكام ، ج 10 ، مشیخه ص 42)
1. و من جملة ما ذکرته عن أحمد بن محمد بن عیسی ما رویته بهذه الأسانید عن محمد بن یعقوب عن عدة من أصحابنا عن أحمد بن محمد بن عیسی  .
با توجه به طریق شیخ به مرحوم کلینی  (تهذيب الأحكام ، ج 10 ، مشیخه  ص 7) و تفسیر علامه حلی از « عدة من اصحابنا» در طریق او به احمد بن محمد بن عیسی ، سند چنین می شود :
محمد بن حسن از شیخ مفید از جعفر بن محمد بن قولویه از محمد بن یعقوب از محمد بن یحیی و  علی بن موسی کمیذانی و داوود بن کوره و احمد بن ادریس و علی بن ابراهیم بن هاشم ، همگی از احمد بن محمد بن عیسی نقل می کنند.
2. و من جملة ما ذکرته عن أحمد بن محمد بن عیسی ما رویته بهذه الأسانید عن حسین بن  عبید الله عن أحمد بن محمد بن یحیی العطار عن أبیه عن محمد بن علی بن محبوب  عن  أحمد بن محمد بن  عیسی. (تهذیب الاحکام ، ج 10 ، ص72)
در این طریق، محمد بن یحیی عطار ، محمد بن علی بن محبوب و احمد بن محمد بن عیسی ، توثیق خاص دارند ؛ اما حسین بن عبید الله و احمد بن محمد بن یحیی، توثیق خاص ندارند.
3. و من جملة ما ذکرته عن أحمد بن محمد بن عیسی الذی أخذته من نوادره عن محمد بن محمد بن نعمان و حسین بن عبیدالله و أحمد بن عبدون جمیعا عن الحسین (الحسن) بن حمزه العلوی  و محمد بن  الحسین البزوفری  جمیعا عن أحمد بن إدریس عن أحمد بن محمد عیسی .(تهذیب الاحکام، ج 10 ، ص74)
احمد بن ادریس توثیق خاص دارد ؛ و حسن بن حمزه علوی، به نقل از مرحوم نجاشی  از اجلاء می باشد.
ب) در فهرست (الفهرست ، ص 60 و 61):
1. أخبرنا بجمیع کتبه و روایاته عدۀ من اصحابنا منهم حسین بن عبیدالله و ابن أبی جید عن العطار عن أبیه و سعد بن عبدالله عن أحمد بن محمد بن عیسی  . 
سعد بن عبدلله و محمد بن یحیی توثیق خاص دارند  ، ولی حسین بن عبیدالله و ابن ابی جید و احمد بن محمد بن یحیی عطار توثیق خاص ندارند .
2. أخبرنا بجمیع کتبه و روایاته عدة عن أحمد بن محمد بن الحسن بن الولید عن أبیه عن محمد بن الحسن الصفار و سعد جمیعا عن أحمد بن محمد بن عیسی.
محمد بن حسن صفار  و سعد و احمد توثیق خاص دارند؛ ولی احمد بن محمد بن حسن بن ولید توثیق خاص ندارد.


barrasi:
«رجال‏النجاشي»، ص71 : «إسحاق بن جرير بن يزيد بن جرير بن عبد الله البجلي أبو يعقوب ثقة روى عن أبي عبد الله».
و «رجال ‏الطوسي»، رقم4945، ص332 : «إسحاق بن جرير واقفي».


barrasi:
رجال‏الطوسي،أصحاب‏أبي‏جعفر...،باب‏الهمزه،رقم1245 ص 124 « إسماعيل بن الفضل بن يعقوب بن الفضل بن عبد الله بن الحارث بن نوفل بن الحارث بن عبد المطلب ثقة من أهل البصرة».


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الألف‏منه/ومن‏هذا.../30 - إسماعيل بن همام بن عبد الرحمن بن أبي عبد الله ميمون البصري مولى كندة و إسماعيل يكنى أبا همام روى إسماعيل عن الرضا [عليه السلام‏] ثقة هو و أبوه و جده.


barrasi:
رجال‏النجاشي، باب‏الألف، باب‏أيوب، ص102، رقم254 أيوب بن نوح بن دراج النخعي أبو الحسين كان وكيلا لأبي الحسن و أبي محمّد عليهما السلام عظيم المنزلة عندهما مأمونا و كان شديد الورع كثير العبادة ثقة في رواياته‏»


barrasi:
برید بن معاویه:

رجال‏النجاشي/باب‏الباء/باب‏الواحد/112
287 - بريد بن معاوية أبو القاسم العجلي 
عربي روى عن أبي عبد الله و أبي جعفر عليهما السلام و مات في حياة أبي عبد الله [عليه السلام‏] وجه من وجوه أصحابنا و فقيه أيضا له محل عند الأئمة 
قال أحمد بن الحسين: إنه رأى له كتاب يرويه عنه علي بن عقبة بن خالد الأسدي. 
و رأيت بخط أبي العباس أحمد بن علي بن نوح. أخبرنا أحمد بن إبراهيم الأنصاري يعني ابن أبي رافع قال: حدثنا أحمد بن محمد بن سعيد قال: قال لنا علي بن الحسن بن فضال: مات بريد بن معاوية سنة مائة و خمسين. 
نکته آ خوئی: 
قد يقال إن ما ذكره علي بن الحسن بن فضال - من بقاء بريد بن معاوية إلى ما بعد وفاة الصادق ع - هو الصحيح و ذلك لرواية ابن أبي عمير و صفوان عنه و هما لم يدركا زمان الصادق ع. 
أقول: إن الرواية رواها الشيخ في التهذيب: الجزء 5، باب ضروب الحج، الحديث 95 و لكن لم يذكر فيها أن بريد هو ابن معاوية البجلي، فلعله رجل آخر، غير بريد بن معاوية. 
على أن هذه الرواية بعينها رواها في الإستبصار: الجزء 2، باب أن التمتع فرض من نأى عن الحرم، الحديث 513، و فيها (يزيد) بدل (بريد). 
نعم روى صفوان عن بريد، الكافي: الجزء 6، كتاب الزي و التجمل و المروة 8، باب لبس المعصفر 5، الحديث 7 و لكن لم يثبت أن المراد به هو بريد العجلي و الله العالم.
استاد:
مبنای آقای خویی انصراف به مشهور است. پس معنا ندارد ادعا کند شاید برید دیگری غیر از عجلی باشد.

                        رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏جعفر.../باب‏الباء/128
1298 - 22 - بريد بن معاوية العجلي يكنى أبا القاسم. 
                        رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏عبد.../باب‏الباء/171
2008 - 59 - بريد بن معاوية أبو القاسم العجلي الكوفي. 
رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالثالث/238رقم 431 - قال الكشي: اجتمعت العصابة على تصديق هؤلاء الأولين من أصحاب أبي جعفر و أبي عبد الله عليهما السلام و انقادوا لهم بالفقه فقالوا أفقه الأولين ستة: زرارة و معروف بن خربوذ و بريد و... .

روایات کشی
دسته اول: روایات مادحه
                        رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالأول/10
20 - محمد بن قولويه قال حدثني سعد بن عبد الله بن أبي خلف قال حدثني علي بن سليمان بن داود الرازي قال حدثنا علي بن أسباط عن أبيه أسباط بن سالم قال قال أبو الحسن موسى بن جعفر (عليهم السلام) إذا كان يوم القيامة نادى مناد أين حواري محمد بن عبد الله رسول الله الذين لم ينقضوا العهد و مضوا عليه؟ فيقوم سلمان و المقداد و أبو ذر. ثم ينادي مناد أين حواري علي بن أبي طالب (ع) وصي محمد بن عبد الله رسول الله؟ فيقوم عمرو بن الحمق الخزاعي و محمد بن أبي بكر و ميثم بن يحيى التمار مولى بني أسد و أويس القرني. قال ثم ينادي المنادي أين حواري الحسن بن علي بن فاطمة بنت محمد بن عبد الله رسول الله؟ فيقوم سفيان بن أبي ليلى الهمداني و حذيفة بن أسيد الغفاري. قال ثم ينادي أين حواري الحسين بن علي (ع)؟ فيقوم كل من استشهد معه و لم يتخلف عنه. قال ثم ينادي أين حواري علي بن الحسين (ع)؟ فيقوم جبير بن مطعم و يحيى ابن أم الطويل و أبو خالد الكابلي و سعيد بن المسيب. ثم ينادي أين حواري محمد بن علي و حواري جعفر بن محمد؟ فيقوم عبد الله بن شريك العامري و زرارة بن أعين و بريد بن معاوية العجلي و محمد بن مسلم و أبو بصير ليث بن البختري المرادي و عبد الله بن أبي يعفور و عامر بن عبد الله بن جذاعة و حجر بن زائدة و حمران بن أعين. ثم ينادى سائر الشيعة مع سائر الأئمة (عليهم السلام) يوم القيامة فهؤلاء أول السابقين و أول المقربين و أول المتحورين من التابعين. 

                        رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالثاني/135
215 - حدثني حمدويه بن نصير عن يعقوب بن يزيد عن القاسم بن عروة عن أبي العباس الفضل بن عبد الملك قال سمعت أبا عبد الله (ع) يقول أحب الناس إلي أحياء و أمواتا أربعة: بريد بن معاوية العجلي و زرارة و محمد بن مسلم و الأحول (محمد بن علی بن نعمان ـ مومن الطاق) و هم أحب الناس إلي أحياء و أمواتا. 

                        رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالثاني/136
218 - حدثني الحسين بن بندار القمي قال حدثني سعد بن عبد الله بن أبي خلف القمي قال حدثنا علي بن سليمان بن داود الرازي قال حدثني محمد بن أبي عمير عن أبان بن عثمان عن أبي عبيدة الحذاء قال سمعت أبا عبد الله (ع) يقول: زرارة و أبو بصير و محمد بن مسلم و بريد من الذين قال الله تعالى و السابقون السابقون أصحاب أولئك المقربون 56 -: 10 - 11 -). 
                        رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالثاني/137
219 - حدثني حمدويه قال حدثني يعقوب بن يزيد عن ابن أبي عمير عن هشام بن سالم عن سليمان بن خالد الأقطع قال سمعت أبا عبد الله (ع) يقول ما أحد أحيا ذكرنا و أحاديث أبي (ع) إلا زرارة و أبو بصير ليث المرادي و محمد بن مسلم و بريد بن معاوية العجلي و لو لا هؤلاء ما كان أحد يستنبط هذا هؤلاء حفاظ الدين و أمناء أبي (ع) على حلال الله و حرامه و هم السابقون إلينا في الدنيا و السابقون إلينا في الآخرة. 

                        رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالثاني/137
220 - حدثني محمد بن قولويه و الحسين بن الحسن قالا حدثنا سعد بن عبد الله قال حدثنا محمد بن عبد الله المسمعي قال حدثني علي بن حديد المدائني عن جميل بن دراج قال دخلت على أبي عبد الله (ع) فاستقبلني رجل خارج من عند أبي عبد الله (ع) من أهل الكوفة من أصحابنا فلما دخلت على أبي عبد الله (ع) قال لي لقيت الرجل الخارج من عندي؟ فقلت بلى هو رجل من أصحابنا من أهل الكوفة فقال لا قدس الله روحه و لا قدس مثله إنه ذكر أقواما كان أبي (ع) ائتمنهم على حلال الله و حرامه و كانوا عيبة علمه و كذلك اليوم هم عندي هم مستودع سري أصحاب أبي (ع) حقا إذا أراد الله بأهل الأرض سوءا صرف بهم عنهم السوء هم نجوم شيعتي أحياء و أمواتا يحيون ذكر أبي (عليه السلام) بهم يكشف الله كل بدعة ينفون عن هذا الدين انتحال المبطلين و تأول الغالين ثم بكى فقلت من هم؟ فقال من عليهم صلوات الله و رحمته أحياء و أمواتا بريد العجلي و زرارة و أبو بصير و محمد بن مسلم أما إنه يا جميل سيبين لك أمر هذا الرجل إلى قريب قال جميل فو الله ما كان إلا قليلا حتى رأيت ذلك الرجل ينسب إلى آل أبي الخطاب قلت الله يعلم حيث يجعل رسالته قال جميل: و كنا نعرف أصحاب أبي الخطاب ببغض هؤلاء رحمة الله عليهم. 

                        رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالثاني/170
286 - حدثني حمدويه بن نصير قال حدثنا يعقوب بن يزيد عن محمد بن أبي عمير عن جميل بن دراج قال سمعت أبا عبد الله (عليه السلام) يقول بشر المخبتين بالجنة بريد بن معاوية العجلي و أبو بصير ليث بن البختري المرادي و محمد بن مسلم و زرارة أربعة نجباء أمناء الله على حلاله و حرامه لو لا هؤلاء انقطعت آثار النبوة و اندرست. 

                        رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالثالث/238
432 - حدثنا الحسين بن الحسن بن بندار القمي قال حدثني سعد بن عبد الله بن أبي خلف القمي قال حدثني محمد بن عبد الله المسمعي قال حدثني علي بن حديد و علي بن أسباط عن جميل بن دراج قال سمعت أبا عبد الله (ع) يقول أوتاد الأرض و أعلام الدين أربعة: محمد بن مسلم و بريد بن معاوية و ليث بن البختري المرادي و زرارة بن أعين. 
     
                   رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالثالث/239
433 - و بهذا الإسناد: عن محمد بن عبد الله المسمعي عن علي بن أسباط عن محمد بن سنان عن داود بن سرحان قال سمعت أبا عبد الله (ع) يقول: إني لأحدث الرجل بحديث و أنهاه عن الجدال و المراء في دين الله تعالى و أنهاه عن القياس فيخرج من عندي فيتأول حديثي على غير تأويله إني أمرت قوما أن يتكلموا و نهيت قوما فكل يتأول لنفسه يريد المعصية لله تعالى و لرسوله فلو سمعوا و أطاعوا لأودعتهم ما أودع أبي (عليه السلام) أصحابه إن أصحاب أبي (ع) كانوا زينا أحياء و أمواتا أعني زرارة و محمد بن مسلم و منهم ليث المرادي و بريد العجلي هؤلاء القوامون بالقسط هؤلاء القوالون بالصدق هؤلاء السابقون السابقون أصحاب أولئك المقربون 56 -: 10 - 11 -). 

                        رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالثالث/239
434 - حمدويه قال حدثنا محمد بن عيسى عن أبي محمد القاسم بن عروة عن أبي العباس البقباق قال قال أبو عبد الله (ع) زرارة بن أعين و محمد بن مسلم و بريد بن معاوية و الأحول أحب الناس إلي أحياء و أمواتا و لكن الناس يكثرون علي فيهم فلا أجد بدا من متابعتهم قال فلما كان من قابل قال: أنت الذي تروي علي ما تروي في زرارة و بريد و محمد بن مسلم و الأحول؟ قال قلت نعم فكذبت عليك؟ قال إنما ذلك إذا كانوا صالحين (تا وقتی که این چهار نفر صالح باشند یا تنها برای کسانی که صالح باشند، نقل کن) قلت هم صالحون. 

                        رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالثالث/240
438 - علي بن محمد قال حدثني محمد بن أحمد عن يعقوب بن يزيد عن ابن أبي عمير عن أبي العباس البقباق عن أبي عبد الله (ع) أنه قال: أربعة أحب الناس إلي أحياء و أمواتا بريد العجلي و زرارة و محمد بن مسلم و الأحول. 

نتیجه:
از مجموع روایات می توان استفاده کرد که برید از اصحاب خاص و ناب و خالص و حواری ائمه ع بود.

دسته دوم: روایات ذامه
                        رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالثالث/239
435 - حدثني محمد بن مسعود عن جبريل بن أحمد عن محمد بن عيسى عن يونس عن أبي الصباح قال سمعت أبا عبد الله (ع) يقول: يا أبا الصباح هلك المترئسون في أديانهم منهم زرارة و بريد و محمد بن مسلم و إسماعيل الجعفي و ذكر آخر لم أحفظه. 
                        رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالثالث/240
436 - بهذا الإسناد: عن يونس عن مسمع كردين أبي يسار قال سمعت أبا عبد الله (ع) يقول لعن الله بريدا و لعن زرارة. 
                        رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالثالث/240
437 - جبريل بن أحمد قال حدثني محمد بن عيسى بن عبيد عن يونس بن عبد الرحمن عن عمر بن أبان عن عبد الرحيم القصير قال قال أبو عبد الله (ع) ائت زرارة و بريدا و قل لهما ما هذه البدعة أ ما علمتم أن رسول الله (ص) قال كل بدعة ضلالة؟ فقلت له إني أخاف منهما فأرسل معي ليثا المرادي فأتينا زرارة فقلنا له ما قال أبو عبد الله (ع) فقال و الله لقد أعطاني الاستطاعة و ما شعروا ما يريد (و ما شعر و اما برید) فقال و الله لا أرجع عنها أبدا. 
                        رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالثاني/148
236 - حدثنا محمد بن مسعود قال حدثني جبريل بن أحمد قال حدثني محمد بن عيسى بن عبيد قال حدثني يونس بن عبد الرحمن عن عمر بن أبان عن عبد الرحيم القصير قال قال لي أبو عبد الله (عليه السلام) ايت زرارة و بريدا فقل لهما ما هذه البدعة التي ابتدعتماها؟ أ ما علمتما أن رسول الله (ص) قال كل بدعة ضلالة؟ قلت له إني أخاف منهما فأرسل معي ليثا المرادي فأتينا زرارة فقلنا له ما قال أبو عبد الله (ع) فقال و الله لقد أعطاني الاستطاعة و ما شعر فأما بريد فقال لا و الله لا أرجع عنها أبدا.
                        رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالرابع/350
655 - بهذا الإسناد عن أحمد عن علي بن الحكم عن أبان بن عثمان عن بريد العجلي قال كنت أنا و أبو الصباح الكناني عند أبي عبد الله (ع) فقال: كان أصحاب أبي و الله خيرا منكم كان أصحاب أبي ورقا لا شوك فيه و أنتم اليوم شوك لا ورق فيه فقال أبو الصباح الكناني جعلت فداك فنحن أصحاب أبيك قال: كنتم يومئذ خيرا منكم اليوم.

اشکالات آ خوئی:
و لكنها غير قابلة لمعارضة ما تقدم، 
أما أولا: فلأن في سند هذه الروايات جبرئيل بن أحمد و هو و إن كان كثير الرواية، إلا أنه لم يرد فيه توثيق و لا مدح و في سند الأخيرة: عبد الرحيم القصير و هو أيضا لم يوثق. 
استاد:
 روایت دوم در رقم 237 کشی آمده و سند آن روایت مشکلی ندارد.

و ثانيا: أن الروايات المادحة المشهورة معروفة لا ريب في أنها صدرت من المعصوم ع و لا أقل من الاطمئنان بذلك، فلا يعتنى بمعارضة الشاذ النادر.
استاد:
مبنای آقای خویی در حجیت شهرت، قطعی الصدور بودن یک طرف است. از آنجا که دو دسته روایات قابل جمع هستند، نمی توان روایات ذامه را شاذ و نادر دانست.
علاوه بر اینکه اگر مجموع روایات در مورد زراره و دیگران را در نظر بگیریم، این روایات نیز قطعی الصدور است.

و ثالثا: روایت شاهد جمع:
أنه قد ورد في الكشي في ترجمة زرارة (رقم221)، في صحيحة عبد الله بن زرارة، أن أبا عبد الله ع قال له: اقرأ مني على والدك السلام و قل له: إني أنا أعيبك دفاعا مني عنك، فإن الناس و العدو يسارعون إلى كل من قربناه و حمدناه مكانه لإدخال الأذى في من نحبه و نقربه و يرمونه لمحبتنا له و قربه و دنوه منا و يرون إدخال الأذى عليه و قتله و يحمدون كل من عبناه نحن فإنما أعيبك لأنك رجل اشتهرت بنا و بميلك إلينا. 
و أنت في ذلك مذموم عند الناس غير محمود الأثر بمودتك لنا و لميلك إلينا. فأحببت أن أعيبك ليحمدوا أمرك في الدين بعيبك و نقصك و يكون بذلك منا دفاع شرهم عنك، يقول الله جل و عز: أما السفينة فكانت لمساكين يعملون في البحر فأردت أن أعيبها و كان وراءهم ملك يأخذ كل سفينة غصبا الحديث. 
و هذه الصحيحة صريحة الدلالة على أن الصادق ع إذا صدر منه عيب أو نقص بالنسبة إلى زرارة و أضرابه فهو من باب التقية و حفظ نفوسهم و الروايات الذامة لبريد قد ورد فيها زرارة، أيضا و يؤيد ذلك برواية أبي العباس البقباق المتقدمة آنفا. 

با توجه به این روایت شاهد جمع و ضعف اسناد روایات ذامه اشکالی در وثاقت و جلالت قدر برید ایجاد نمی شود. بر فرض هم همه روایات ذامه از نظر سند و دلالت هم تام باشد، مشکلی در وثاقت ایجاد نمی شود، زیرا روایات ذامه مربوط به صدق و ضبط نیست و لعن امام ع و مشکلات اعتقادی ایشان مضر به وثاقت نیست.

نتیجه:
با توجه به این مطالب هیچ تردیدی در وثاقت و جلالت قدر و عظمت برید وجود ندارد.


barrasi:
رجال‏النجاشي،باب‏الباء،منه‏بكر، رقم 273 ص 108 «بكر بن محمد بن عبد الرحمن بن نعيم الأزدي الغامدي أبو محمد وجه في هذه الطائفه من بيت جليل بالكوفه من آل نعيم الغامديين عمومته شديد و عبد السلام و ابن عمه موسى بن عبد السلام و هم كثيرون و عمته غنيمه روت أيضا عن أبي عبد الله عليه السلام و أبي الحسن عليه السلام ذكر ذلك أصحاب الرجال و كان ثقة و عمر عمرا طويلا.»

TTosi:
محمد بن الحسن بن الولید عن محمد بن الحسن الصفار عن العباس بن معروف و احمد بن اسحاق بن سعد و ابراهیم بن هاشم عن بکر بن محمد.
به جز ابراهیم بن هاشم که توثیق خاص ندارد، بقیه از اجلا هستند والبته ابراهیم بن هاشم هم به اندازه کافی توثیقات عامه بر وثاقتش قائم شده است که نمونه هایی از آن قبلا گذشت.
وثاقت محمد بن الحسن بن الولید و محمد بن الحسن بن الصفار که روشن است. عباس بن معروف و احمد بن اسحاق هم توثیق شده اند. بنابراین طریق صدوق(ره) به بکر صحیح است.


barrasi:
رجال النجاشي ص117«ثعلبة بن ميمون مولى بني أسد مولى بني سلامة منهم أبو إسحاق النحوي كان وجها في أصحابنا قارئا فقيها نحويا لغويا راوية و كان حسن العمل كثير العبادة و الزهد روى عن أبي عبد الله و أبي الحسن عليهما السلام»


barrasi:
«الفهرست» ، ص 110 : « ثقة جليل القدر»
«رجال‏النجاشي» ، ص 119 : «.. من زهاد .. و کان ثقه جلیل القدر... كان أبو العباس بن نوح يقول: كان يلقب فقحة العلم روى عن الثقات و رووا عنه‏».


barrasi:
فهرست‏الطوسي/باب‏الجيم/باب‏جعفر/109 رقم141 - جعفر بن محمد بن قولويه القمي يكنى أبا القاسم ثقة. له تصانيف كثيرة على عدد كتب الفقه.
رجال‏النجاشي/باب‏الجيم/123 رقم318 - جعفر بن محمد بن جعفر بن موسى بن قولويه أبو القاسم و كان أبوه يلقب مسلمة من خيار أصحاب سعد و كان أبو القاسم من ثقات أصحابنا و أجلائهم في الحديث و الفقه‏.


barrasi:
رجال النجاشی، باب الجیم، رقم 305 ص119«جعفر بن محمد بن سماعه بن موسى بن رويد بن نشيط الحضرمي مولى عبد الجبار بن وائل الحضرمي حليف بني كنده أبو عبد الله أخو أبي محمد الحسن و إبراهيم ابني محمد. و كان جعفر أكبر من أخويه ثقة في حديثه واقف له كتاب النوادر كبير. أخبرنا الحسين بن عبيد الله قال: حدثنا أحمد بن جعفر بن سفيان قال: حدثنا حميد بن زياد قال: حدثنا الحسن بن محمد عن أخيه. »


barrasi:
الفهرست، ص162، رقم249:«ثقة، كوفي، سكن سجستان، له كتب».
و اما روايتي را كه نجاشي آورده «ان اباعبدالله عليه السلام حجب حريزاعنه» منافات با و ثاقت بلكه عدالت ايشان ندارد كما اينكه در كلام بزرگان نيز هست «فان تجريده السيف من دون اذن الامام عليه السلام و ان كان ذنبا الا انه لاشك في انه ندم علي فعله و كان الحجب وقتيا من جهة تاديب الحريز» معجم، ج4، ص250، و قاموس  الرجال، ج3، ص108،رجال الكشي، ص385.

TTosi:
طریق اول:
شیخ مفید(ثقه)، عن جعفر بن محمد بن قولویه (ثقه)، عن جعفر بن محمد بن علوی موسوی(ثقه)، ابن نهیک[یا عبیدالله بن احمد (ثقه ،نجاشی ش615) یا عبدالرحمن بن احمد (مجهول نجاشی ش624)] ، عن ابن ابی عمیر ، عن حماد(ثقه) ، عن حریز
طریق دوم:
عده من اصحابنا ( یکی از آنها شیخ مفید) (ثقه)، عن محمد بن علی بن حسین (صدوق) (ثقه) ، عن علی بن بابویه (پدر صدوق) ( ثقه) عن سعد بن عبدالله (ثقه) و علی بن موسی بن جعفر و محمد بن یحیی العطار و احمد بن ادریس ، عن احمد بن محمد (ثقه) ، عن حسین بن سعید (ثقه) ، عن عبدالرحمن بن ابی نجران (ثقه، نجاشی ش622) و علی بن حدید( ضعیف) عن حماد بن عیسی (ثقه) عن حریز (ثقه) 
بنابراین طریق دوم معتبر است.


barrasi:
حسن بن حمزه بن علی علوی (ابومحمد طبری)
«الفهرست» ، ص104 رقم 195: «كان فاضلا أديبا عارفا فقيها زاهدا ورعا كثير المحاسن» 
«رجال النجاشی» ، ص64 رقم150: «كان من أجلاء هذه الطائفة و فقهائها». از این تعابیر توثیق این فرد استفاده می شود.
نکته: همین دو وجه برای اثبات وثاقت کافی است چون از اجلاء فقها بودن کمتر از وثاقت نیست بلکه بسیار بالاتر است و وی را در رتبه ای همراه شیخ مفید و ... قرار می دهد.
علاوه براین وجوه ، وجوه عامه دیگری نیز وجود دارد
1-	ترضی صدوق در 5 مورد از 7 موردی که نامش را در کتبش آورده است.( خصال ص420، ح14؛ فضائل الاشهر الثلاثه ص32، معانی الاخبار ، ص 313 ، ح1 ؛ کمال الدین ص312؛ عیون ج2، ص 50 ، ح3)
2-	تعبیر شیخ مفید از ایشان با عنوان الشریف الصالح و ترضی و ترحم برای او در املی (صفحات 22،88، 94، 203،204، 205، 224، 418) ( از مشایخ شیخ مفید است)
3-	امامزاده بودن ایشان : برخی معتقدند تمام امامزاده ها تا وقتی که جرحی در مورد آنها ثابت نشود ثقه اند
نتیجه :
باتوجه به عبارت نجاشی و شیخ ایشان ثقه و جلیل القدر است.


barrasi:
«رجال‏الطوسي‏»، رقم 5545 : «الحسن بن راشد يكنى أبا علي مولى لآل المهلب بغداذي (بغدادي) ثقة». 
الحسن بن راشد البغدادی: يكنى أبا علي، مولى لآل المهلب، بغدادي، ثقة، من أصحاب الجواد  علیه السلام، رجال الشيخ (8) و عده من أصحاب الهادي  علیه السلام (10).
و اختیار معرفة الرجال، ج1، ص510.


barrasi:
فهرست‏الطوسي/باب‏الحاء/باب‏الحسن/136 رقم 197 - الحسن بن سعيد بن حماد  بن سعيد بن مهران من موالي علي بن الحسين عليه السلام الأهوازي أخو الحسين ثقة روى جميع ما صنفه أخوه عن جميع شيوخه و زاد عليه بروايته عن زرعة عن سماعة فإنه يختص به الحسن و الحسين إنما يرويه عن أخيه عن زرعة.


barrasi:
رجال النجاشي، رقم 140 كوفي، يكني ابا محمد، ثقه.


onvan:
حسن بن علی بن فضال (اصحاب اجماع سوم بنابر قولی)

barrasi:
نجاشی رقم 72: چند روایت دارد که وی در آخر عمرش از مذهب فطحیه برگشته و امامی اثنی عشری شده است.
	فهرست 164 - الحسن بن علي بن فضال التيملي بن ربيعة بن بكر مولى تيم الله بن ثعلبة روى عن الرضا عليه السلام و كان خصيصا به كان جليل القدر عظيم المنزلة زاهدا ورعا ثقة (في الحديث و) في رواياته.
رجال شیخ 5241: الحسن بن علي بن فضال مولى لتيم الرباب كوفي ثقة.


barrasi:
«رجال‏النجاشي»،ص‏40، رقم81 : «الحسن بن علي بن النعمان مولى بني هاشم أبوه علي بن النعمان الأعلم ثقة ثبت» در خصوص اینکه توثیق مربوط به پسر است یا پدر؟ باید بگویم جملة «أبوه علي بن النعمان الأعلم» معترضه بوده و توثیق مربوط به حسن است؛ چرا که مرحوم نجاشی در مقام بیان ترجمة پسر می باشد و با وجود توثیق پدر در ترجمة خودش، نیازی به توثیق علی در ترجمه حسن نیست، «رجال‏النجاشي»، ص275، رقم719 : «علي بن النعمان الأعلم النخعي أبو الحسن مولاهم كوفي روى عن الرضا عليه السلام و أخوه داود أعلا منه و ابنه الحسن بن علي و ابنه أحمد رويا الحديث و كان علي ثقة وجها ثبتا صحيحا واضح الطريقة»


onvan:
حسن بن محبوب (اصحاب اجماع سوم بنابر قولی)

barrasi:
فهرست‏الطوسي/باب‏الحاء/باب‏الحسن/122 الحسن بن محبوب السراد و يقال له الزراد يكنى أبا علي مولى بجيلة كوفي ثقة روى عن أبي الحسن الرضا عليه السلام و روى عن ستين رجلا من أصحاب أبي عبد الله عليه السلام. و كان جليل القدر يعد في الأركان الأربعة في عصره‏ .
و رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالسادس/556  أجمع أصحابنا على تصحيح ما يصح عن هؤلاء و تصديقهم و أقروا لهم بالفقه و العلم: و هم ستة نفر آخر دون الستة نفر الذين ذكرناهم في أصحاب أبي عبد الله (ع) منهم ...و الحسن بن محبوب... و قال بعضهم: مكان الحسن بن محبوب: الحسن بن علي بن فضال و فضالة بن أيوب‏.

TTosi:
فهرست‏الطوسي ص :  122  أخبرنا بجميع كتبه و رواياته عدة من أصحابنا عن أبي جعفر محمد بن علي بن الحسين بن بابويه القمي عن أبيه عن سعد بن عبد الله عن الهيثم بن أبي مسروق و معاوية بن حكيم و أحمد بن محمد بن عيسى عن الحسن بن محبوب.
طریق شیخ طوسی به حسن بن محبوب صحیح است؛ زیرا واسطه بین شیخ طوسی تا حسن بزرگانی همچون شیخ مفید (در ضمن عدّه من اصحابنا)، شیخ صدوق، پدر بزرگوارش، سعد بن عبدالله و احمد بن محمّد بن عیسی واقع شده اند.

TSadough:
من لا یحضره الفقیه/ ج4/ص 453:و ما کان فیه عن الحسن بن محبوب فقد رویته عن محمّد بن موسى بن المتوكل(رضی الله عنه)، عن سعد بن عبد اللّه و عبد اللّه بن جعفر الحميري، عن أحمد بن محمّد بن عيسى، عنه‏.
طریق شیخ صدوق به حسن بن محبوب صحیح است؛  زیرا هر چند در طریق شیخ صدوق به حسن بن محبوب محمّد بن موسی بن متوکل واقع شده که توثیق خاص ندارد؛ ولی ابن طاووس در کتاب «فلاح السائل» در ذیل روایتی تمام روات آن را به اتفاق و اجماع علما ثقه دانسته است، که از جمله آنها محمّد بن موسی بن متوکل است. (فلاح السائل: الفصل التاسع عشر، الصفحة 158 و رواه الحديث ثقات بالاتفاق.)


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الألف‏منه/باب‏الحسن‏والحسين/40 رقم 84 - الحسن بن محمد بن سماعة ابو محمد الكندي الصيرفي من شيوخ الواقفة كثير الحديث فقيه ثقة و كان يعاند في الوقف و يتعصب.

TTosi:
مرحوم شیخ(ره) در مشیخه تهذیب (تهذیب الاحکام،ج10 شرح المشیخة، ص75) طریق خود به حسن بن محمد بن سماعه را این چنین بیان می کند:
« و ما ذكرته في هذا الكتاب عن الحسن بن محمد بن سماعة فقد أخبرني به أحمد بن عبدون، عن أبي طالب الأنباري، عن حميد بن زياد، عن الحسن بن محمد بن سماعة.
و أخبرني أيضا الشيخ؛ أبو عبد الله، و الحسين بن عبيد الله، و أحمد بن عبدون:كلهم عن أبي عبد الله؛ الحسين بن سفيان؛ البزوفري، عن حميد بن زياد، عن الحسن بن محمد بن سماعة.» 
اگر طریق اول به دلیل عدم وثاقت صریح احمد بن عبدون مورد خدشه واقع شود، طریق دوم خالی از اشکال است. چون در رتبه احمد بن عبدون « الشيخ؛ أبو عبد الله، و الحسين بن عبيد الله » ذکر شده اند. شیخ ابوعبدالله که همان شیخ مفید(ره) استاد شیخ طوسی(ره) است.  حسین بن عبیدالله هم حسین بن عبیدالله بن غضائری پدر است که از رجالیون مشهور ومشایخ نجاشی است. گرچه ایشان هم توثیق خاص از متقدمین ندارد.اما حداقل در این ردیف شیخ مفید(ره) وجود دارد وهمین کافیست.
حسین بن سفیان بزوفری نیز از اجلاء وثقات است. نجاشی در مورد وی می نویسد:«الحسين بن علي بن سفيان بن خالد بن سفيان أبو عبد الله البزوفري شيخ ثقة جليل من أصحابنا» .(رجال‏النجاشي،باب‏الألف‏ منه،باب‏الحسن‏والحسين،رقم162 ص68)
 اماحمید بن زیاد، گرچه وی توثیق شده است ولی نجاشی وی را واقفی می داند:«حميد بن زياد بن حماد بن حماد بن زياد هوار الدهقان أبو القاسم كوفي سكن سورا و انتقل إلى نينوى قرية على العلقمي إلى جنب الحائر على صاحبه السلام كان ثقة واقفا وجها فيهم.» ( رجال‏النجاشي،باب‏الحاء،رقم339 ص132)
بنابراین طریق شیخ(ره) به حسن بن محمد بن سماعه معتبراست. مرحوم اردبیلی این طریق را قوی (ونه صحیح) دانسته به دلیل اینکه حمیدبن زیاد واقفی است گرچه توثیق شده است:«طریق الشیخ عن الحسن بن محمدبن سماعه قوی اذ فی طریقه حمید بن زیاد وکان ثقة الا انه واقفی والحسن ایضا کان واقفیا الا انه ثقة».(جامع الرواة،ج2ص470 )


barrasi:
«رجال‏النجاشي»، ص‏68، رقم165 : «الحسين بن أحمد بن المغيرة : أبو عبد الله البوشنجي كان عراقيا مضطرب المذهب و كان ثقة فيما يرويه له كتاب عمل السلطان‏».


barrasi:
فهرست‏الطوسي/باب‏الحاء/باب‏الحسين/149 - الحسين بن سعيد بن حماد بن سعيد بن مهران من موالي علي بن الحسين عليهما السلام الأهوازي ثقة روى عن الرضا و عن أبي جعفر الثاني و أبي الحسن الثالث عليهم السلام.

TTosi:
تهذیب الاحکام/ج10/ص63 (مشیخه):  و ما ذکرته فی هذا الکتاب عن الحسین بن سعید 
1. فقد اخبرنی به الشیخ ابوعبدالله محمّد بن محمّد بن النعمان و حسین بن عبیدالله و احمد بن عبدون کلّهم عن احمد بن محمد بن الحسن بن ولید عن ابیه محمّد بن الحسن بن ولید [عن الحسین بن سعید].
2. و اخبرنی به ایضاً ابوالحسین ابن ابی جید القمی عن محمّد بن الحسن بن ولید عن الحسین بن الحسن بن ابان عن الحسین بن سعید.
3. و رواه ایضاً محمّد بن الحسن بن ولید عن محمّد بن الحسن الصفار عن احمد بن محمّد عن الحسین بن سعید.
و فهرست‏الطوسي ص:150 أخبرنا بكتبه و رواياته ابن أبي جيد القمي عن محمّد بن الحسن عن الحسين بن الحسن بن أبان عن الحسين بن سعيد بن حماد بن سعيد بن مهران.
 فهرست‏الطوسي ص :  151 و أخبرنا بها عدة من أصحابنا عن محمّد بن علي بن الحسين عن أبيه و محمّد بن الحسن و محمّد بن موسى بن المتوكل عن سعد بن عبد الله و الحميري عن أحمد بن محمّد بن عيسى عن الحسين بن سعيد.
در مورد طریق شیخ طوسی به حسین بن سعید می گوییم: هر چند هر سه طریق مذکور در مشیخه و طریق اول مذکور در فهرست  به خاطر وجود افرادی که توثیق خاص ندارند (حسین بن عبیدالله، احمد بن محمّد بن حسن بن ولید و حسین بن حسن بن ابان و ابن ابی جید) مشکل دارد، ولی طریق دوم فهرست بی هیچ مشکلی صحیح و معتمد است. علاوه بر این از آنجا که حسین بن عبیدالله و احمد بن محمّد بن حسن بن ولید ناقل دهها کتاب و صدها روایت هستند و در طرق متعددی واقع شده اند که بسیاری از این کتب و روایات طرق دیگری نیز دارند و در هیچ موردی بین طریق آنها و طرق دیگر اختلاف نسخه نقل نشده، مشخص می شود آنها راویان ثقه و مورد اعتمادی هستند. بنابراین طریق اول مشیخه نیز معتبر خواهد بود. 
علاوه بر این مرحوم شیخ طوسی در مشیخه برای روایات حسین بن سعید از برادرش حسن از زرعه طرق خاصی ذکر کرده که همان طرق کلّی مشیخه است.
تهذيب الأحكام، المشيخة، ص: 66 و ما ذكرته عن الحسين بن سعيد عن الحسن عن زرعة عن سماعة و فضالة ابن ايوب  و النضر بن سويد و صفوان بن يحيى  فقد رويته بهذه الاسانيد عن الحسين بن سعيد عنهم (فقد اخبرنى به الشيخ ابو عبد اللّه محمد بن محمد بن النعمان و الحسين بن عبيد اللّه و احمد بن عبدون كلهم عن احمد بن محمد بن الحسن بن الوليد عن ابيه محمد بن الحسن بن الوليد و اخبرنى به أيضا ابو الحسين ابي جيد القمي عن محمد بن الحسن بن الوليد عن الحسين بن الحسن بن ابان عن الحسين بن سعيد، و رواه أيضا محمد بن الحسن بن الوليد عن محمد بن الحسن الصفار عن احمد بن محمد عن الحسين بن سعيد).


barrasi:
«رجال‏النجاشي»، صلی الله علیه و آله و سلم‏68 : «الحسين بن علي بن سفيان بن خالد بن سفيان أبو عبد الله البزوفري: شيخ ثقة جليل من أصحابنا» 
«رجال‏الطوسي»، صلی الله علیه و آله و سلم‏423، رقم6092 : «الحسين بن علي بن سفيان البزوفري خاصي يكنى أبا عبد الله له كتب ذكرناها في الفهرست ...».


barrasi:
رجال‏النجاشي ، باب‏الألف‏منه، باب‏الحسن‏والحسين، 66 :«الحسين بن محمّد بن عمران بن أبي بكر الأشعري القمي أبو عبد الله ثقة».


barrasi:
رجال‏النجاشي، باب‏الحاء، 134:«حفص بن البختري مولى بغدادي أصله كوفي ثقة».


barrasi:
«رجال‏النجاشي» ، ص135، رقم 347 :حفص بن سالم أبو ولاد الحناط 
و قال: ابن فضال حفص بن يونس مخزومي روى عن أبي عبد الله [عليه السلام‏] ثقة لا بأس به. و قيل إنه من موالي جعفي ذكره أبو العباس. له كتاب

TSadough:
و ما کان فیه عن أبی ولاد الحناط فقد رویته عن أبی عن سعد بن عبدالله عن محمد بن الحسین بن أبی الخطاب عن جعفر بن بشیر عن حماد بن عثمان عن حفص بن سالم أبی ولاد الحناط .
سعد بن عبدالله، ابن ابی خطاب، جعفر بن بشیر ابو محمد بجلی، حماد بن عثمان و ابو ولاد حناط، توثیق خاص دارند. بنابراین طریق معتبر است.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الحاء/142 رقم370 حماد بن عيسى أبو محمد الجهني  مولى و قيل: عربي أصله الكوفة [و] سكن البصرة. و قيل إنه روى عن أبي عبد الله عليه السلام عشرين حديثا و أبي الحسن و الرضا عليهما السلام و مات في حياة أبي جعفر الثاني عليه السلام و لم يحفظ عنه رواية عن الرضا [عليه السلام‏] و لا عن أبي جعفر [عليه السلام‏] و كان ثقة في حديثه صدوقا
و فهرست‏الطوسي/باب‏الحاء/باب‏حماد/156 رقم 241  حماد بن عيسى الجهني  غريق الجحفة ثقة. 
و رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالخامس/375 رقم 705  أجمعت العصابة على تصحيح ما يصح من هؤلاء و تصديقهم لما يقولون و أقروا لهم بالفقه من دون أولئك الستة الذين عددناهم و سميناهم ستة نفر: جميل بن دراج و عبد الله بن مسكان و عبد الله بن بكير و حماد بن عيسى و حماد بن عثمان و... .


barrasi:
«فهرست‏الطوسي»، ص‏155: «ثقة» .
و «رجال‏النجاشي» ، ص‏132 : «كان ثقة واقفا وجها فيهم» .


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الدال/158
417 - داود بن أبي يزيد الكوفي العطار 
مولى ثقة روى عن أبي عبد الله عليه السلام و عن أبي الحسن [عليه السلام‏] أيضا. له كتاب يرويه عنه جماعة منهم علي بن الحسن الطاطري أخبرنا أحمد بن محمد بن هارون قال: حدثنا أحمد بن محمد بن سعيد قال: حدثنا حميد بن زياد قال: حدثنا محمد بن عبد الله بن غالب و عوانة بن الحسين و عبيد الله بن إسماعيل و عبيد الله بن أحمد بن نهيك قالوا: حدثنا علي بن الحسن الطاطري عن داود به.


barrasi:
«رجال‏ النجاشي»،ص175، رقم463: «زرارة بن أعين بن سنسن مولى لبني عبد الله بن عمرو السمين بن أسعد بن همام بن مرة بن ذهل بن شيبان أبو الحسن. شيخ أصحابنا في زمانه و متقدمهم و كان قارئا فقيها متكلما شاعرا أديبا قد اجتمعت فيه خلال الفضل و الدين صادقا فيما يرويه‏».
 «رجال‏الكشي»، ص238، رقم431: «قال الكشي: اجتمعت العصابة على تصديق هؤلاء الأولين من أصحاب أبي جعفر ( علیه السلام) و أبي عبد الله ( علیه السلام) و انقادوا لهم بالفقه فقالوا أفقه الأولين ستة: زرارة و معروف بن خربوذ و بريد و أبو بصير الأسدي و الفضيل بن يسار و محمد بن مسلم الطائفي قالوا و أفقه الستة زرارة و قال بعضهم مكان أبي بصير الأسدي أبو بصير المرادي و هو ليث بن البختري».

TSadough:
و ما كان فيه عن زرارة بن اعين فقد رويته عن ابي رضي الله عنه (پدر شيخ صدوق عليهما الرحمه) عن عبدالله بن‌جعفر‌حميري عن محمد‌بن‌عيسي‌بن‌عبيد و الحسن بن ظريف و علي بن اسماعيل بن عيسي كلهم عن حماد بن عيسي عن حريز بن عبدالله عن زرارة بن اعين.
علی بن بابويه، عبدالله بن جعفر بن الحسن الحميري، محمد بن عيسي بن عبيد و حسن بن ظريف بن ناصح همگی ثقه هستند.
علي بن اسماعيل: به قرينه راوي و مروي عنه علي بن اسماعيل بن عيسي است که توثيق خاص ندارد 
البته واضح است كه اگر یکی از اين سه نفر (محمد بن عيسي عبيد، حسن بن ظريف، علي بن اسماعيل) ثقه باشند کافی است.  حمادبن عيسی و حريز بن عبدالله سبحستاني نیز ثقه هستند. پس طریق مشکلی ندارد.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏السين/178رقم469 - سعد بن أبي خلف يعرف بالزام مولى بني زهرة بن كلاب كوفي ثقة روى عن أبي عبد الله و أبي الحسن عليهما السلام.  
رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏الحسن.../باب‏السين/338 سعد بن أبي خلف الزام ثقة.


barrasi:
سعد بن عبدالله:

نجاشی
467 - سعد بن عبد الله بن أبي خلف الأشعري القمي أبو القاسم شيخ هذه الطائفة و فقيهها و وجهها. 
كان سمع من حديث العامة شيئا كثيرا و سافر في طلب الحديث لقي من وجوههم الحسن بن عرفة و محمد بن عبد الملك الدقيقي و أبا حاتم الرازي و عباس الترقفي 
و لقي مولانا أبا محمد عليه السلام و رأيت بعض أصحابنا يضعفون لقائه لأبي محمد [عليه السلام‏] و يقولون هذه حكاية موضوعة عليه و الله أعلم.
...  و صنف سعد كتبا كثيرة وقع إلينا منها كتب ...
... توفي سعد رحمه الله سنة إحدى و ثلاثمائة و قيل: سنة تسع و تسعين و مائتين. 
فهرست:
316 - سعد بن عبد الله القمي يكنى أبا القاسم جليل القدر واسع الأخبار كثير التصانيف ثقة. فمن كتبه‏ ...
رجال:
•	اصحاب امام عسگری ع 5854 - 3 - سعد بن عبد الله القمي عاصره و لم أعلم أنه روى عنه. 
•	لم یرو 6141 - 6 - سعد بن عبد الله بن أبي خلف القمي جليل القدر صاحب تصانيف ذكرناها في الفهرست روى عنه ابن الوليد و غيره روى ابن قولويه عن أبيه عنه. 
ابن داود 
•	قسم اول رقم 671: سعد بن عبدالله بن ابی خلف ...  [جش‏]  ... [جخ‏]: عاصره و لم أعلم أنه روى عنه مات سنة ثلاثمائة و قيل قبلها بسنة و قيل بعدها بسنة في ولاية رستم. 
•	قسم دوم: رقم 201: سعد بن عبد الله بن أبي خلف الأشعري القمي أبو القاسم كر [جش‏] رأيت بعض أصحابنا يضعف لقاءه أبا محمد عليه السلام و يقول: حكايته موضوعة عليه‏.
ابن طاووس: اقبال الاعمال 2:202: المتفق علی وثاقته و عدالته و علمه ...
شهید ثانی: حاشیه بر خلاصه علامه: لا خلاف فی وثاقته و جلالته و غزارة علمه
بررسی:
نجاشی گوید "رأيت بعض أصحابنا يضعفون لقائه لأبي محمد [عليه السلام‏] و يقولون هذه حكاية موضوعة عليه و الله أعلم"
ابن داود ، سعد را در قسم دوم ذکر می کند و همین عبارت نجاشی را بیان می کند، (پس دلیل بر ضعفش را همین مساله دانسته است)
شهید ثانی در حاشیه قسم دوم ابن داود گوید: 
ذكر المصنف‏ لسعد بن عبد الله في هذا القسم عجيب، إذ لا خلاف بين أصحابنا في ثقته و جلالته و غزارة علمه يعلم ذلك من كتبهم، فإن كان الباعث له على ذلك حكاية النجاشي عن بعض أصحابنا ضعف لقاءه العسكري عليه السلام فهو أعجب لأن ذلك لا يقتضي الطعن بوجه‏
و در حاشیه خلاصه نسبت به عبارت نجاشی گفته است «ذكرها الصدوق في كتاب إكمال الدين و أمارات الوضع عليها لائحة».
پس شهید ثانی گوید اگر دلیل بر تضعیف، انکار ملاقات او با امام عسگری ع است، این دلیل بر ضعف نمی شود و ضمنا روایت ملاقات که صدوق در کمال الدین (ج2ص454)  گفته است، واضح است موضوعه است.
اشکال مجلسی اول: روضة المتقین ج14ص17
" و اعلم أن المصنف حكم بصحتها و كذا الشيخ رحمه الله بأن الخبر و إن كان من الآحاد لكن لما تضمن الإخبار بالمغيبات و حصلت نعلم أنه من المعصوم عليه السلام و إن ذكره في خبر آخر لكن التعليل يشعر باطراده، و علامة الوضع إن كان الإخبار بالمغيبات ففيه ما لا يخفى فكيف و فيه من الفوائد الجمة ما يدل على صحته، 
نعم إن قيل في سنده شي‏ء فهو في محله لكن سمعت أن للقدماء اصطلاح آخر"
مجلسی دوم هم گوید: بحار ج52ص88
" أقول الصدوق‏ أعرف‏ بصدق‏ الأخبار و الوثوق عليها من ذلك البعض الذي‏ لا يعرف حاله و رد الأخبار التي تشهد متونها بصحتها بمحض الظن و الوهم مع إدراك سعد زمانه و إمكان ملاقاة سعد له ع إذ كان وفاته بعد وفاته ع بأربعين سنة تقريبا ليس إلا للإزراء بالأخبار و عدم الوثوق بالأخيار و التقصير في معرفة شأن الأئمة الأطهار إذ وجدنا أن الأخبار المشتملة على المعجزات الغريبة إذا وصل إليهم فهم إما يقدحون فيها أو في راويها بل ليس جرم أكثر المقدوحين من أصحاب الرجال إلا نقل مثل تلك الأخبار. "
محقق حائری در منهج المقال ج3ص326  گوید: اتفاقا در روایت مطالبی است که معلوم می شود از امام صادر شده است مثلا:: 
"ما ذكره المقدّس التقيّ قدّس سرّه حقّ لا شبهة فيه و لا مرية تعتريه، فإنّ لكلّ حقّ حقيقة و لكلّ صواب نورا، و من أمعن النظر في هذا الخبر عرف صدوره من خزّان العلم و اولى النهي و الحلم ...
و من جملة ما تضمّنه الخبر من الفوائد جوابه عليه السّلام- فيما أورد بعض النصّاب على سعد من أنّ إسلام الرجلين كان طوعا أو كرها و تحيّر سعد في الجواب لأنّه إن قال أسلما طوعا فقد حكم بإسلامهما و إن قال كرها لم يكن يومئذ إكراه و شوكة-: بأنّهما أسلما طمعا و رغبة في الملك لما كان سمعاه من الكهنة و علماء اليهود من أنّه صلّى اللّه عليه و آله يظهر على جميع الأديان و تفتح له المدن و البلدان.
و منها الجواب عمّا أورده عليه من أنّ النبيّ صلّى اللّه عليه و آله لم يخرج الأوّل إلى الغار إلّا لعلمه صلّى اللّه عليه و آله بأنّ الخلافة له من بعده، و كما أشفق على نبوّته أشفق على خلافته، إذ ليس من حكم التواري إن يروم الهارب من الشي‌ء مساعدة إلى مكان يستخفي فيه، و إنّما أبات عليا عليه السّلام على فراشه لعلمه بأنّه إن قتل لم يتعذّر عليه نصب غيره مكانه: بالنقض بما رووه من قوله صلّى اللّه عليه و آله: الخلافة بعدي ثلاثون سنة، فجعل هذه موقوفة على أعمار الأربعة الذين هم الخلفاء الراشدون بزعمهم، فكما علم أنّ الخلافة بعده للأوّل علم أنّها من بعده للثاني ثمّ الثالث ثمّ الرابع، فكان الواجب إخراجهم جميعا إلى الغار و الإشفاق عليهم جميعا دونه وحده.
و من جملتها ذكر العلّة في عدم جواز اختيار الناس لأنفسهم إماما: بأنّ موسى كليم اللّه مع وفور علمه و كمال عقله و نزول الوحي عليه اختار من أعيان قومه سبعين رجلا ممّن لا يشكّ في أيمانهم، فوقعت خيرته على الناقصين علما و هو اختيار من اصطفاه اللّه للنبوّة واقعا على الأفسد دون الأصلح و هو يظن أنّه الأصلح، علمنا أنّ الاختيار إلّا لمن يعلم ما نخفي الصدور و تكنّ السرائر. إلى غير ذلك من الفوائد الجمّة و المسائل المهمة."
 
همچنین محقق حائری برخی شبهات در متن روایت و پاسخ آنها را ذکر می کند:
"و العجب العجب قول المحقّق الشيخ محمّد: وجه كون الحكاية موضوعة تضمّنها كون العسكري عليه السّلام كان يكتب و القائم عليه السّلام كان يشغله عن الكتابة و يقبض على أصابعه و كان عليه السّلام يلهيه بتوجيه رمّانة ذهب كانت بين يديه، 
قال: و من الأمارات تفسير كهيعص بأنّ الكاف اسم كربلاء و الهاء هلاك العترة و الياء يزيد و العين عطش الحسين و الصاد صبره، انتهى.
و ما ذكره رحمه اللّه أظهر من أن يذكر؛ أمّا الأوّل فلأنّ الأئمّة عليهم السّلام لهم حالات في صغرهم كحال سائر الأطفال، من جملتها إبطاء الحسين عليه السّلام في الكلام و تكرير النبي صلّى اللّه عليه و آله لأجله التكبير، و بكاؤه عليه السّلام في المهد و هزّ جبرئيل المهد حتّى أنشد في ذلك الأشعار و عرفته المخدّرات في الأستار، و كذا ركوبه عليه السّلام على ظهر النبيّ صلّى اللّه عليه و آله و هو في السجود ممّا لا يقبل الجحود؛ 
و أمّا الثاني فلأنّ للقرآن بطونا ربما فسّروا الآية الواحدة بتفاسير متعدّدة بل و متضادّة متناقضة و لم ينكر أحد ذلك كما هو ظاهر لمن تتبّع الأخبار و جاس خلال تلك الديار، و قد ورد في تفسير حم عسق أنّ حم حتم و عين عذاب و سين سنين كسني يوسف عليه السّلام و قاف قذف و خسف يكون في آخر الزمان بالسفياني و أصحابه، و ورد في تفسير الم غُلِبَتِ الرُّومُ أنّهم بنو أميّة، و ورد في تفسير طه أنّه طهارة أهل البيت من الرجس، و ورد في تفسير وَ النَّجْمُ وَ الشَّجَرُ يَسْجُدٰانِ النجم النبيّ صلّى اللّه عليه و آله و الشجر علي عليه السّلام، و ورد في تفسير وَ الْفَجْرِ إنّه القائم عليه السّلام، و الليالي العشر الأئمّة أوّلهم الحسن عليه السّلام، وَ الشَّفْعِ فاطمة و علي، و الوتر اللّه، وَ اللَّيْلِ إِذٰا يَسْرِ دولة تسري إلى دولة القائم عليه السّلام، و ورد في تفسير وَ الشَّمْسِ أنّ الشمس أمير المؤمنين، وَ ضُحٰاهٰا قيام القائم، وَ الْقَمَرِ إِذٰا تَلٰاهٰا الحسنان، وَ النَّهٰارِ إِذٰا جَلّٰاهٰا قيام القائم، وَ اللَّيْلِ إِذٰا يَغْشٰاهٰا حبتر و دولته، وَ السَّمٰاءِ وَ مٰا بَنٰاهٰا هو النبي صلّى اللّه عليه و آله، و ورد في تفسير إِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنْكَبُوتِ أنّ العنكبوت الحمير.
على أنّ كهيعص ليس محكما نعرف تفسيره الظاهري حتى نحكم ببطلان ما يخالف ظاهره على فرض جواز الحكم بذلك، و لم يصل إلينا أيضا عنهم عليهم السّلام في تفسيره ما يخالف هذا التفسير حتّى نحكم بصحّة ذاك و بظاهر هذا. نعم في تفسير القمّي أن كهيعص أسماء اللّه مقطعة، أي: اللّه الكافي الهادي العالم الصادق ذي الآيات العظام، انتهى. [منه عفي عنه]."
 
آ خوئی پاسخ دیگری به اصل اشکال دارند: ج8:ص76
وجه الغرابة أن هذا لا يكون قدحا في سعد و إنما هو تكذيب لمن يدعي أن سعدا لقي أبا محمد ع، نعم لو ثبت جزما أن سعدا ادعى ذلك كان هذا تكذيبا، لسعد لكنه لم يثبت على ما ستعرف
 
آقای خوئی در مورد روایت کمال الدین اشکالات سندی و محتوایی می نماید:
1.	هذه الرواية ضعيفة السند جدا فإن محمد بن بحر بن سهل الشيباني لم يوثق و هو متهم بالغلو و غيره من رجال سند الرواية مجاهيل (سند روایت: "حدثنا محمد بن علي بن محمد بن حاتم النوفلي المعروف بالكرماني قال حدثنا أبو العباس أحمد بن عيسى الوشاء البغدادي قال حدثنا أحمد بن طاهر القمي قال حدثنا محمد بن بحر بن سهل الشيباني قال حدثنا أحمد بن مسرور عن سعد بن عبد الله القمي‏")
2.	أنها قد اشتملت على أمرين لا يمكن تصديقهما: 
أحدهما حكايتها صد الحجة ع أبان من الكتابة و الإمام ع كان يشغله برد الرمانة الذهبية إذ يقبح صدور ذلك من الصبي المميز فكيف ممن هو عالم بالغيب و بجواب المسائل الصعبة؟
الثاني: حكايتها عن موت أحمد بن إسحاق في زمان العسكري ع مع أنك عرفت في ترجمته أنه عاش إلى ما بعد العسكري ع.

TTosi:
الف) در فهرست
اخبرنا بجميع كتبه و رواياته عدة من أصحابنا عن محمد بن علي بن الحسين بن بابويه عن أبيه و محمد بن الحسن عن سعد بن عبد الله.  
أخبرنا الحسين بن عبيد الله و ابن أبي جيد عن أحمد بن محمد بن يحيى عن أبيه عن سعد بن عبد الله (الفهرست ،ص 216 رقم 316)
ب) در مشیخة تهذیب 
ما ذکرته فی هذا الکتاب عن سعد بن عبدلله فقد اخبرنی به الشیخ ابو عبدلله عن جعفر بن محمد بن قولویه عن ابیه عن سعد و اخبرنی به ایضاً الشیخ عن محمد بن علی بن الحسین عن ابیه عن سعد 
جعفر بن محمد بن قولویه و محمد بن قولویه همانطور که قبلا ذکر شد و علي بن حسين بن بابويه  و محمد بن حسن بن ولید  و سعد بن عبدالله  و محمد بن يحيى  توثیق خاص دارند. حسين بن عبيدالله و ابن ابي جيد و احمد بن محمد بن يحيى نیز با وجوه عامّه توثیق شده اند. بنابراین طرق معتبر هستند.


barrasi:
الفهرست‏ ،باب‏الزاء،باب‏زيد،ص298 رقم201  «زيد الشحام يكنى أبا أسامه ثقة. له كتاب».


barrasi:
رجال‏النجاشي،باب‏السين،رقم497 ص187 «سندي بن محمد واسمه أبان يكنى أبا بشر... و هو ابن أخت صفوان بن يحيى كان ثقة وجها في أصحابنا الكوفيين‏»


onvan:
صفوان بن یحیی (اصحاب اجماع سوم و مشایخ الثقات)

barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الصاد/197 صفوان بن يحيى أبو محمد البجلي بياع السابري كوفي ثقة ثقة عين. 
و رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالسادس/556 - أجمع أصحابنا على تصحيح ما يصح عن هؤلاء و تصديقهم و أقروا لهم بالفقه و العلم: و هم ستة نفر آخر دون الستة نفر الذين ذكرناهم في أصحاب أبي عبد الله (علیه السلام)منهم يونس بن عبد الرحمن و صفوان بن يحيى بياع السابري‏.
و عده الاصول/ شیخ طوسی/ج1/ص154: و لاجل ذلک سوت الطائفه بین ما یرویه محمد بن ابی عمیر و صفوان بن یحیی و احمد بن محمد بن ابی نصر و غیرهم من الثقات الذین عرفوا بانهم لایروون و لایرسلون الاعمن یوثق به و بین ما اسنده غیرهم و لذلک عملوا بمراسیلهم اذا انفردوا عن روایه غیرهم.


barrasi:
«رجال الطوسی»، رقم 5348، ص361 : «قمي ثقة صحيح».


barrasi:
«رجال‏النجاشي» ، ص‏30 : «ثقة هو و أبوه و جده».


barrasi:
«رجال‏النجاشي» ، ص‏236 : «كان عبد الرحمن ثقة ثقة معتمدا على ما يرويه».


onvan:
عبدالله بن بكير (اصحاب اجماع دوم و فطحی)

barrasi:
عبدالله بن بکیر
هر چند این عنوان بین چند راوی مشترک است، اما ظاهراً در صورت اطلاق منصرف به راوی مشهور که همان عبدالله بن بکیر بن اعین ثقه و جزو اصحاب اجماع است:
1.	عبدالله بن بکیر بن عبدیالیل: در زمان امیر المومنین علی  علیه السلام  
2.	عبدالله بن بکیر الارجائی: رجال شیخ رقم 3791 اصحاب امام صادق  علیه السلام 
3.	عبدالله بن بکر (بکیر) المرادی الکوفی: رجال شیخ رقم 3132 اصحاب امام صادق  علیه السلام   
4.	عبدالله بن بکیر الهجری: رجال شیخ رقم 1479 اصحاب امام باقر  علیه السلام  
5.	عبدالله بن بکیر بن اعین: اصحاب امام صادق  علیه السلام  
•	فهرست 464 - عبد الله بن بكير فطحي المذهب إلا أنه ثقة
•	العدة ج 1 صلی الله علیه و آله و سلم 153: عملت الطائفة بأخبار الفطحية كعبد الله بن بكير و غيره.
•	از اصحاب اجماع است
در اینجا طبق مبنای آقای خوئی می توان گفت هرجا که مطلق ذکر شده است منصرف به مشهور است و در این دسته  عبدالله بن بکیر بن اعین معروف و مشهور است پس می تواند او باشد. و نظر استاد هم همین فرد است.
اشکال(مرحوم خوئی): شیخ در احکام طلاق تهذیب 8 – ح 162، و استبصار ج3 – ح 982 مطلبی را می فرماید و سپس احتمال می دهد که وی دروغ گفته باشد. یعنی در باب محلل طلاق که خود شوهر هم می تواند محلل باشد، ظاهراً نظر خود عبدالله این بوده و بخاطر اینکه این فتوا را به اصحاب بقبولاند احتمال دارد این روایات را جعل کرد باشد؛ چون کسی که از مؤسسین فطحیه است و مذهبی جعل کرده می تواند روایت هم جعل کرده باشد.
قال في ذيلها ما حاصله: «أنه لما رأى أن أصحابه لا يقبلون ما يقول برأيه أسنده إلى من رواه عن أبي جعفر  علیه السلام و ليس عبد الله بن بكير معصوما لا يجوز هذا عليه ... و الغلط منه في اعتقاده بإمامة عبدالله بن جعفر أعظم من الغلط في إسناد فتيا يعتقد صحتها لشبهة دخلت عليه إلى بعض أصحاب الأئمة  علیه السلام.»
پاسخ آقای خوئی: ممکن است در خصوص این روایت دروغ گفته باشد و این با توثیق های وی تنافی ندارد.
استاد: اگر به این نحو بوده است که مساله مهمی بوده و نباید به هیچ عنوان فوت شود، چون یقین داشته است که حکم شرعی و نظر امام همین است هر چند در ظاهر دروغ است؛ اما اشکال ندارد.
علاوه بر این برداشت آقای خوئی صحیح نیست؛ زیرا از این عبارت شیخ بر می آید که اصلاً وی را ثقه نمی دانسته است، عبارت شیخ این است که ایشان می فرماید کسی که ائمه را بیشتر می داند و در مذهب مشکل دارد، می تواند در روایت هم دروغ بگوید. پس ثقه نیست.
اما مشکل این است که این تضعیف به درد نمی خورد؛ زیرا شیخ اجتهاد نموده است و استدلال کرده است که اینکه کسی که در مذهب دروغ می گوید در روایت هم دروغ می گوید. اما فحطیه با واقفیه تفاوت دارند. فطحی ها اشتباه کردند نه اینکه بخاطر طمع عمداً به ائمه زیاد کنند. 
بنابراین توثیق وی که از طرف عده بسیاری از رجالیون وارد شده و حتی وثاقتش مورد اجماع طایفه شیعه است (اصحاب اجماع) بدون معارض ثابت است.


onvan:
عبدالله بن جعفر بن الحسن الحميری (قرب الاسناد)

barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏العين/منه‏عبدالله/219رقم573 - عبد الله بن جعفر بن الحسين بن مالك بن جامع الحميري أبو العباس القمي. شيخ القميين و وجههم قدم الكوفة سنة نيف و تسعين و مائتين و سمع أهلها منه فأكثروا و صنف كتبا كثيرة.
فهرست‏الطوسي/باب‏العين/باب‏عبدالله/294رقم440 - عبد الله بن جعفر الحميري يكنى أبا العباس القمي ثقة. له كتب 
رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏محمد العسکری/باب‏العين/400 رقم5859 - 2 - عبد الله بن جعفر الحميري قمي ثقة.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏العين/منه‏عبدالله/223رقم584 - عبد الله بن سعيد أبو شبل الأسدي مولاهم كوفي بياع الوشي روى عن أبي عبد الله عليه السلام ثقة. له كتاب.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏العين/منه‏عبدالله/214 عبد الله بن سنان بن طريف مولى بني هاشم يقال مولى بني أبي طالب و يقال مولى بني العباس. كان خازنا للمنصور و المهدي و الهادي و الرشيد كوفي ثقة من أصحابنا جليل لا يطعن عليه في شي‏ء روى عن أبي عبد الله عليه السلام‏.

TSadough:
من لا یحضره الفقیه، ج4، ص431:
شیخ صدوق طریق خود به ایشان را اینگونه معرّفی می نماید:« و ما كان فيه عن عبد الله بن سنان فقد رويته عن أبي رضي الله عنه، عن عبد الله بن جعفر الحميري عن أيوب بن نوح عن محمّد بن أبي عمير عن عبد الله بن سنان» . صحّت این طریق کاملاً روشن است؛ چرا که همه از ثقات و بزرگان روات امامیّه هستند. چون امر پدر شیخ صدوق و ابن ابی عمیر که روشن است. نجاشی در مورد عبدالله بن جعفر حمیری صاحب قرب الاسناد می فرماید:« عبد الله بن جعفر بن الحسين بن مالك بن جامع الحميري أبو العباس القمي. شيخ القميين و وجههم ». رجال‏النجاشي، باب‏العين، ص219، رقم 573. همچنین نسبت به ایوب بن نوح می نویسد:« أيوب بن نوح بن دراج النخعي أبو الحسين كان وكيلا لأبي الحسن و أبي محمّد عليهما السلام عظيم المنزلة عندهما مأمونا و كان شديد الورع كثير العبادة ثقة في رواياته‏» همان، باب‏الألف، باب‏أيوب، ص102، رقم254


barrasi:
رجال النجاشي ص226«عبد الله بن محمّد الأسدي كوفي الحجال المزخرف أبو محمّد و قيل إنه من موالي بني تيم ثقة ثقة ثبت»و رجال الطوسي ص360 «عبد الله بن محمّد الحجال مولى [بني] تيم الله ثقة».


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏العين/منه‏عبدالله/214- عبد الله بن مسكان أبو محمد مولى [عنزة] ثقة عين‏.  
و رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالخامس/375 - أجمعت العصابة على تصحيح ما يصح من هؤلاء و تصديقهم لما يقولون و أقروا لهم بالفقه من دون أولئك الستة الذين عددناهم و سميناهم ستة نفر: جميل بن دراج و عبد الله بن مسكان.


barrasi:
عبدلله بن مغیره:
                        رجال‏النجاشي/باب‏العين/منه‏عبدالله/215
561 - عبد الله بن المغيرة أبو محمد البجلي 
مولى جندب بن عبد الله بن سفيان العلقي كوفي ثقة ثقة لا يعدل به أحد من جلالته و دينه و ورعه روى عن أبي الحسن موسى عليه السلام. قيل: إنه صنف ثلاثين كتابا. و الذي رأيت أصحابنا رحمهم الله يعرفون منها كتاب الوضوء و كتاب الصلاة و قد روى هذه الكتب كثير من أصحابنا. أخبرنا عدة من أصحابنا عن أحمد بن محمد بن سعيد قال: حدثنا جعفر بن محمد بن عبيد الله بن عتبة قال: حدثنا أيوب بن نوح عن عبد الله بن المغيرة. و له كتاب الزكاة و كتاب الفرائض و كتاب في أصناف الكلام أخبرنا أحمد بن علي بن العباس قال: حدثنا أحمد بن محمد بن يحيى عن جده قال: حدثنا سعد قال: حدثنا الحسن بن علي بن عبد الله بن المغيرة عن جده. 
                        رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏الحسن.../باب‏العين/340
5060 - 21 - عبد الله بن المغيرة 
مولى بني هاشم كوفي خزاز له كتاب. 
                        رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏الحسن.../باب‏العين/341
5071 - 32 - عبد الله بن المغيرة 
                        رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏الحسن.../باب‏العين/359
5318 - 4 - عبد الله بن المغيرة 
مولى بني نوفل بن الحارث بن عبد المطلب خزاز كوفي.
رجال‏الكشي، ص556 رقم 1050: 
«أجمع أصحابنا على تصحيح ما يصح عن هؤلاء و تصديقهم و أقروا لهم بالفقه و العلم: و هم ستة نفر آخر دون الستة نفر الذين ذكرناهم في أصحاب أبي عبد الله علیه السلام منهم يونس بن عبد الرحمن و صفوان بن يحيى بياع السابري و محمد بن أبي عمير و عبد الله بن المغيرة.»

ظاهر فرمایش شیخ که یک عنوان را در ذیل اصحاب امام صادق ع با فاصله کم، دو بار آورده، تعدد است. در اصحاب امام کاظم ع هم که آورده با توجه به اینکه بنی هاشم گروهی از بنی نوفل هستند و با توجه به القاب مشترک خزاز و کوفی در مورد هر دو مشخص می شود تغایری وجود ندارد. بنابراین تا اینجا دو عنوان بیشتر نداریم. مولی بنی هاشم و مطلق.
نجاشی هم عنوان دیگری (مولی جندب) مطرح کرده است. اگر عبدالله بن مغیره مطلق متحد با همین باشد، باز دو عنوان خواهیم داشت. مولی جندب و مولی بنی هاشم. مطرح شده در فرمایش کشی که مطلق است هم می تواند یکی از همین دو نفر باشد. 

عناوین:
عبدالله بن مغیره مولی بنی نوفل من بنی هاشم (رجال5060 و 5218)
عبدالله بن مغیره مولی جندب (نجاشی561)

اثبات اتحاد دو عنوان:
رفع موانع وحدت:
1. عدم مضریت تکرار در رجال شیخ
کم له من نظیر: مثل علی بن ابی المغیره زبیدی، علی بن ابی علی اللهبی، ربیع بن سهل بن ربیع فزاری کوفی و...
استاد:
ظاهر تکرار تعدد است. چه اشکالی دارد دو راوی با القاب واحد وجود داشته باشند.

2. عدم مضریت مولای دو نفر بودن
الف. مولی بنی نوفل مقصود ولاء جریره است و مولی جندب مقصود عبد است.
استاد:
اولا عبدالله از قبیله بجیله بوده و معمولا عربها عبد نبودند.
ثانیا نجاشی در مورد نوه ایشان حسن نیز می گوید مولی جندب. پس عبد جندب بودن معنا ندارد.
ب. در یک زمان با بنی نوفل و در زمان دیگر با جندب عقد ولاء داشته است.
استاد:
وقتی شیخ یا نجاشی مولی فلان می گوید، یعنی راوی به این صفت مشهور و معروف بوده است. پس اگر در دو زمان مولای دو نفر بود، می بایست نجاشی و شیخ اشاره کند.
ج. آقای خویی: جندب از اصحاب پیامبر است. (رجال، رقم 144) و فرد مشهوری هم نبوده که بخواهند راوی معتبر و مشهوری مثل عبدالله را با ایشان معرفی کنند. پس احتمالا نجاشی اشتباه کرده است.
استاد:
اولا شاید جد مغیره با جندب عقد ولاء بسته و نوادگان وی نیز مشهور به این ولاء شده اند.
ثانیا درست است که جندب معروف رجالی نیست، ولی از کجا معلوم رجل سیاسی و معروفی نبوده است؟ پس معروف رجالی نبودن جندب ضرری بر مولای جندب بودن عبدالله نمی زند.
ثالثا اشتباه کردن نجاشی آن هم در دو جا (عبدالله و نوه اش) بسیار بعید است.
د. شاید جد مغیره با جندب عقد ولاء بسته و خود عبدالله با بنی نوفل عقد بسته است.
استاد:
اولا چرا در مورد نوه اش باز گفته اند مولی جندب؟ 
ثانیا اگر اینطور بود باید نجاشی و شیخ اشاره می کردند.
ه. تعدد مولا در جاهای دیگر مثل عبدالله بن مسکان که صدوق در مشیخه (ج4، ص461) گفته: مولی عنزه و یقال مولی عجل.
استاد:
چطور می توان این حرف را پذیرفت و حال آنکه هم نجاشی و هم شیخ در دو جا این صفت را آورده اند.

بنابراین حداقل دو عنوان داریم. مولی بنی نوفل و مولی جندب. البته با توجه به توثیقات بی نظیر نجاشی در مورد مولی جندب، احتمالا همان مذکور در کشی است که از اصحاب اجماع می باشد، ولی مولی بنی نوفل توثیق خاص ندارد.

محقق بحرانی: هر جا راوی از امام رضا ع باشد، مولی بنی نوفل است و هر جا از امام کاظم ع، ممکن است هر کدام از اینها باشند.
استاد:
عبدالله بن مغیره مذکور در فقیه به قرینه مشیخه قطعا مولی جندب است، ولی از امام رضا ع هم روایت دارد. (ج3، ص46 و 48)

قراین وحدت:
مرحوم خویی:
1. اطلاق عنوان در طریق مشیخه شیخ صدوق
استاد:
اولا در موارد متعددی داریم که عنوان مشترک است و صدوق تنها از یکی روایت کرده و طریق ذکر کرده است.
ثانیا در مشیخه قرینه داخلی داریم و آن راوی از ایشان است که نوه ایشان (حسن بن علی بن عبدالله بن مغیره مولی جندب) می باشد و مشخص می شود مقصود صدوق مولی جندب است.
شیخ صدوق به راوی مشهور طریق داشته و همان را ذکر کرده است.
2. لازمه تعدد معنون خلو رجال نجاشی و رجال شیخ از یک راوی
استاد: اولا اتفاقا خود شیخ که در رجال دو عنوان آورده این ادعا را نقض می کند.
ثانیا نظیرهای فراوانی از این قبیل داریم. اصلا چرا ایشان را در فهرست نیاورده است و حال آنکه خودش در رجال تصریح به صاحب کتاب بودن او کرده است.
3. اطلاق در همه روایات
استاد:
شاید به خاطر تفکیک و تقطیع روایات، القاب حذف شده است. پس اطلاق قرینه وحدت نیست.

بر فرض که دو نفر یا بیشتر باشند، اما همه جا منصرف به فرد معروف (اصحاب اجماع و مذکور در نجاشی) است.
استاد:
دلیلی بر انصراف نداریم.
نتیجه:
عبدالله بن مغیره مشترک بین ثقه و غیر ثقه است.
البته در فقیه و جاهایی که نوه اش حسن یا ایوب بن نوح که راوی کتب ایشان هستند، از ایشان روایت کنند، قطعا بجلی ثقه است. اما در بقیه موارد مردد است.


barrasi:
رجال‏النجاشي ، باب‏العين، 233: «عبيد بن زرارة بن أعين الشيباني  روى عن أبي عبد الله عليه السلام ثقة ثقة عين لا لبس فيه و لا شك».


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏العين/باب‏علي/ص 260، رقم 680:علي بن إبراهيم بن هاشم أبو الحسن القمي ثقة في الحديث ثبت معتمد صحيح المذهب‏.

TTosi:
الف ) در مشیخة تهذیب (تهذيب الأحكام ، ج‏10 ، مشیخه ، ص32 )
ما ذکرته عن علی بن ابراهیم بن هاشم فقد رویته بهذه الأسانید (تهذيب الأحكام، ج‏10، مشیخه، ص 5 تا  29 : «ما ذکرنا فی هذا الکتاب عن محمد بن یعقوب فقد اخبرنا به الشیخ ابو عبدلله محمد بن محمد بن نعمان عن ابی القاسم جعفر بن محمد بن قولویه عن محمد بن یعقوب و اخبرنا به ایضا الحسین بن عبیدالله عن ابی غالب احمد بن محمد الزراری و ابی محمد هارون بن موسی التلعکبری و ابی القاسم جعفر بن محمد بن قولویه و ابی عبدالله احمد بن ابی رافع الصیمری و ابی المفضل الشیبانی و غیرهم کلهم عن محمد بن یعقوب الکلینی و اخبرنا به ایضا احمد بن عبدون المعروف بابن الحاشر عن احمد بن ابی رافع و ابی الحسین عبد الله بن نصر البزاز بتنیس و بغداد عن ابی جعفر محمد بن یعقوب جمیع مصنفاته و احادیثه سماعا و اجازه ببغداد بباب الکوفه بدرب السلسله سنه سبع و عشرین و ثلاثمائه» . )عن محمد بن یعقوب عن علی بن ابراهیم.
و أخبرنی ایضا الشیخ أبو عبدلله محمد بن نعمان و الحسین بن عبیدلله و أحمد بن عبدون کلهم عن أبی محمد الحسن بن حمزه العلوی عن علی بن ابراهیم.  
 ب) در فهرست  (فهرست‏الطوسي، ص 267)
أخبرنا بجميع کتبه جماعة  عن أبي محمد الحسن بن حمزة العلوي الطبري عن علي بن إبراهيم
و أخبرنا محمد بن النعمان عن محمد بن علي بن الحسين عن أبيه و محمد بن الحسن و حمزة بن محمد العلوي و محمد بن علي ماجيلويه عن علي بن إبراهيم.   
حسن بن حمزه علوی، علی بن ابراهیم و علي بن حسين بن بابویه همگی از اجلاء و توثیق خاص دارند. اما حمزه بن محمد علوي و محمد بن علي ماجيلويه توثیق خاص ندارند ولی حسین بن عبیدلله و احمد بن عبدون توثیق عام دارند. پس با توجه به طریق آخر که در هر طبقه لااقل یکی از افراد ثقه هستند، طریق معتبر است.


barrasi:
«رجال‏الكشي»، ص‏598، في علي بن إسماعيل، رقم1119 : «نصر بن الصباح قال: علي بن إسماعيل ثقة و هو علي بن السدي لقب إسماعيل بالسدي».


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏العين/باب‏علي/261رقم684:
علي بن الحسين بن موسى بن بابويه القمي 
أبو الحسن شيخ القميين في عصره و متقدمهم و فقيههم و ثقتهم. كان قدم العراق و اجتمع مع أبي القاسم الحسين بن روح رحمه الله و سأله مسائل ثم كاتبه بعد ذلك على يد علي بن جعفر بن الأسود يسأله أن يوصل له رقعة إلى الصاحب عليه السلام و يسأله فيها الولد. فكتب إليه: قد دعونا الله لك بذلك و سترزق ولدين ذكرين خيرين. فولد له أبو جعفر و أبو عبد الله من أم ولد. و كان أبو عبد الله الحسين بن عبيد الله يقول: سمعت أبا جعفر يقول: أنا ولدت بدعوة صاحب الأمر عليه السلام و يفتخر بذلك. له کتب.


onvan:
علی بن جعفر (برادر امام موسی بن جعفرعلیه السلام)

barrasi:
فهرست‏الطوسي/باب‏العين/باب‏علي/264 ، رقم377:
علي بن جعفر أخو موسى بن جعفر بن محمد بن علي بن الحسين بن علي بن أبي طالب (عليهم الصلاة و السلام) جليل القدر ثقة. و له كتاب المسائل.‏


barrasi:
«رجال‏النجاشي»، ص‏263، رقم688 : «علي بن أبي سهل حاتم بن أبي حاتم القزويني: ثقة من أصحابنا في نفسه يروي عن الضعفاء» //  «فهرست‏ الطوسي»، ص‏285، رقم426 : «علي بن حاتم القزوينی : له كتب كثيرة جيدة معتمدة ... » // «رجال‏الطوسي»، ص433، رقم6190 : «علي بن حاتم بن أبي حاتم القزويني يكنى أبا الحسن له تصانيف ذكرنا بعضها في الفهرست ... ».


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الألف‏منه/باب‏الحسن‏والحسين/ الحسن بن عطية الحناط كوفي مولى ثقة و أخواه أيضا محمد و علي [و] كلهم رووا عن أبي عبد الله عليه السلام.


barrasi:
رجال‏النجاشي صلی الله علیه و آله و سلم :  261 رقم 682 : علي بن محمد بن إبراهيم بن أبان الرازي الكليني المعروف بعلان يكنى أبا الحسن. ثقة عين. له 
كتاب أخبار القائم [عليه السلام‏].


barrasi:
رجال‏النجاشي،باب‏العين، رقم713 ص272 «علي بن محمد بن حفص بن عبيد بن حميد مولى السائب بن مالك الأشعري أبو قتاده القمي. روى عن أبي عبد الله عليه السلام و عمر و كان ثقة و ابنه الحسن بن أبي قتاده الشاعر و أحمد بن أبي قتاده أعقب».


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏العين/باب‏علي/253علي بن مهزيار الأهوازي أبو الحسن دورقي الأصل مولى. كان أبوه نصرانيا فأسلم. و قد قيل: إن عليا أيضا أسلم و هو صغير و من الله عليه بمعرفة هذا الأمر و تفقه و روى عن الرضا و أبي جعفر عليهما السلام و اختص بأبي جعفر الثاني [عليه السلام‏] و توكل له و عظم محله منه و كذلك أبو الحسن الثالث عليه السلام و توكل لهم في بعض النواحي و خرجت إلى الشيعة فيه توقيعات بكل خير و كان ثقة في روايته لا يطعن عليه صحيحا اعتقاده.
و «رجال‏الطوسي»، ص‏388 و «فهرست ‏الطوسي»، ص‏266 : «جليل القدر واسع الرواية ثقة».

TTosi:
«تهذیب الاحکام»، ج10، ص85: شیخ در مشیخة تهذیب اسناد خود به علی بن مهزیار را چنین بیان می کند: «ما ذکرته فی هذا الکتاب عن علی بن مهزیار فقد أخبرنی به الشیخ ابوعبدلله عن محمد بن علی بن الحسین عن أبیه و محمد بن الحسن(بن ولید)عن سعد بن عبدالله و الحمیری و محمد بن یحیی و أحمد بن إدریس کلهم عن أحمد بن محمد(بن عیسی) العباس بن معروف عن علی بن مهزیار». 
علی بن حسین بن بابویه، محمد بن حسن بن ولید، سعد بن عبدالله، عبدالله بن جعفر حمیری، محمد بن یحیی عطار، ابن عیسی اشعری و احمد بن ادریس، عباس بن معروف، علی بن مهزیار،حمید بن زیاد، حسن بن محمد بن سماعه، فضاله بن ایوب و أبان بن عثمان، جملگی توثیق خاص دارند. بنابراین طریق صحیح و معتبر است.


barrasi:
رجال‏النجاشي،باب‏العين،باب‏علي،رقم719،ص 274؛  «علي بن النعمان الأعلم النخعي أبو الحسن مولاهم كوفي روى عن الرضا عليه السلام و أخوه داود أعلا منه و ابنه الحسن بن علي و ابنه أحمد رويا الحديث. و كان علي ثقة وجها ثبتا صحيحا واضح الطريقه»


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏العين/باب‏علي/273 رقم 715: علي بن يقطين بن موسى 
البغدادي سكنها و هو كوفي الأصل مولى بني أسد أبو الحسن و كان أبوه يقطين بن موسى داعية طلبه مروان فهرب و ولد علي بالكوفة سنة أربع و عشرين و مائة و كانت أمه هربت به و بأخيه عبيد إلى المدينة حتى ظهرت الدولة و رجعت. مات سنة اثنتين و ثمانين و مائة في أيام موسى بن جعفر عليه السلام ببغداد و هو محبوس في سجن هارون بقي فيه أربع سنين. قال أصحابنا: روى علي بن يقطين عن أبي عبد الله عليه السلام حديثا واحدا روى عن موسى [عليه السلام‏] فأكثر. له كتاب مسائله‏
فهرست الطوسي/باب‏العين/باب‏علي/270 رقم 389 : علي بن يقطين 
رحمه الله ثقة جليل القدر له منزلة عظيمة عند أبي الحسن موسى عليه السلام عظيم المكان في الطائفة. و كان يقطين من وجوه الدعاة فطلبه مروان فهرب و ابنه علي بن يقطين ولد بالكوفة سنة أربع و عشرين و مائة و هربت أم علي به و بأخيه عبيد بن يقطين إلى المدينة فلما ظهرت الدولة الهاشمية ظهر يقطين و عادت أم علي بعلي و عبيد فلم يزل يقطين في خدمة أبي العباس و أبي جعفر المنصور و مع ذلك كان يتشيع و يقول بالإمامة و كذلك ولده و [كان‏] يحمل الأموال إلى جعفر بن محمد عليهما السلام و نم خبره إلى المنصور و المهدي فصرف الله عنه كيدهما. و توفي علي بن يقطين بمدينة السلام سنة اثنتين و ثمانين و مائة و سنه سبع و خمسون سنة و صلى عليه ولي العهد محمد بن الرشيد و توفي أبوه بعده سنة خمس و ثمانين و مائة. و لعلي بن يقطين كتب


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏العين/باب‏علي/257 رقم676:
علي بن الحسن بن علي بن فضال بن عمر بن أيمن مولى عكرمة بن ربعي الفياض أبو الحسن كان فقيه أصحابنا بالكوفة و وجههم و ثقتهم و عارفهم بالحديث و المسموع قوله فيه. سمع منه شيئا كثيرا و لم يعثر له على زلة فيه و لا ما يشينه و قل ما روى عن ضعيف و كان فطحيا و لم يرو عن أبيه شيئا و قال: كنت أقابله و سني ثمان عشرة سنة بكتبه و لا أفهم إذ ذاك الروايات و لا أستحل أن أرويها عنه. و روى عن أخويه عن أبيهما.
فهرست‏الطوسي/باب‏العين/باب‏علي/272رقم392:
علي بن الحسن بن فضال 
فطحي المذهب ثقة كوفي كثير العلم واسع الأخبار جيد التصانيف غير معاند و كان قريب الأمر إلى أصحابنا الإمامية القائلين بالاثني عشر. و كتبه في الفقه مستوفاة في الأخبار حسنة و قيل: إنها ثلاثون كتابا

TTosi:
طریق شیخ به علی بن الحسن بن علی بن فضال: 
و ما ذكرته في هذا الكتاب عن علي بن الحسن فضال فقد اخبرني‏ به احمد بن عبدون المعروف بابن الحاشر سماعا منه و اجازة عن علي بن محمد بن الزبير عن علي بن الحسن بن فضال.‏
ابن عبدون (احمد بن عبدالواحد)
درباره ایشان توثیق خاصی نیست اما همانطور که در بررسی روات آمده است 14 وجه در توثیق وی گفته شده که با برخی از این وجوه وثاقت ایشان ثابت می شود.
علی بن محمد بن زبیر:
اکثر این وجوهی که برای ابن عبدون گفته شد برای ایشان نیز صادق است و وثاقت ایشان نیز ثابت می شود.
نتیجه:
طریق شیخ به ابن فضال صحیح است. 
اما اگر این دو راوی یا یکی از آنها را ثقه ندانیم، با تعویض سند می توان مشکل را حل کرد:

وجوه تصحیح طریق شیخ به کتب ابن فضال:
بر فرض که ما ابن زبیر یا هر دو را ثقه ندانیم باز می توانیم طریق را تصحیح کنیم:
این روش قبلا در بررسی کتاب غارات هم گفته شده است.
آقای خوئی در کتاب التنقیح ج 4 ص 20 این مساله را بیان کرده است: البته در جای دیگر تقریب ناصحیحی نیز گفته است که به آن هم اشاره خواهیم کرد.

اما تقریب صحیح که خودش دو فرض دارد:
فرض اول: تنها ابن عبدون ثقه باشد و ابن زبیر ثقه نباشد:
مقدمه اول:
شرط اول این است که تمام کتابهایی که از ابن فضال به شیخ رسیده است نجاشی هم طریق به آنها داشته باشد. که همینطور هم هست.
مقدمه دوم:
نجاشی علاوه بر طریق شیخ، طریق دیگر صحیحی هم داشته باشد.
توضیح: نجاشی در ترجمه ابن فضال دو طریق دارد. یکی ابن عبدون عن ابن زبیر عن ابن فضال و دوم محمد بن جعفر فی آخرین (یعنی در میان عده دیگر) عن احمد بن محمد بن سعید (ابن عقده) عن ابن فضال
طریق اول نجاشی همان طریق شیخ است که صحیح نمی باشد. اما طریق دوم نجاشی معتبر است
مقدمه سوم:
حال باید بگوییم طریق اول و دوم نجاشی هر دو معتبر است و راست گفته اند به این بیان که طریق دوم نجاشی که معتبر و حجت بود. پس نسخه معتبری از کتاب ابن فضال به نجاشی رسیده است و همین کتابها از طریق دیگر نیز به نجاشی رسیده است و نجاشی اشاره ای به اختلاف نسخه نکرده است در حالیکه عادتش این بوده است که اختلاف نسخه را نقل کند. پس معلوم می شود همان نسخه هایی که ابن عقده داده به جماعتی و محمد بن جعفر داده است به نجاشی همان نسخه ی ابن عبدون است. پس ابن زبیر نیز راست گفته است و جعل نکرده است
مقدمه چهارم
پس کتابی که به دست شیخ رسیده است صحیح بوده است و شیخ هم در تهذیب و استبصار از کتب نقل می کند. چون طریق شیخ همان طریق دوم نجاشی است.
نتیجه: 
نسخه ای که به ابن عبدون رسیده بوده است صحیح بوده است و او هم که ثقه است و یک نسخه را به شیخ و نجاشی داده است. 

استاد:
ایشان در جای دیگر تقریب غلطی دارد که اگر شیخشان مشترک باشد اما شیخ شیخشان متفاوت و به شیخ طوسی از طریق ضعیف و نجاشی از طریق صحیح یعنی از دو طریق متفاوت داده باشد، به آنها متعرض می شد که این نسخه ای که به شما می دهم نسخه خاصی است و با نسخه دیگر که به فرد دیگر داده ام تفاوت دارد.
این تقریب خوبی است و در جای خود به درد می خورد اما برای اینجا نیست، زیرا طریق شیخ و نجاشی یکسان است نه متفاوت. یعنی ابن عبدون که شیخ مشترک است به هر دو (نجاشی و شیخ) از ابن زبیر نقل کرده است نه متفاوت.

فرض دوم: ابن عبدون نیز ثقه نباشد:
نجاشی همان کتب شیخ را از همان طریق شیخ معتبر نقل کرده است و نیز از طریق معتبری نیز نقل کرده است و اختلافی نیز بین نسخه ها نبوده است پس اگر ابن عبدون یا ابن زبیر دروغ گفته بودند اختلاف بود در حالیکه نگفته است پس تا ابن عبدون مطمئن هستیم که نسخه صحیح بوده است.
حال چون فرض این است که ابن عبدون ثقه نیست پس ممکن است به نجاشی راست گفته است زیرا نسخه دیگر صحیح داشته است و می ترسیده است اما چون شیخ نسخه دیگر نداشته است به او دروغ گفته است.
اما این واقعا احتمال بعیدی است که ابن عبدون بداند که نجاشی طریق دیگر صحیحی داشته و شیخ هیچ طریق دیگری نداشته است پس به اولی راست گفته و به دومی دروغ. این احتمالی بسیار بعید و غیر عقلائی است. 
بنابراین همانطور که به نجاشی دروغ نگفته است به شیخ نیز دروغ نگفته است.
علی بن الحسن فضال:
نجاشی: (رقم676 )علي بن الحسن بن علي بن فضال بن عمر بن أيمن مولى عكرمة بن ربعي الفياض أبو الحسن كان فقيه أصحابنا بالكوفة و وجههم و ثقتهم و عارفهم بالحديث و المسموع قوله فيه. سمع منه شيئا كثيرا و لم يعثر له على زلة فيه و لا ما يشينه و قل ما روى عن ضعيف و كان فطحيا و لم يرو عن أبيه شيئا.

اصل این وجوه در کتاب الخمس استاد آمده، که عین عبارات را نقل می کنیم:
بررسی تعویض سند ابن فضال:
ص 110
ثمّ إنّه لو سلّمنا عدم وثاقة أحمد بن عبدون و عليّ بن محمّد بن الزبير و عدم اعتبار طريق الشيخ إلى عليّ بن الحسن بن فضّال فيمكن تصحيحه بتعويض السند ، و قد يقرّر ذلك على وجوه :
الاوّل : تصحيحه من طريق الشيخ رحمه‏الله إلى ابن عقدة :
قد يقال : إنّ الشيخ رحمه‏الله قال في ترجمة أحمد بن محمّد بن سعيد ابن عقدة : «أخبرنا بجميع رواياته و كتبه أبو الحسن أحمد بن محمّد بن موسى الأهوازي - و كان معه خطّ أبيالعبّاس بإجازته و شرح رواياته و كتبه - عن أبي العبّاس أحمد بن محمّد بن سعيد»  ؛ و هذا بضميمة قول النجاشي في ترجمة عليّ بن الحسن بن فضّال : «أخبرنا محمّد بن جعفر في آخرين عن أحمد بن محمّد بن سعيد عن عليّ بن الحسن بكتبه»  يكشف عن رواية الشيخ رحمه‏الله كتب عليّ بن الحسن بن فضّال عن أحمد بن محمّد الأهوازي عن أحمد بن محمّد بن سعيد ابن عقدة عنه ، لأنّ أحمد بن محمّد الأهوازي  روى جميع كتب ابن عقدة و رواياته للشيخ رحمه‏الله ، و من جملة روايات ابن عقدة على ما شهد به النجاشي كتب عليّ بن الحسن بن فضّال ، فروى ابن عقدة جميع كتب عليّ بن الحسن بن فضّال لأحمد بن محمّد الأهوازي ، و رواها أحمد بن محمّد الأهوازي للشيخ رحمه‏الله ، فللشيخ رحمه‏الله طريق آخر لجميع كتب عليّ بن الحسن بن فضّال ، و هو : أحمد بن محمّد بن موسى الأهوازي المعروف بابن الصلت عن أبي العبّاس أحمد بن محمّد بن سعيد ابن عقدة عن عليّ بن الحسن بن فضّال .
و قد يناقش فيه بأنّه و إن كان ابن عقدة ثقة وثّقة الشيخ رحمه‏الله  و النجاشي رحمه‏الله  ولكن أحمد بن محمّد بن موسى ابن الصلت الأهوازي لم يرد في حقّه توثيق و لا تضعيف غير أنّه من مشايخ الشيخ .
و يمكن أن يجاب عنها بأنّ الشيخ رحمه‏الله رأى خط أبيالعبّاس أحمد بن محمّد بن سعيد ابن عقدة بإجازته و شرح رواياته ، فلا يضرّ عدم ثبوت وثاقة ابن الصلت الأهوازي ، فكأنّه روى الشيخ رحمه‏الله عن ابن عقدة بلا واسطة ، و من المعلوم أنّ خطّ ابن عقدة كان معروفا بحيث يعرفه مثل الشيخ رحمه‏الله .
ص 111 الثاني : تصحيحه باشتراك شيخ الرواية في طريقين : أحدهما صحيح و الآخر ضعيف :
قال السيّد الخوئي : لو كان كتاب رواه شخصان ، طريق أحدهما إليه صحيح ، و طريق الآخر ضعيف و شيخ الراويين شخص واحد كشف ذلك عن صحّة رواية الثاني عنه أيضا و أنّ لشيخ الرواية إلى الكتاب طريقين : أحدهما صحيح ، و الآخر ضعيف ، نقل أحدهما لأحد الراويين ، و الآخر للراوي الآخر ، إذ لا يحتمل أن يكون ما أخبره شخص واحد لأحدهما مغايرا لما أخبر به الآخر ، و إلاّ كان ذلك منه خيانة في النقل كما لا يخفى ، و عليه فطريق الشيخ إلى كتاب عليّ بن الحسن بن فضّال و إن كان ضعيفا ، إلاّ أنّ طريق النجاشي إليه صحيح ، و بما أنّ شيخهما شخص و هو أحمد بن محمّد بن عبدون ، و طبع الحال يقتضي أنّ ما نقله للشيخ هو بعينه ما نقله  للنجاشي من غير زيادة و نقيصة ، فلا جرم يستلزم ذلك صحّة طريق الشيخ أيضا حسبما عرفت  .
و قد يناقش فيه أوّلاً أنّ للنجاشي رحمه‏الله طريقين إلى كتب عليّ بن الحسن بن فضّال :
أحدهما : أحمد بن عبد الواحد عن ابن الزبير عن عليّ بن الحسن .
و الثاني : محمّد بن جعفر - في آخرين - عن أحمد بن محمّد بن سعيد عن عليّ بن الحسن  .
و الطريق الأوّل هو بعينه طريق الشيخ رحمه‏الله إلى عليّ بن الحسن بن فضّال ، و الطريق الثاني معتبر و لكنّه شيخ الشيخ رحمه‏الله و شيخ النجاشي رحمه‏الله في هذا الطريق ليس مشتركا ، بل شيخ الشيخ رحمه‏الله هو أحمد بن عبدون ، و شيخ النجاشي رحمه‏الله هو محمّد بن جعفر و غيره ، فلا ينطبق كبراه على هذا المورد ، إلاّ أن يقال : إنّ أحمد بن عبدون يكون داخلاً في قوله : «في آخرين» ، و لكنّه لم يحرز .
و ثانيا أنّ أحمد بن عبدون محلّ خلاف و مناقشة كما تقدّم .
ص 112 الثالث : تصحيحه بضمية الطريق المعتبر للنجاشي رحمه‏الله إلى الطريق الضعيف  :
قال الشيهد الصدر رحمه‏الله في نظرية تعويض السند : هذه النظرية لها عدّة وجوه. . .الوجه الثالث عبارة عن تعويض سند الشيخ مثلاً إلى صاحب كتاب في رواية ينقلها عن ذلك الكتاب إذا كان ضعيفا بسند النجاشي إليه مثلاً إذا كان صحيحا ، فلو فرضنا أنّ الشيخ مثلاً روى عن عليّ بن الحسن بن فضّال حديثا و كان في سند الشيخ إليه ضعف ، و للنجاشي سند تامّ إليه ، فبالإمكان  تعويض سند الشيخ بسند النجاشي بشرط أن يكون الشخص الّذي وقع بعد الشيخ مباشرة ثقة ، و نفترض أنّ للنجاشي مثلاً الّذي هو ثقة يوجد من حسن الصدفة طريقان إلى عليّ بن الحسن بن فضّال : أحدهما نفس طريق الشيخ المشتمل على الضعف  ، و الآخر طريق صحيح  ، و نفترض أنّ النجاشي لم يكتف بقوله بنحو الإجمال : «أخبرنا بجميع كتبه فلان عن فلان» ، بل صرّح باسم الكتب و كذلك الشيخ ، و رأينا أنّ الكتب الّتي سمّاها الشيخ قدس‏سره قد سمّاها أيضا النجاشي ، فعندئذ نبدّل سند الشيخ الّذي فيه ضعف بسند النجاشي الصحيح .
و الوجه في هذا الاستبدال هو أنّ ظاهر كلام النجاشي الّذي ذكر طريقين إلى كتب عليّ بن الحسن بن فضّال أنّ تلك الكتب نقلت له بالطريق الصحيح بنفس النسخة الّتي نقلت له بالطريق الضعيف ، و لا يحتمل عقلائيّا أنّ النسخة الّتي نقلت له بالطريق الضعيف تختلف عن النسخة الّتي وصلت إلى الشيخ بنفس ذلك الطريق ، فإنّ المفروض أنّ من وقع بعد الشيخ بلا فاصل ثقة ، فلا يحتمل أنّه أعطى نسخة إلى الشيخ و رواها عن عليّ بن الحسن بن فضّال ، و نسخة اُخرى إلى النجاشي فرضها كذبا نفس ذلك الكتاب و رواها عنه ، كما لا يحتمل عادة عقلائيّا أنّ ذلك الثقة كانت عنده نسختان مختلفتان من ذلك الكتاب و لم ينبّه الشيخ و لا النجاشي إلى اختلاف النسختين ، أو هو لم ينتبه إلى اختلاف النسختين مع وجود هما عنده رغم ما كان متعارفا وقتئذ لديهم من التدقيق في متون الأخبار و القرائة و المقابلة و نحو ذلك  .
و قد يناقش فيه من وجوه :
ألف : احتمال كون المقصود من الكتب عناوينها لا واقعها :
قال الشهيد الصدر رحمه‏الله : إنّ في هذا المثال طريقا للمنافشة ، و ذلك لأنّ النجاشي قال : «أخبرنا فلان عن فلان بكتبه» ، و لم يعطف على كتبه رواياته ، فقد يبدي أحد احتمال كون المقصود : أخبرنا بعناوين كتبه لا بواقع  كتبه. . .نعم حينما تعطف الروايات على الكتب لا نحتمل أن يكون المراد عناوين الروايات ، إذ لا معنى للعناوين في قبال الواقع بالنسبة للروايات ، فبقرينة وحدة السياق يكون ظاهر الكلام هو الإخبار عن واقع الكتب أيضا  .
و يؤيّده قول النجاشي رحمه‏الله في ترجمة أحمد بن محمّد بن عليّ ابن رباح السوّاق : و صنّف كتبا ، فمنها كتاب الصيام ، و كتاب الدلائل ، كتاب السقاطات العجليّة ، كتاب ما روى في أبيالخطّاب محمّد بن أبي زينب و هو شركة بينه و بين أخيه عليّ بن محمّد ، و لم أر من هذه الكتب إلاّ كتاب الصيام حسب ، أخبرنا بكتبه إجازة أحمد بن عبد الواحد قال : حدّثنا عبيد اللّه‏ بن أحمد بن أبي زيد الأنباري أبو طالب قال : حدّثنا أحمد بها  .
ص 113 ب : أنّه مبنيّ على وثاقة الشيخ المشترك و هو أحمد بن عبدون ، مع أنّه محلّ تأمّل و إن كان الأقوى هو وثاقته لما تقدّم من الوجوه .
ج : أنّه مبنيّ على اتّحاد الكتب الّتي سمّاها الشيخ و النجاشي رحمهماالله لعليّ بن الحسن بن فضّال ، مع أنّه اختلاف بينهما ، و إليك نصّ عبارتها في تسميته كتبه :
قال الشيخ رحمه‏الله : و كتبه في الفقه  مستوفاة في الأخبار حسنة ، و قيل : إنّها ثلاثون كتابا ، منها كتاب الطبّ ، و كتاب فضل الكوفة ، و كتاب الدلائل ، و كتاب المعرفة ، و كتاب المواعظ ، و كتاب التفسير ، و كتاب البشارات ، وكتاب الجنّة و النار ، و كتاب الوضوء ، و كتاب الصلاة ، و كتاب الحيض ، و كتاب الزكاة ، و كتاب الصوم ، و كتاب الرّجال ، و كتاب الوصايا ، و كتاب الزهد ، و كتاب الحجّ ، و كتاب العقيقة ، و كتاب الخمس ، و كتاب النكاح ، وكتاب الطلاق ، و كتاب الجنائز ، و كتاب صفات النبي صلى‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم و كتاب المثالب ، و كتاب أخبار بني اسرائيل ، و كتاب الأصفياء  .
و قال النجاشي رحمه‏الله : و قد صنّف كتبا كثيرة ، منها ما وقع إلينا : كتاب  الوضوء ، كتاب الحيض و النفاس ، كتاب الصلاة ، كتاب الزكاة و الخمس ، كتاب الصيام ، كتاب مناسك الحجّ ، كتاب الطلاق ، كتاب النكاح ، كتاب المعرفة ، كتاب التنزيل من القرآن و التحريف ، كتاب الزهد ، كتاب الأنبياء ، كتاب الدلائل ، كتاب الجنائز ، كتاب الوصايا ، كتاب الفرائض ، كتاب المتعة ، كتاب الغيبة ، كتاب الكوفة ، كتاب الملاحم ، كتاب المواعظ ، كتاب البشارات ، كتاب الطبّ ، كتاب إثبات إمامة عبد اللّه‏ ، كتاب أسماء آلات رسول اللّه‏ صلى‏الله‏عليه‏و‏آله و أسماء سلاحه ، كتاب العلل ، كتاب وفاة النبي صلى‏الله‏عليه‏و‏آله ، كتاب عجائب بني اسرائيل ، كتاب الرّجال ، كتاب ما روى في الحمّام ، كتاب التفسير ، كتاب الجنّة و النار ، كتاب الدعاء ، كتاب المثالب ، كتاب العقيقة .
و رأيت جماعة من شيوخنا يذكرون الكتاب المنسوب إلى عليّ بن الحسن بن فضّال المعروف بأصفياء أمير المؤمنين عليه‏السلام ، و يقولون : إنّه موضوع عليه لا أصل له ؛ و اللّه‏ أعلم ؛ قالوا : و هو هذا الكتاب ألصق روايته إلى أبي العبّاس ابن عقدة و ابن الزبير ؛ و لم نرى أحدا ممّن روى عن هذين الرجلين يقول : قرأته على الشيخ ، غير أنّه يضاف إلى كلّ رجل منهما بالإجازة حسب  .
و يمكن أن يجاب عنه بأنّ النجاشي رحمه‏الله ذكر الكتب الّتي سمّاها الشيخ رحمه‏الله و زيادة ، فلا إشكال من هذه الجهة فتأمّل.



علاوه بر همه این حرفها، با توجه به  روایت «خذوا ما رووا و ذروا ما راوا» که در آن آمده است خانه های ما پر است از کتب بنی فضال و امام ع کتبی روایی را تایید می کند، مشخص می شود کتاب بنی فضال کتبی مشهور در آن زمان بوده است. وقتی کتاب مشهور شد، دیگر اصلا هیچ طریقی از بنی فضال تا شیخ و امثال ایشان لازم نیست. چون کتب مشهور بوده است و نیازی به طرق نیست.


barrasi:
رجال‏النجاشي، صلی الله علیه و آله و سلم 290 رقم 779: عمار بن موسى الساباطي
أبو الفضل مولى و أخواه قيس و صباح رووا عن أبي عبد الله و أبي الحسن عليهما السلام و كانوا ثقات في الرواية.


barrasi:
عمر بن اذینه:
3 عنوان هستند:
1. عمر بن اذینه 2.  محمد بن عمر بن اذینه 3. عمر بن محمد بن عبدالرحمن بن اذینه
1. عمر بن اذینه
ـ فهرست‏الطوسي 504 - عمر بن أذينة ثقة. له كتاب. أخبرنا الحسين بن عبيد الله عن محمد بن علي بن الحسين عن محمد بن الحسن عن الصفار عن محمد بن الحسين بن أبي الخطاب عن ابن أبي عمير و صفوان عن عمر بن أذينة. و كتاب عمر بن أذينة نسختان: إحداهما الصغرى و الأخرى الكبرى. رويناهما عن جماعة عن أبي المفضل عن حميد عن الحسن بن محمد بن سماعة عن عمر بن أذينة. و له كتاب الفرائض. رويناه بالإسناد عن حميد عن أحمد بن ميثم بن الفضل بن دكين عن عمر بن أذينة. 
ـ رجال‏الطوسي/أصحاب‏ امام صادق 3573 - 482 - عمر بن أذينة 
ـ رجال‏الطوسي/أصحاب امام کاظم5047 - 8 - عمر بن أذينة ثقة له كتاب.

2. محمد بن عمر بن اذینه
ـ رجال‏الطوسي/أصحاب‏ امام صادق 4655 - 680 - محمد بن عمر بن أذينة غلب عليه اسم أبيه مدني مولى عبد القيس. 
ـ رجال‏الكشي ص 334: ما روي في عمر بن أذينة و سبب خروجه إلى الموضع الذي مات فيه:
612 - حمدويه بن نصير قال سمعت أشياخي منهم العبيدي و غيره أن ابن أذينة كوفي و كان هرب من المهدي و مات باليمن فلذلك لم يرو عنه كثير و يقال اسمه محمد بن عمر بن أذينة غلب عليه اسم أبيه و هو كوفي مولى لعبد القيس. 
ـ رجال‏البرقي/ ص 21
محمد بن عمر بن أذينة غلب عليه اسم أبيه و هو مدني مولى عبد القيس. 
ـ رجال‏ابن‏داود/الجزءالأول/ص257
1091 - عمرو بن أذينة كوفي و يقال اسمه محمد بن عمرو فغلب عليه اسم أبيه لم [كش جخ ست‏] هرب من المهدي و مات في اليمن فلذلك لم يرو عنه كثيرا و هو عبد لبني القيس. 
استاد:
آوردن این عنوان در اینجا به خاطر عبارت آخر شیخ و برقی (غلب عليه اسم أبيه) است، به این معنا که به او نیز عمر بن اذینه گفته می شده است و حال آنکه احتمال دارد مقصود از ابیه اذینه باشد، یعنی مثل ابن فضال که به عده بسیاری از روات این طایفه اطلاق می شده است. طبق این احتمال، این عنوان از بحث خارج می شود.
3. عمر بن محمد بن عبدالرحمن بن اذینه 
ـ رجال‏النجاشي  رقم 752 - عمر بن محمد بن عبد الرحمن بن أذينة بن سلمه بن الحارث بن خالد بن عائذ بن سعد بن ثعلبة بن غنم بن مالك بن بهثة بن جديمة بن الديل بن شن بن أفصى بن عبد القيس بن أفصى بن دعمي بن جديلة بن أسد بن ربيعة بن نزار بن معد بن عدنان. 
شيخ أصحابنا البصريين و وجههم روى عن أبي عبد الله عليه السلام بمكاتبة. 
له كتاب الفرائض أخبرنا أحمد بن محمد عن أحمد بن محمد بن سعيد قال: حدثنا محمد بن مفضل بن إبراهيم عن محمد بن زياد عن عبيد الله بن أحمد بن نهيك و أحمد بن سقلاب جميعا عن محمد بن أبي عمير عن عمر بن أذينة به. 

استاد: البته در روایات ابن اذینه بصری نیز آمده است، که به احتمال قوی همین عمر بن محمد باشد.
وجه بصریون بودن بعید نیست که در اینجا توثیق محسوب شود.و یا حداقل مدح بالایی است.

ـ رجال‏ابن‏داود/الجزءالأول/ص260
1110 - عمر بن محمد بن عبد الرحمن بن أذينة بن سلم بن الحارث ق [جخ جش‏] شيخ من أصحابنا البصريين و وجههم روايته مكاتبة. 
ـ الخلاصةللحلي/ ص119
2 - عمر بن محمد بن أذينة بضم الهمزة و فتح الذال المعجمة و سكون الياء المنقطة تحتها نقطتين و فتح النون شيخ من أصحابنا البصريين و وجههم روى عن أبي عبد الله عليه السلام مكاتبته له كتاب الفرائض و كان ثقة صحيحا. 
قال الكشي: قال حمدويه: سمعت أشياخي منهم العبيدي و غيره: أن ابن أذينة كوفي و كان هرب من المهدي و مات باليمن فلذلك لميرو عنه كثير. و يقال: اسمه محمد بن عمر بن أذينة غلب عليه اسم أبيه و هو كوفي مولى لعبد القيس. 

بررسی عناوین ثلاثه:
اتحاد یا تعدد عنوان اول و دوم (تعدد عمر بن اذینه و محمد بن عمر بن اذینه):
قراین تعدد:
قرینه اول: تعدد عنوان
در رجال شیخ دو عنوان ذکر شده و یکی با عنوان عمر بن اذینه و دیگری با عنوان محمد بن عمر بن اذینه. تعدد عنوان دلیل بر تعدد معنون است.
قرینه دوم: تعدد شهر
طبق فرمایش کشی عمر بن اذینه کوفی است، ولی محمد بن عمر بن اذینه مدنی است. تعدد شهر ظاهر در تعدد راوی است.

قراین وحدت:
1. وحدت راوی و مروی عنه
کشی روایتی نقل کرده که در آن راوی ابن ابی عمیر از محمد بن عمر بن اذینه روایت دارد، در فهرست هم راوی کتب عمر بن اذینه مطلق، ابن ابی عمیر است.
فیه: چه اشکالی دارد ابن ابی عمیر از هر دو راوی (عمر بن اذینه و محمد بن عمر بن اذینه) روایت نقل کند؟
2. اطلاق عمر بن اذینه در روایات
در هیچ جا تعبیر محمد بن عمر بن اذینه در روایات به کار نرفته است. پس مشخص می شود یک نفر بیشتر نبوده، چون اگر دو نفر بودند، حداقل در برخی از روایات با عنوان محمد می آمد.
فیه: ابوبصیر هم چند نفر است و در بسیاری از موارد مطلق آمده است. در زمان نقل روایت مشخص بوده یا معلق بر روایت قبلی بوده است.
نتیجه: عنوان اول و دوم قابل اتحاد نیستند.

اتحاد یا تعدد عنوان اول و سوم (عمر بن اذینه و عمر بن محمد بن عبد الرحمن بن اذينة)
قراین تعدد:
1. تعدد نام پدر ظهور در تعدد دارد.
ان قلت: انتساب به جد در میان عرب رواج داشته است.
قلت: این انتساب ها کنیه است (ابن ولید و ابن بابویه، نه بن ولید و بن بابویه)، بنابراین عمر بن اذینه مطلق ظهور در اسم پدر است و نه کنیه. پس اگر قرینه قطعیه داشته باشیم، این وجه ظهور در تعدد دارد.
2. ذکر کتب متعدد عنوان اول و مکاتبه بودن روایات عنوان سوم
فیه: شاید آن کتب به دست نجاشی نرسیده بوده و شیخ هم کاری به مکاتبه بودن روایات نداشته و مهم برایش روایت داشتن او بوده است. علاوه بر اینکه معنای عبارت این است که مکاتبه هم دارد، نه اینکه همه روایات مکاتبه ای باشد. علت تصریح به مکاتبه داشتن هم بخاطر این بوده که در زمان امام صادق ع مکاتبه رواج نداشته و به همین خاطر به آن اشاره شده است.
3. تعدد شهر، نجاشی وی را بصری می دانسته و صدر کلام کشی که در مورد مترجم فهرست است، او را کوفی می دانسته است.

قراین وحدت:
1. وحدت کتاب، یعنی هر دو راوی کتاب الفرائض دارند.
فیه: اولا فرائض به معنای سهام ارث است و بسیاری از مصنفان کتابی به این نام دارند.
ثانیا روایت کتب دیگری نیز دارند، که اتحاد ندارند.
ثالثا در همین کتاب الفرائض راوی ناقل کتاب در طریق، متفاوت است. 
2. نجاشی در نقل طریق با عنوان عمر بن اذینه مطلق می آورد. پس معلوم می شود به عمر بن اذینه معروف بوده است و نجاشی در ترجمه به تفصیل آورده است و در طریق اسم معروفش را آورده است.
فیه: عمر ابن اذینه در طریق نجاشی کنیه عمر است، چون قطعا اسم جدش اذینه است مثل ابن فضال و ابن طاووس و ...، ولی ظاهر عبارت عنوان اول این است که اذینه نام پدر عمر است.
3. خلو نجاشی و فهرست از یک راوی در صورت تعدد
فیه: کم له من نظیر!! بسیاری از روات را تنها نجاشی و بسیاری از روات را تنها شیخ در فهرست آورده است.
4. وحدت راوی، ابن ابی عمیر راوی هر دو عنوان است. بعید است ابن ابی عمیر شاگرد دو عمر بن اذینه روایت نقل کند.
فیه: بعید نیست، به ویژه اینکه کتاب الفرائض را شیخ از ابن ابی عمیر نقل می کند، اما نجاشی کتاب دیگری غیر از کتاب الفرائض را از ابن ابی عمیر نقل می کند. 
5. شیخ صدوق در همه روایات مطلق آورده است.
فیه: شاید صدوق تنها از یک راوی روایت داشته است.
نتیجه: عنوان اول و سوم نیز قابل اتحاد نیست.

اتحاد یا تعدد عنوان دوم و سوم (محمد بن عمر بن اذینه و عمر بن محمد بن عبدالرحمن بن اذینه)
قراین تعدد عنوان:
1. تعدد نام راوی و پدرش (محمد بن عمر بن اذینه و عمر بن محمد بن عبدالرحمن بن اذینه)
2. تعدد شهر (مدنی یا کوفی و بصری)
3. در عنوان دوم، راوی مولی عبدالقیس است و نجاشی عبدالقیس را از اجداد دانسته و او را مولی ندانسته است.
4. روایات عنوان سوم مکاتبه ای است اما روایات دوم بیان نشده است

قراین وحدت:
1. اطلاق ذکر در روایات شیخ صدوق
فیه ما مر.
2. اتحاد راوی 
فیه ما مر.
نتیجه: این دو عنوان نیز قابل اتحاد نیست.

نکته: روایت در کافی ج 2 ص 644 ... عن محمد بن عمر بن اذینه عن ابیه؛ پس یعنی پدر و پسر هر دو راوی بوده اند. اما در نسخه وافی و وسائل بن اذینه ندارد.


نتیجه کلی:
تا اینجا ثابت شد که ما سه عنوان داریم، البته اگر عبارت آخر شیخ و برقی (غلب عليه اسم أبيه) در عنوان دوم، به این معنا باشد که به او نیز عمر بن اذینه گفته می شده است و حال آنکه احتمال دارد مقصود از ابیه اذینه باشد، یعنی مثل ابن فضال که به عده بسیاری از روات این طایفه اطلاق می شده است. طبق این احتمال، این عنوان از بحث خارج می شود و تنها دو عنوان اول و سوم باقی می ماند. البته این احتمال خلاف ظاهر است.

وثاقت یا عدم وثاقت:
عنوان اول (عمر بن اذینه):
در فهرست و اصحاب امام کاظم ع خود شیخ مطلق را توثیق کرده است. علاوه بر اینکه ابن ابی عمیر نیز در فهرست کتابش را نقل کرده است.

عنوان دوم (محمد بن عمر بن اذینه):
توثیق خاص ندارد، ولی وجه عام وثاقت دارد.
در کشی (ص304، رقم548) ابن ابی عمیر از ایشان روایت دارد.

عنوان سوم (عمر بن محمد بن عبدالرحمن بن اذینه)
توثیق خاص ندارد، ولی وجوه عامه ای برایش می توان اقامه کرد:
1. روایت ابن ابی عمیر از ایشان در طریق نجاشی
2. من وجه اصحابنا البصریین 
3. روایت اصحاب اجماع از ایشان (ابن ابی عمیر در طریق نجاشی)
4. روایت جلیل از ایشان (ابن ابی عمیر)
5. از اصحاب امام صادق ع
6. صاحب کتاب
7. عدم استثناء ابن ولید از کتب و روایات احمد بن محمد بن یحیی (در ذیل عنوان ابن اذینه البصری)
8. جزو مشاهیر بوده بدون قدح
نتیجه: وثاقت ایشان نیز ثابت است.

بنابراین علاوه بر توثیق خاص داشتن عنوان اول، ابن ابی عمیر از هر سه عنوان روایت دارد. پس به هر حال در روایات، هر کس که باشد، راوی وثاقت دارد. علاوه بر اینکه نوعاً روایات عمر بن اذینه را ابن ابی عمیر نقل کرده است. اگر هم همه توثیق نداشته باشند، طبق مبنای برخی مثل آقای خویی که روات را منصرف به مشهور می دانند، ظاهرا عنوان سوم راوی مشهور است، که من وجوه اصحابنا البصریین بوده است. بنابراین مشکلی از جهت ایشان در اسناد روایات نداریم. بنابراین ایشان مشترک بین ثقات است.

TSadough:
من لا يحضره الفقيه، ج‌4، ص: 463:
و ما كان فيه عن عمر بن اذينة فقد رويته عن أبي رضي الله عنه عن سعد بن عبدالله، عن أحمد بن محمد بن عيسى، عن الحسين بن سعيد، عن محمّد بن أبي عمير، عن عمر بن اُذينة.  
محمد بن علی بن حسین معروف به شیخ صدوق و پدر بزرگوارشان علی بن بابویه در جلالت قدر و وثاقت بالاتر از حدّ توصیف هستند.  در وثاقت سعد بن عبدالله تردیدی نیست.  احمد بن محمد بن عيسى،  حسین بن سعید،  محمد بن أبي عمير  و عمر بن اُذینه   نیز همگی از ثقات هستند. بنابراین طریق مشکلی ندارد.


barrasi:
رجال‏الطوسي ص :  339 رقم5046:  عمر بن يزيد بياع السابري ثقة له كتاب.
بعید نیست همان عمر بن محمد بن یزید بیاع السابری باشد که نجاشی توثیق کرده است. (رجال‏النجاشي/باب‏العين/ومن‏هذا.../283 رقم 751: عمر بن محمد بن يزيد أبو الأسود بياع السابري مولى ثقيف كوفي ثقة جليل أحد من كان يفد في كل سنة).


onvan:
فضالة بن ایوب (اصحاب اجماع سوم بنابر قولی)

barrasi:
«رجال‏النجاشي»، ص‏311 : «كان ثقة في حديثه مستقيما في دينه» // «رجال‏الطوسي» ، ص‏342 : «ثقة» // «رجال‏الكشي» ص‏556 : «أجمع أصحابنا على تصحيح ما يصح عن هؤلاء و تصديقهم و أقروا لهم بالفقه و العلم و هم ستة نفر آخر دون الستة نفر الذين ذكرناهم في أصحاب أبي عبد الله ع منهم ... و قال بعضهم مكان الحسن بن محبوب الحسن بن علي بن فضال و فضالة بن أيوب..»


barrasi:
فضل بن شاذان:
رجال‏النجاشي/باب‏الفاء/306 رقم  840 - الفضل بن شاذان بن الخليل أبو محمد الأزدي النيشابوري (النيسابوري) 
كان أبوه من أصحاب يونس و روى عن أبي جعفر الثاني و قيل [عن‏] الرضا أيضا عليهما السلام و كان ثقة أحد أصحابنا الفقهاء و المتكلمين. و له جلالة في هذه الطائفة و هو في قدره أشهر من أن نصفه.

فهرست‏الطوسي/باب‏الفاء/باب‏الفضل/361 رقم 564 - الفضل بن شاذان النيشابوري 
متكلم فقيه جليل القدر. له كتب و مصنفات‏.

البته برخی روایات در کشی در مذمت وی وارد شده است که می بایست بررسی شود:
1. ذكر أبو الحسن محمد بن إسماعيل البندقي النيسابوري: أن الفضل بن شاذان بن الخليل نفاه عبد الله بن طاهر عن نيسابور، بعد أن دعى به و استعلم كتبه و أمره أن يكتبها، قال: فكتب تحته: الإسلام الشهادتان و ما يتلوهما، فذكر أنه يحب أن يقف على قوله في السلف، فقال أبو محمد: أتولى أبا بكر و أتبرأ من عمر، فقال له: و لم تتبرأ من عمر؟ فقال: لإخراجه العباس من الشورى، فتخلص منه بذلك.
استاد: کاملا مشخص است که تقیه کرده است. چون زمان بنی العباس بوده است.

2. و قال أبو الحسن علي بن محمد بن قتيبة: و مما وقع عبد الله بن حمدويه البيهقي، و كتبته عن رقعته: أن أهل نيسابور قد اختلفوا في دينهم و خالف بعضهم بعضا، و بها قوم يقولون إن النبي ص عرف جميع لغات أهل الأرض و لغات الطيور و جميع ما خلق الله، و كذلك لا بد أن يكون في كل زمان من يعرف ذلك، و يعلم ما يضمر الإنسان، و يعلم ما يعمل أهل كل بلاد في بلادهم‏ و منازلهم، و إذا لقي طفلين فيعلم أيهما مؤمن و أيهما يكون منافقا، و أنه يعرف أسماء جميع من يتولاه في الدنيا و أسماء آبائهم، و إذا رأى أحدهم عرفه باسمه من قبل أن يكلمه، و يزعمون جعلت فداك أن الوحي لا ينقطع، و النبي ص لم يكن عنده كمال العلم، و لا كان عند أحد من بعده، و إذا حدث الشي‏ء في أي زمان كان و لم يكن علم ذلك عند صاحب الزمان، أوحى الله إليه و إليهم. فقال ع: كذبوا لعنهم الله و افتروا إثما عظيما، و بها شيخ يقال له الفضل بن شاذان يخالفهم في هذه الأشياء و ينكر عليهم أكثرها، و قوله شهادة أن لا إله إلا الله و أن محمدا رسول الله، و أن الله عز و جل في السماء السابعة فوق العرش كما وصف نفسه عز و جل، و أنه ليس بجسم فوصفه بخلاف المخلوقين في جميع المعاني، ليس كمثله شي‏ء و هو السميع البصير، و أن من قوله أن النبي ص قد أتى بكمال الدين، و قد بلغ عن الله عز و جل ما أمره به، و جاهد في سبيله و عبده حتى أتاه اليقين، و أنه ص أقام رجلا مقامه من بعده، فعلمه من العلم الذي أوحى الله، يعرف ذلك الرجل الذي عنده من العلم الحلال و الحرام و تأويل الكتاب و فصل الخطاب، و كذلك في كل زمان لا بد من أن يكون واحد يعرف هذا، و هو ميراث من رسول الله‏ ص يتوارثونه، و ليس يعلم أحد منهم شيئا من أمر الدين إلا بالعلم الذي ورثوه عن النبي ص، و هو ينكر الوحي بعد رسول الله ص، فقال: قد صدق في بعض و كذب في بعض، و في آخر الورقة: قد فهمنا رحمك الله كل ما ذكرت، و يأبى الله عز و جل أن يرشد أحدكم و أن يرضى عنكم و أنتم مخالفون معطلون، الذين لا يعرفون إماما و لا يتولون وليا، كلما تلاقاكم الله عز و جل برحمته و أذن لنا في دعائكم إلى الحق، و كتبنا إليكم بذلك، و أرسلنا إليكم رسولا لم تصدقوه، فاتقوا الله عباد الله، و لا تلجوا في الضلالة من بعد المعرفة، و اعلموا أن الحجة قد لزمت أعناقكم، فاقبلوا نعمته عليكم تدم لكم بذلك‏ السعادة في الدارين عن الله عز و جل إن شاء الله، 
و هذا الفضل بن شاذان ما لنا و له يفسد علينا موالينا، و يزين لهم الأباطيل، و كلما كتبت إليهم كتابا أعرض علينا في ذلك، و أنا أتقدم إليه أن يكف عنا، و إلا و الله سألت الله أن يرميه بمرض لا يندمل جرحه منه في الدنيا و لا في الآخرة، أبلغ موالينا هداهم الله سلامي، و اقرأهم بهذه الرقعة إن شاء الله.

جواب:
با توجه به توضیح توقیع که کشی آورده، و نظری که در آخر داده، معلوم می شود که این نامه دارای مشکل است:
و قال أحمد بن محمد بن يعقوب أبو علي البيهقي رحمه الله: أما ما سألت من ذكر التوقيع الذي خرج في الفضل بن شاذان، إن مولانا ع لعنه بسبب قوله بالجسم فإني أخبرك أن ذلك باطل، و إنما كان مولانا أنفذ إلى نيسابور وكيلا من العراق، كان يسمى أيوب بن الناب، يقبض حقوقه، فنزل بنيسابور عند قوم من الشيعة ممن يذهب مذهب الارتفاع و الغلو و التفويض كرهت أن أسميهم، فكتب هذا الوكيل يشكو الفضل بن شاذان بأنه يزعم أني لست من الأصل، و يمنع الناس من إخراج حقوقه، و كتب هؤلاء النفر أيضا إلى الأصل الشكاية للفضل، و لم يكن ذكروا الجسم و لا غيره، و ذلك التوقيع خرج من يد المعروف بالدهقان ببغداد في كتاب عبد الله بن حمدويه البيهقي، و قد قرأته بخط مولاي ع، و التوقيع هذا: الفضل بن شاذان ما له و لموالي يؤذيهم و يكذبهم، و إني لأحلف بحق آبائي لئن لم ينته الفضل بن شاذان عن مثل ذلك لأرمينه بمرماة لا يندمل جرحه لا في الدنيا و لا في الآخرة، و كان هذا التوقيع بعد موت الفضل بن شاذان بشهرين، و ذلك في سنة ستين و مائتين. قال أبو علي: و الفضل بن شاذان كان برستاق بيهق، فورد خبر الخوارج فهرب منهم فأصابه التعب من خشونة السفر فاعتل و مات منه، فصليت عليه‏».
خود کشی هم اینگونه می نویسد:
«و وقف بعض من يخالف ليونس، و الفضل، و هشاما قبلهم، في أشياء، فاستشعر في نفسه بغضهم و عداوتهم و شنأتهم على هذه الرقعة، فطابت نفسه و فتح عينه، و قال: أ ينكر طعننا على الفضل و هذا إمامه قد أوعده و هدده، و كذب بعض ما وصف، و قد نور الصبح لذي عينين، فقلت له: أما الرقعة فقد عاتب الجميع و عاتب الفضل خاصة، و أدبه ليرجع عما عسى قد أتاه من لا يكون معصوما، و أوعده و لم يفعل شيئا من ذلك، بل ترحم عليه في حكاية بورق، و قد علمت أن أبا الحسن الثاني ع، و أبا جعفر ع ابنه بعده، قد أقر أحدهما أو كلاهما صفوان بن يحيى، و محمد بن سنان و غيرهما، مما لم يرض بعد عنهما و مدحهما، و أبو محمد الفضل رحمه الله من قوم لم يعرض له بمكروه بعد العتاب، على أنه قد ذكرنا أن هذه الرقعة و جميع ما كتب ع إلى إبراهيم بن عبدة كان مخرجهما من العمري، و ناحيته، و الله المستعان»

استاد: اولا که عبدالله بن حمدویه توثیق نشده است. ثانیا با توجه به توضیح توقیع، مشخص می شود روایات دارای ابهاماتی است که نسبت آن به امام ع را مشکل می کند و صدر و ذیل آن نیز با هم سازگار نیست. به عنوان مثال توقیع دو ماه بعد از مرگ فضل صادر شده است، چطور امام ع بر کسی که مرده نفرین می کند و وعده می دهد که دعا می کنم بیماری بگیرد که .... افزون بر این از عبارت خود کشی استفاده می شود که مطالب مطرح شده در توقیع با وثاقت منافاتی ندارد و از آنجا که وعیدهای امام ع عملی نشد، معلوم می شود که وی همان کارهایی که با وثاقت منافات نداشت را هم کنار گذاشته بود.

بنابراین وثاقت فضل بی هیچ تردیدی ثابت شده است.

بحث در مورد امکان روایت فضل بن شاذان از امام رضا ع:
ظاهر عبارت نجاشی این است که برخی معتقدند وی از اصحاب امام رضا ع بوده است. البته اگر ظاهر عبارت نجاشی را اخذ کنیم و مطالب مطرح شده در ترجمه فضل را برای خود ایشان بدانیم، نه پدرش.
(الفضل بن شاذان بن الخليل أبو محمد الأزدي النيشابوري (النيسابوري) كان أبوه من أصحاب يونس و روى عن أبي جعفر الثاني و قيل [عن‏] الرضا أيضا عليهما السلام و كان ثقة أحد أصحابنا الفقهاء و المتكلمين. و له جلالة في هذه الطائفة و هو في قدره أشهر من أن نصفه).

ادله قول به عدم امکان نقل فضل از امام رضا ع:
1. شیخ فضل را در اصحاب امام هادی و عسکری ع آورده است. از آنجا که شاذان بن خلیل پدر ایشان را هم در اصحاب امام جواد ع آورده است. چطور می تواند فضل از امام رضا ع روایت کند و حال آنکه پدر ایشان از امام رضا ع روایت نکرده است.
فیه: باب بندی رجال شیخ بر اساس نقل روایت از امام ع است، نه درک زمان آن امام ع. پس چه اشکالی دارد که فضل نزد امام رضا ع رفته باشد، اما پدرش به محضر امام ع نرسد. به همین خاطر هم برخی از اصحاب امام صادق ع را شیخ در «من لم یرو» آورده است.

2. فضل برهه پاياني عمر اساتيد خويش، صفوان بن يحيي، ابن ابي عمير، ابن فضّال و... را درک كرده است؛ زيرا نوشته شده که به سنّ بلوغ نرسيده بود كه در قطيعه الربيع بغداد در نزد اسماعيل بن عبّاد، يكي از مقريان، به آموختن قرآن پرداخت و ابن فضّال در آن هنگام، كهنسالي خويش را سپري مي‌‌كرد.
 
قال کشی في الحسن بن على بن فضال الكوفى‏
993- قال أبو عمرو: قال الفضل بن شاذان: اني كنت في قطيعة الربيع في مسجد الزيتونة أقرأ على مقرئ يقال له: اسماعيل بن عباد، فرأيت يوما في المسجد نفرا يتناجون.
فقال أحدهم: ان بالجبل رجلا يقال له: ابن فضال، أعبد من رأيت أو سمعت به، قال: و انه ليخرج الى الصحراء فيسجد السجدة فيجي‏ء الطير فيقع عليه، فما يظن الا أنه ثوب أو خرقة، و أن الوحش ليرعى حوله فما ينفر منه لما قد آنست به و أن عسكر الصعاليك ليجيئون يريدون الغارة أو قتال قوم: فاذا رأوا شخصه طاروا في الدنيا فذهبوا حيث لا يريهم و لا يرونه.
قال أبو محمد: فظننت ان هذا رجل كان في الزمان الاول، فبينا أنا بعد ذلك بسنين قاعد في قطيعة الربيع مع أبي رحمه اللّه: اذ جاء شيخ حلو الوجه حسن الشمائل عليه قميص نرسي، و رداء نرسي، و في رجله نعل مخصر فسلم على أبي فقال اليه أبي فرحب به و بجله.
فلما أن مضى يريد ابن أبي عمير: قلت لشيخي هذا رجل حسن الشمائل، من هذا الشيخ؟ فقال: هذا الحسن بن علي بن فضال، قلت له: هذا ذاك العابد الفاضل قال: هو ذاك، قلت: ليس هو ذاك، قال: هو ذاك، قلت: أ ليس ذاك بالجبل؟
قال: هو ذاك كان يكون بالجبل، قلت: ليس ذاك، قال: ما أقل عقلك من غلام فأخبرته ما سمعته من أولئك القوم فيه، قال: هو ذاك، فكان بعد ذلك يختلف الى أبي.
ثم خرجت اليه بعد الى الكوفة، فسمعت منه كتاب ابن بكير و غيره من الأحاديث، و كان يحمل كتابه و يجي‏ء الى حجرتي فيقرأه علي، فلما حج سد و شب ختن طاهر بن الحسين، و عظمه الناس لقدره و حاله و مكانه من السلطان، و قد كان وصف له فلم يصر اليه الحسن.
فأرسل اليه أحب أن تصير إلي فانه لا يمكنني المصير إليك، فأبى، و كلمه أصحابنا في ذلك، فقال: ما لي و لطاهر و آل طاهر. لا أقربهم ليس بيني و بينهم عمل فعلمت بعدها أن مجيئه إلي و أنا حدث غلام و هو شيخ لم يكن الا لجودة النية.
و كان مصلاه بالكوفة في المسجد عند الاسطوانة التي يقال لها: السابعة، و يقال لها: اسطوانة ابراهيم عليه السّلام، و كان يجتمع هو و أبو محمد عبد اللّه الحجال، و علي بن أسباط.
و كان الحجال يدعي الكلام و كان من أجدل الناس، فكان ابن فضال يغري بيني و بينه في الكلام في المعرفة، و كان يحبني حبا شديدا.
 فیه:
از کجای روایت استفاده می شود که فضل در اواخر عمر حسن بن علی بن فضال از او درس می گرفته است. بلکه گفته در زمان شیخوخیت پیش او درس می خوانده است. در لغت به فرد 50 _ 60 ساله شیخ اطلاق می شود. از هیچ قسمت از این روایت، استفاده نمی شود که وی امام رضا ع را درک نکرده باشد.
3. شاهد دیگر اینکه غیر از شیخ صدوق هیچ یک از بزرگان (شیخ طوسی، کلینی و...) روایات فضل از امام رضا ع را نقل نکرده اند، با اینکه در روایات فضل از امام رضا ع روایات فقهی وجود دارد، افزون بر اینکه خود این بزرگان روایات فضل از سایر ائمه ع را نقل کرده اند.
فیه: کم له من نظیر! بسیاری از روایات تنها در کتب صدوق آمده ولی در کتب دیگر نیامده و همچنین برعکس.

3. در روایت (1025) کشی، آمده است که فضل می گوید من خلف روات سابق (ابن ابی عمیر و صفوان و...) هستم و من 50 سال است که این روایات را می شنوم. فضل در 260 از دنیا رفته است. راوی می گوید من آخرین ملاقاتم با فضل بوده که این مطلب را شنیدم. پس حدود 210 به بعد از روات روایت می شنیده است. بنابراین در زمان امام رضا ع آنها را می دیده است، ولی به خاطر بچگی روایات را از آنها نمی گرفته و تحمل روایت نمی کرده است.

فیه: آخرین ملاقات راوی با فضل دلیل بر مرگ فضل در آن زمان نیست. شاید 10 ـ 20 سال بعد از این ملاقات، فضل وفات کرده باشد.

4. قراینی داریم که این روایات برای محمد بن سنان بوده است و فضل صلاح دیده که این روایات را به نام خودش روایت کند تا مورد پذیرش قرار گیرد. زیرا محمد بن سنان متهم به غلو بوده است. شاهد آن این است که مضمون بیشتر روایات فضل در مورد علل، همان جواب نامه های امام رضا ع به محمد بن سنان است.
فیه: انتساب دروغ و تحریف به راوی ثقه به چه دلیل؟؟

با توجه به اینکه وثاقت فضل ثابت است و خود ایشان ادعا دارد که از امام رضا ع روایت دارد، با این وجوه نمی توان در خبر ثقه خدشه کرد. به ویژه اینکه برخی از روایات مستفیضه و موثوق الصدور است.

ادله اثبات:
1-معجم الرجال: أن الصدوق ذكر في الفقيه طريقه إلى الفضل بن شاذان من العلل التي ذكرها عن الرضا ع، و هذا صريح في روايته عن الرضا ع...
أن ما ذكره الصدوق هو الصحيح، و ذلك لقرب عهده و طريقه إلى الفضل
 
2-روایاتی که خود فضل تصریح می کند به اینکه روایت را از امام رضا شنیده است؛
الف) علل الشرائع، ج‏1، ص: 275: سأل علي بن محمد بن قتيبة النيسابوري، الفضل بن شاذان، و قال: أخبرني عن هذه العلل التي ذكرتها عن الاستنباط و الاستخراج و هي من نتائج العقل أو هي مما سمعته و رويته؟ فقال لي: ما كنت لأعلم مراد الله تعالى بما فرضه، و لا مراد رسول الله ص بما شرع و سن، و لا أعلل ذلك من ذات نفسي، بل سمعتها من مولاي أبي الحسن علي بن موسى الرضا (ع) المرة بعد المرة، و الشي‏ء بعد الشي‏ء فجمعتها، فقلت له: فأحدث بها عنك عن الرضا ع؟ قال: نعم. 
 در این روایت خود فضل ادعا دارد که چندین بار به محضر امام رضا ع رسیده و از ایشان روایت شنیده است.

ب) عيون أخبار الرضا عليه السلام، ج‏2، ص: 121:  أبو عبد الله محمد بن شاذان، عن الفضل بن شاذان، أنه قال: سمعت هذه العلل من مولاي أبي الحسن بن موسى الرضا ع فجمعتها متفرقة و ألفتها. 
 
3- معجم الرجال: و يؤكد ذلك أن والد الفضل روى عن أبي الحسن الأول ع، فلا بعد في رواية الفضل نفسه عن الرضا ع،
کافی ج8ص152: 
الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِيُّ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ(ضعیف فی الحدیث مضطرب المذهب) عَنْ‏ شَاذَانَ‏ عَنْ‏ أَبِي‏ الْحَسَنِ مُوسَى ع قَالَ قَالَ لِي أَبِي‏ إِنَّ فِي الْجَنَّةِ نَهَراً يُقَالُ لَهُ جَعْفَرٌ عَلَى شَاطِئِهِ الْأَيْمَنِ‏ «2» دُرَّةٌ بَيْضَاءُ فِيهَا أَلْفُ قَصْرٍ فِي كُلِّ قَصْرٍ أَلْفُ قَصْرٍ- لِمُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ ص وَ عَلَى شَاطِئِهِ الْأَيْسَرِ دُرَّةٌ صَفْرَاءُ فِيهَا أَلْفُ قَصْرٍ فِي كُلِّ قَصْرٍ أَلْفُ قَصْرٍ- لِإِبْرَاهِيمَ وَ آلِ إِبْرَاهِيمَ ع.
 فیه: از کجا معلوم شاذان در این روایت پدر فضل باشد؟؟

4-فضل بن شاذان از کسانی نقل روایت کرده که تاریخ وفاتشان قبل یا کمی بعد از شهادت امام رضا علیه السلام است.
الف . هشام بن حكم: (تهذیب ج9ص225).
 مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ هِشَامِ‏ بنِ الْحَكَمِ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ يُدَبِّرُ مَمْلُوكَهُ أَ لَهُ أَنْ يَرْجِعَ فِيهِ قَالَ نَعَمْ هُوَ بِمَنْزِلَةِ الْوَصِيَّةِ.
 فضل وي را متوفّي سال 179 نگاشته و نجاشي بر آن است که وي به سال 199 در بغداد فوت كرده است.  
فیه: همین روایت در کافی(ج7ص22) به این نحو آمده است که فضل به واسطه ابن ابی عمیر از هشام بن حکم نقل کرده است.
 
ب. ابوعتبه اسماعیل بن عیاش:
شيخ طوسي: حداقل دو بار با واسطه فضل بن شاذان از ابو عتبة اسماعيل بن عيّاش بن سليم عنسي حمصي ـ که از محدثان نامی مکتب خلافت در شام بوده ـ به نقل خبر اقدام کرده است. وي در سال 181 ـ که بيشتر از هفتاد سال داشته ـ در گذشته است (تاريخ بغداد، ج۶ ، ص۲۲۱، ش۳۲۷۶؛ تقريب التهذيب، ج ۱، ص۹۸، ش۴۷۴؛ تهذيب التهذيب، ج۱، ص۲۸۰، ش۵۸۴؛ الجرح و التعديل، ج۲، ص۱۹۱؛ سير اعلام النبلا، ج۸ ، ص۳۱۲، ش۸۳ .).
الغيبة (للطوسي)/ كتاب الغيبة للحجة، النص، ص: 470 و همچنین ص454
الْفَضْلُ بْنُ شَاذَانَ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَيَّاشٍ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ أَبِي وَائِلٍ عَنْ حُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ص يَقُولُ وَ ذَكَرَ الْمَهْدِيَّ إِنَّهُ يُبَايَعُ بَيْنَ الرُّكْنِ وَ الْمَقَامِ اسْمُهُ أَحْمَدُ وَ عَبْدُ اللَّهِ وَ الْمَهْدِيُّ فَهَذِهِ أَسْمَاؤُهُ ثَلَاثَتُهَا
فیه: خود شیخ دو راوی به نام فضل بن شاذان ذکر کرده است. شاید ایشان فضل بن شاذان رازی سنی مذهب باشد.

ج. داوود بن كثير رقّي:
طبق گزارش منابع و ماخذ حديثي و رجالي داوود بن كثير رقّي از مشايخ حديثي فضل به شمار مي‌‌آيد. به گفته نجاشي وي در سال 203 با فاصله اندكي پس از شهادت امام رضا عليه السلام در گذشته است.
تأويل الآيات الظاهرة، ص۲۱: 
وَ يُؤَيِّدُ هَذَا مَا رَوَاهُ الشَّيْخُ أَبُو جَعْفَرٍ الطُّوسِيُّ بِإِسْنَادِهِ إِلَى الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ دَاوُدَ بْنِ كَثِيرٍ قَالَ قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع أَنْتُمُ الصَّلَاةُ فِي كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَنْتُمُ الزَّكَاةُ وَ أَنْتُمُ الصِّيَام‏...
 
ه . حمّاد بن عيسي:
وي از اصحاب اجماع، و اعاظم مفاخر شيعه و جزو صحابيان امام صادق، کاظم و رضا عليهم السلام به شمار مي‌آيد. بررسي و محاسبه آماري، حاوي اين است كه نقل فضل از وي در الكافي حدّاقلّ نود حديث است. و از سويي وي به سال 209 فوت كرده است. طبق گزارش كليني در حدود ده مورد فضل به گزارش يک خبر از حمّاد بن عيسي و استاد ديگرش ابن ابي عمير اقدام كرده است.
فیه: از آنجا که حماد از اصحاب امام جواد ع هم بوده است، با نقل فضل از ایشان، روایت فضل از امام رضا ع ثابت نمی شود. چون شاید در زمان شهادت امام رضا ع فضل بچه 9-10 ساله بوده است. 

و. صفوان بن يحيي:
نقل فضل از وي حداقلّ در الكافي 208، تهذيب الاحكام 84 و الاستبصار 28 روايت است. از طرفی صفوان در سال 210 براي ديدار امام جواد عليه السلام به مدينه رفت و در همان جا وفات کرد و دفن شد 
فیه: همان اشکالی که بر نقل از حماد وارد شد، بر ایشان نیز وارد است.
 
ز. نصر بن مزاحم:
وي در عِداد اساتيد ارجمند فضل جاي گرفته و در منابع روايي حداقلّ سه روايت از وي نقل كرده است. نصر بن مزاحم در سال 212 فوت نموده است.
فیه: همان اشکالی که بر نقل از حماد وارد شد، بر ایشان نیز وارد است. 
 
ح. محمّد بن ابي عمير:
در الكافي حداقلّ 268 و در تهذيب الاحكام 87 و در الاستبصار 24 روايت فضل از ابن ابي عمير گزارش شده است. وي سال 217 درگذشته است
ابن شاذان، گرچه در حدود يک صد استاد از خاصّه و عامّه را درک کرده، اما بيشتر از 95 درصد از اخبار را از سه استادش حمّاد بن عيسي (م 209 ق به شهادت نجاشی)، صفوان بن يحيي (م 210 ق  به شهادت نجاشی) و ابن ابي عمير(م217) نقل كرده است . فضل متولّد پس از سال 203 چگونه از مشايخ ثلاثه و ساير اساتيد مذکورِ متوفّي در آن ساليان، تلّقي حديث کرده است؟
 
5-علی بن ابراهیم که راوی کتب فضل است، از اصحاب امام رضا می باشد(رجال شیخ- البته نجاشی می گوید: من أصحاب الرضا [عليه السلام‏] هذا قول الكشي و فيه نظر) پس چگونه شیخ او نتواند راوی از امام رضا باشد!  
مشیخه تهذیب: وما ذكرته عن الفضل بن شاذان :
... وروى أبو محمد ؛ الحسن بن حمزة ، عن علي بن إبراهيم ، عن أبيه ، عن الفضل بن شاذان .
وأخبرنا الشريف أبو محمد  الحسن بن أحمد بن القاسم  العلوي المحمّديّ ، عن أبي عبدالله ؛ محمّد بن أحمد الصفوانيّ ؛ عن علي بن إبراهيم ، عن أبيه عن الفضل بن شاذان 
فیه: ظاهرا شیخ در عطف اشتباه کرده است. با مراجعه به کافی این قضیه روشن می شود.
 
6-عبدالله بن طاهر نخست از جانب مامون حكمران شهر رقّه در شمال بغداد بود که پس از آن در سال213 به اميري خراسان منصوب شد. وي عملاً سال 215 کار خويش را شروع و به دلايلي چند نيشابور را به عنوان پايتخت انتخاب و در آن اقامت گزيد و به مدت هفده سال (213ـ230) حاكم رسمي خراسان بود. به گزارش كشّي وي ابن شاذان را پس از آن كه از افكار و محتواي تأليفاتش اطلاع يافت، از نيشابور تبعيد كرد. اين رخداد احتمال داده مي‌شود كه در همان اغاز ورودش اتفاق افتاده باشد. فضل در آن زمان كه محاكمه و تبعيد مي‌‌شود، بايد چهره‌اي شناخته شده، بلند آوازه، و پيشوا باشد. چگونه مي‌توان تصور کرد که فضل متولد سالياني پس از شهادت امام رضا عليه السلام در عين حال يک دهه و حداكثر دو دهه پس از ايشان، مبدا حرکت علمي و از عنوان مرجعيّت برخوردارگردد.
فیه: لازم نیست که فضل پیرمردی شده باشد که بتواند مرجعیت پیدا کند.

استاد: هم وثاقت فضل و هم نقل وی از امام رضا ع ثابت است.


onvan:
محمد بن ابی عبدالله (محمد بن جعفرالاسدی)

barrasi:
«رجال‏النجاشي»، ص374، رقم1020 : «محمد بن جعفر بن محمد بن عون الأسدي أبو الحسين الكوفي ساكن الري. يقال له محمد بن أبي عبد الله كان ثقة صحيح الحديث إلا أنه روى عن الضعفاء».


onvan:
محمد بن ابی عمیر (اصحاب اجماع سوم و مشایخ الثقات)

barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الميم/326 رقم 887 - محمد بن أبي عمير زياد بن عيسى أبو أحمد الأزدي 
من موالي المهلب بن أبي صفرة و قيل مولى بني أمية. و الأول أصح. بغدادي الأصل و المقام لقي أبا الحسن موسى عليه السلام و سمع منه أحاديث كناه في بعضها فقال: يا [أ] با أحمد و روى عن الرضا عليه السلام جليل القدر عظيم المنزلة فينا و عند المخالفين‏.
فهرست‏الطوسي/باب‏الميم/باب‏محمد/404 رقم 618 - محمد بن أبي عمير يكنى أبا أحمد من موالي الأزد و اسم أبي عمير زياد و كان من أوثق الناس عند الخاصة و العامة و أنسكهم نسكا و أورعهم و أعبدهم .
و رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالسادس/556 رقم 1050 - أجمع أصحابنا على تصحيح ما يصح عن هؤلاء و تصديقهم و أقروا لهم بالفقه و العلم: و هم ستة نفر آخر دون الستة نفر الذين ذكرناهم في أصحاب أبي عبد الله ( علیه السلام) منهم يونس بن عبد الرحمن و صفوان بن يحيى بياع السابري و محمد بن أبي عمير.


onvan:
محمد بن ابي القاسم (عموی محمد بن علي ماجيلويه)

barrasi:
رجال‏النجاشي ص :  353 رقم 947 - محمد بن أبي القاسم عبيد الله بن عمران الجنابي البرقي 
أبو عبد الله الملقب ماجيلويه و أبو القاسم يلقب بندار سيد من أصحابنا القميين ثقة عالم فقيه عارف بالأدب و الشعر و الغريب و هو صهر أحمد بن أبي عبد الله البرقي على ابنته و ابنه علي بن محمد منها و كان أخذ عنه العلم و الأدب. له كتب‏.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الميم/348 رقم  939 - محمد بن أحمد بن يحيى بن عمران بن عبد الله بن سعد بن مالك الأشعري القمي 
أبو جعفر كان ثقة في الحديث. إلا أن أصحابنا قالوا: كان يروي عن الضعفاء و يعتمد المراسيل و لا يبالي عمن أخذ و ما عليه في نفسه مطعن في شي‏ء.

TTosi:
هر چند شیخ چهار طریق در مشیخه  و سه طریق در فهرست  برای روایات ایشان  نقل کرده، ولی تنها طریق چهارم مشیخه و طریق سوم فهرست صحیح است؛ تهذیب الاحکام،ج10،مشیخه،ص71:و ما ذکرته فی هذا الکتاب عن محمد بن احمد بن یحیی فقد اخبرنی به الشیخ ابوعبدالله و الحسین بن عبیدالله و احمد بن عبدون کلهم عن ابی جعفر محمد بن الحسین بن سفیان عن احمد بن ادریس عن محمد بن احمد بن یحیی و اخبرنا ابوالحسین ابن ابی جید عن محمد بن الحسن بن الولید عن محمد بن یحیی و احمد بن ادریس جمیعا عن محمد بن احمد بن یحیی و اخبرنی به ایضا الحسین بن عبیدالله عن احمد بن محمد بن یحیی عن ابیه محمد بن یحیی عن محمد بن احمد بن یحیی و اخبرنی به الشیخ ابوعبدالله و الحسین بن عبیدالله و احمد بن عبدون کلهم عن ابی محمد الحسن بن الحمزه العلوی و ابوجعفر محمد بن الحسین البزوفری جمیعا عن احمد بن ادریس عن محمد بن احمد بن یحیی.
فهرست‏الطوسي/باب‏الميم/باب‏محمد/408 أخبرنا بجميع رواياته عدة من أصحابنا عن أبي المفضل محمد بن عبد الله الشيباني عن أبي جعفر محمد [بن جعفر] بن بطة القمي عن محمد بن أحمد بن يحيى. و أخبرنا الحسين بن عبيد الله و ابن أبي جيد جميعا عن (أحمد بن محمد) بن يحيى (عن أبيه عن محمد بن أحمد بن يحيى). و أخبرنا جماعة عن محمد بن علي بن الحسين عن أبيه و محمد بن الحسن عن أحمد بن إدريس و محمد بن يحيى عن محمد بن أحمد بن يحيى.
زیرا طریق اول مشیخه به خاطر محمد بن حسین بن سفیان و طریق دوم به خاطر ابن ابی جید و طریق سوم به خاطر احمد بن محمد بن یحیی  که هیچ کدام توثیق خاص ندارند و توثیقات عام مطرح شده نیز همگی قابل خدشه هستند ضعیف است. طریق اول فهرست نیز به خاطر ابی المفضل که ضعیف است و ابن بطه که توثیق خاص ندارد و طریق دوم به خاطر احمد بن محمد بن یحیی که این او نیز توثیق خاص ندارد ضعیف است. پس تنها طریق چهارم مشیخه و طریق سوم فهرست صحیح می باشد. البته از آنجا که احمد بن محمد بن یحیی استاد شیخ صدوق است و در اکثر مواردی که شیخ صدوق نامش را آورده برایش ترضّی و ترحّم کرده و کثرت ترحّم صدوق دالّ بر وثاقت راوی است می توان طریق سوم مشیخه و طریق دوم فهرست را نیز صحیح دانست.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الميم/341 رقم 915  محمد بن إسماعيل بن أحمد بن بشير البرمكي المعروف بصاحب الصومعة أبو عبد الله سكن قم و ليس أصله منها ذكر ذلك أبو العباس بن نوح. و كان ثقة مستقيما.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الميم/330 رقم 893  محمد بن إسماعيل بن بزيع أبو جعفر مولى المنصور أبي جعفر و ولد بزيع بيت منهم حمزة بن بزيع. كان من صالحي هذه الطائفة و ثقاتهم كثير العمل.
و «رجال‏الطوسي» ، رقم5393 ، ص‏364 : «ثقة صحيح».
نکته قابل توجه اینکه شیخ در فهرست نام او را دوبار تکرار کرده است:                       
                        فهرست‏الطوسي/باب‏الميم/باب‏محمد/400
606 - محمد بن إسماعيل بن بزيع. 
له كتاب في الحج. أخبرنا ابن أبي جيد عن محمد بن الحسن بن الوليد عن علي بن إبراهيم عن أبيه عن محمد بن إسماعيل. 
                        فهرست‏الطوسي/باب‏الميم/باب‏محمد/440
706 - محمد بن إسماعيل بن بزيع. 
له كتب منها كتاب الحج. أخبرنا به الحسين بن عبيد الله عن الحسن بن حمزة العلوي عن علي بن إبراهيم عن أبيه عن محمد بن إسماعيل. و أخبرنا بها ابن أبي جيد عن محمد بن الحسن عن سعد و الحميري و أحمد بن إدريس و محمد بن يحيى عن أحمد بن محمد و محمد بن الحسين عن محمد بن إسماعيل. 
استاد:
ظاهرا این تکرار دلیل بر تعدد نیست و شیخ اشتباه کرده است.

TSadough:
من لا یحضره الفقیه» ، ج 4 ، ص 485 -  «وسائل الشیعه» ، ج30 ، ص28 :
طریق مرحوم صدوق به محمد بن اسماعیل بن بزیع چنین است :
و ما کان فیه عن محمد بن إسماعیل بن بزیع فقد رویته عن محمد بن الحسن بن احمد بن الولید عن محمد بن الحسن الصفار عن أحمد بن محمد بن عیسی عن محمد بن إسماعیل بن بزیع  .
از آنجا که محمد بن حسن بن احمد بن ولید و محمد بن حسن صفار و احمد بن محمد بن عیسی و محمد بن اسماعیل بن بزیع همگی توثیق خاص دارند این طریق صحیح است.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الميم/383 رقم 1042 - محمد بن الحسن بن أحمد بن الوليد 
أبو جعفر شيخ القميين و فقيههم و متقدمهم و وجههم. و يقال: إنه نزيل قم و ما كان أصله منها. ثقة ثقة عين مسكون إليه. له كتب.
فهرست‏الطوسي/باب‏الميم/باب‏محمد/442 رقم  709 - محمد بن الحسن بن الوليد 
القمي جليل القدر عارف بالرجال موثوق به. له كتب‏.
رجال‏الطوسي/باب‏ذكرأسماء.../باب‏الميم/439 رقم  6273 - 23 - محمد بن الحسن بن أحمد 
بن الوليد القمي جليل القدر بصير بالفقه ثقة يروي عن الصفار و سعد.


barrasi:
رجال‏النجاشي ص :  403  محمد بن الحسن بن علي الطوسي  أبو جعفر جليل في أصحابنا ثقة عين من تلامذة شيخنا أبي عبد الله‏.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الميم/354 رقم  948 - محمد بن الحسن بن فروخ الصفار 
مولى عيسى بن موسى بن طلحة بن عبيد الله بن السائب بن مالك بن عامر الأشعري أبو جعفر الأعرج كان وجها في أصحابنا القميين ثقة عظيم القدر راجحا قليل السقط في الرواية. له كتب.

TTosi:
تهذیب الاحکام/ج10/ص73(مشیخه): و ما ذکرته فی هذا الکتاب عن محمد بن الحسن الصفار فقد اخبرنی الشیخ ابوعبدالله محمد بن النعمان و الحسین بن عبیدالله و احمد بن عبدون کلهم عن احمد بن حمد بن حسن الولید عن ابیه و اخبرنی به ایضا ابوالحسین بن ابی جید عن محمد بن الحسن الولید عن محمد بن الحسن الصفار.
 فهرست‏الطوسي/باب‏الميم/باب‏محمد/408 محمد بن الحسن الصفار قمي. له كتب مثل كتب الحسين بن سعيد و زيادة كتاب بصائر الدرجات و غيره و له مسائل كتب بها إلى أبي محمد الحسن بن علي عليهما السلام. أخبرنا بجميع كتبه و رواياته ابن أبي جيد عن محمد بن الحسن بن الوليد عن محمد بن الحسن الصفار. و أخبرنا جماعة عن محمد بن علي بن الحسين عن محمد بن الحسن [بن الوليد] عن محمد بن الحسن الصفار عن رجاله إلا كتاب بصائر الدرجات فإنه لم يروه عنه (محمد بن الحسن) بن الوليد. و أخبرنا الحسين بن عبيد الله عن أحمد بن محمد بن يحيى عن أبيه عن محمد بن الحسن الصفار.
طریق مرحوم شیخ تا محمّد بن حسن صفار صحیح است؛  زیرا هر چند طریق اول شیخ در مشیخه به خاطر احمد بن محمد بن حسن بن ولید، طریق دوم مشیخه که همان طریق اوّل فهرست است به خاطر ابن ابی جید و طریق سوم فهرست به خاطر احمد بن محمد بن یحیی که هیچ کدام توثیق خاص ندارند و وجوه عامه مطرح شده برای اثبات وثاقت آنها کافی نیست ضعیف می باشد؛ ولی طریق دوم موجود در فهرست صحیح است، امّ إبراهیم بن هاشم مشکل این طریق هم این است که ابن ولید در این طریق همه کتب محمّد بن حسن صفار را روایت کرده، ولی کتاب «بصائر الدرجات» او را روایت نکرده است. پس در مورد همه روایات شبهه مصداقیه می شود؛ چون احتمال دارد از روایات کتاب بصائر الدرجات باشد.  بنابراین این طریق نیز قابل تمسک نیست. البته این مشکل نیز به این نحو قابل حلّ است که شیخ هر دو طریق مشیخه تهذیبین را از ابن ولید نقل کرده است. بنابراین اگر شیخ می گوید: تمام روایات موجود در تهذیبین که از صفار روایت  کرده ام را از این دو طریق نقل کرده ام، مشخص می شود تمام روایات را از غیر کتاب بصائر نقل کرده است؛ والاّ لازمه اش کذب بودن کلام شیخ است.
البته از آنجا که احمد بن محمد بن یحیی استاد شیخ صدوق است و در اکثر مواردی که شیخ صدوق نامش را آورده برایش ترضّی و ترحّم کرده و کثرت ترحّم صدوق دالّ بر وثاقت راوی است، می توان طریق سوم فهرست را نیز صحیح دانست.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الميم/334 رقم 897 - محمد بن الحسين بن أبي الخطاب أبو جعفر الزيات الهمداني 
و اسم أبي الخطاب زيد جليل من أصحابنا عظيم القدر كثير الرواية ثقة عين حسن التصانيف مسكون إلى روايته.
فهرست‏الطوسي/باب‏الميم/باب‏محمد/400رقم 608 - محمد بن الحسين بن أبي الخطاب كوفي ثقة. له كتاب اللؤلؤة و كتاب النوادر.
رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏جعفر الجواد/باب‏الميم/379 رقم 5615 - 31 - محمد بن الحسين بن أبي الخطاب كوفي ثقة.
رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏الحسن النقی/باب‏الميم/391 رقم  5771 - 23 - محمد بن الحسين بن أبي الخطاب الزيات الكوفي ثقة من أصحاب أبي جعفر الثاني.

TTosi:
در مشیخة تهذیب طریق به ابن ابی الخطاب ذکر نشده است.
فهرست‏الطوسي، ص400 : أخبرنا ابن أبي جيد عن ابن الوليد عن الصفار عن محمد بن الحسين بن ابی الخطاب. 
محمد بن حسن بن ولید، محمد بن حسن صفار  و محمد بن حسین ، جملگی از بزرگان و توثیق خاص دارند؛ اما ابن ابی جید توثیق خاص ندارد؛ بنابراین اسناد مذکور صحیح نمی باشد؛ البته با توجه به اینکه شیخ به تمام کتب و روایات محمد بن حسن صفار طریق صحیح دارد ، می توان با تعویض سند، اسناد شیخ به محمد بن حسین را صحیح دانست.( فهرست‏الطوسي، ص408 : «أخبرنا بجميع كتبه و رواياته جماعة عن محمد بن علي بن الحسين عن محمد بن الحسن بن الوليد عن الصفار».)
علاوه بر این از آنجا که ابن ابی جید ناقل دهها کتاب و صدها روایت هستند و در طرق متعددی واقع شده که بسیاری از این کتب و روایات طرق دیگری نیز دارند و در هیچ موردی بین طریق آنها و طرق دیگر اختلاف نسخه نقل نشده، مشخص می شود وی راوی ثقه و مورد اعتمادی است. بنابراین طریق بدون تعویض سند نیز معتبر است.


barrasi:
رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏الحسن النقی /باب‏الميم/391 رقم 5765 - 17 - محمد بن عبد الجبار 
و هو ابن أبي الصهبان قمي ثقة.


barrasi:
رجال‏النجاشي ص355 رقم 949 - محمد بن عبد الله بن جعفر بن الحسين بن جامع بن مالك الحميري أبو جعفر القمي 
 كان ثقة وجها كاتب صاحب الأمر عليه السلام و سأله مسائل في أبواب الشريعة قال لنا أحمد بن الحسين: وقعت هذه المسائل إلي في أصلها و التوقيعات بين السطور. و كان له إخوة جعفر و الحسين و أحمد كلهم كان له مكاتبة. و لمحمد كتب‏.


barrasi:
رجال‏النجاشي ص 389 ، رقم1049: محمد بن علي بن الحسين بن موسى بن بابويه القمي  أبو جعفر نزيل الري شيخنا و فقيهنا و وجه الطائفة بخراسان و كان ورد بغداد سنة خمس و خمسين و ثلاثمائة و سمع منه شيوخ الطائفة و هو حدث السن. و له كتب كثيرة.
فهرست‏الطوسي/باب‏الميم/باب‏محمد/442 رقم 710 - محمد بن علي بن الحسين 
بن موسى بن بابويه القمي يكنى أبا جعفر. كان جليلا حافظا للأحاديث بصيرا بالرجال ناقدا للأخبار لم ير في القميين مثله في حفظه و كثرة علمه. له نحو من ثلاثمائة مصنف و فهرست كتبه معروف و أنا أذكر ما يحضرني في الوقت من أسماء كتبه. 
رجال‏الطوسي/باب‏ذكرأسماء.../باب‏الميم/439 رقم 6275 - 25 - محمد بن علي بن الحسين 
بن بابويه القمي يكنى أبا جعفر جليل القدر حفظة بصير بالفقه و الأخبار و الرجال له مصنفات كثيرة ذكرناها في الفهرست .


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الميم/349 رقم 940  محمد بن علي بن محبوب الأشعري القمي أبو جعفر شيخ القميين في زمانه ثقة عين فقيه صحيح المذهب.

TTosi:
مرحوم شیخ یک طریق در مشیخه تهذیب و سه طریق در فهرست به محمّد بن علی بن محبوب ذکر کرده است.
طریق مشیخه تهذیب ص72:
و ما ذکرته فی هذا الکتاب عن محمّد بن علی بن محبوب ، فقد اخبرنی به الحسین بن عبیدالله عن احمد بن محمّد بن یحیی العطار عن ابیه محمّد بن یحیی عن محمّد بن علی بن محبوب. 
طرق فهرست(412):
1. أخبرنا بجميع كتبه و رواياته الحسين بن عبيد الله و ابن أبي جيد عن أحمد بن محمّد بن يحيى عن أبيه عن محمّد بن علي بن محبوب.
2. و أخبرنا جماعة عن أبي المفضل عن ابن بطة عن محمّد بن علي بن محبوب.
3. و أخبرنا جماعة  عن محمّد بن علي بن الحسين عن أبيه و محمّد بن الحسن(بن ولید) عن أحمد بن إدريس عن محمّد بن علي بن محبوب‏.
طریق سوّم فهرست قطعاً معتبر است؛ زیرا محمّد بن علي بن حسين (شیخ صدوق) و پدر بزرگوارشان (علي بن حسين)،  محمّد بن حسن بن ولید،  محمّد بن یحیی عطّار  و احمد بن ادريس  همگی از روات ثقه هستند. طریق دوم فهرست قابل اعتماد نیست؛ چون ابی المفضّل  و ابن بطّه  توثیق خاص ندارند. ولی طریق مشیخه و طریق اول فهرست به خاطر وجود افرادی همچون حسين بن عبيدالله،  احمد بن محمّد بن يحيى  و ابن أبي جيد  که توثیق خاص ندارند اختلافی است، که به نظر می رسد این دو طریق نیز معتبر باشد؛ زیرا با برخی از وجوه عامّه می توان وثاقت این سه راوی را اثبات کرد. برای اثبات وثاقت آنها وجوه بسیاری اقامه شده که می توان از مجموع آنها اطمینان پیدا کرد.
برای اثبات وثاقت  احمد بن محمّد بن یحیی می گوییم: وی استاد شیخ صدوق است و در اکثر مواردی که شیخ صدوق نامش را آورده، برایش ترضّی و ترحّم کرده و کثرت ترحّم صدوق دالّ بر وثاقت راوی است.
برای اثبات وثاقت هر سه راوی می گوییم: این سه بزرگوار ناقل دهها کتاب و صدها روایت هستند و در طرق متعددی واقع شده اند. بسیاری از این کتب و روایات طرق دیگری نیز دارند. از آنجا که در هیچ موردی بین طریق آنها و طرق دیگر اختلاف نسخه نقل نشده، مشخص می شود آنها راویان ثقه و مورد اعتمادی هستند.  بنابراین غیر از طریق دوم فهرست بقیه طرق مطرح شده به محمّد بن علی بن محبوب معتبر است.


barrasi:
رجال النجاشي، ص399، رقم1067: محمد بن محمد بن النعمان ....  شيخنا و أستاذنا رضي الله عنه. فضله اشهر من ان يوصف في الفقه و الكلام و الرواية و الثقه و العلم.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الميم/323 رقم 882 - محمد بن مسلم بن رباح أبو جعفر الأوقص الطحان 
مولى ثقيف الأعور وجه أصحابنا بالكوفة فقيه ورع صحب أبا جعفر و أبا عبد الله عليهما السلام و روى عنهما و كان من أوثق الناس. له كتاب يسمى الأربعمائة مسألة في أبواب الحلال و الحرام. أخبرنا أحمد بن علي قال حدثنا ابن سفيان عن حميد قال: حدثنا حمدان القلانسي قال: حدثنا السندي بن محمد عن العلاء بن رزين عنه به. و مات محمد بن مسلم سنة خمسين و مائة. 
رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالثالث/238 رقم  431 - قال الكشي: اجتمعت العصابة على تصديق هؤلاء الأولين من أصحاب أبي جعفر ( علیه السلام) و أبي عبد الله ( علیه السلام) و انقادوا لهم بالفقه فقالوا أفقه الأولين ستة: زرارة و معروف بن خربوذ و بريد و أبو بصير الأسدي و الفضيل بن يسار و محمد بن مسلم الطائفی ...


barrasi:
«رجال‏النجاشي»، ص380، رقم1032: «محمد بن أبي بكر همام بن سهيل الكاتب الإسكافي: شيخ أصحابنا و متقدمهم له منزلة عظيمة كثير الحديث» / «رجال‏الطوسي»، ص439 و «فهرست‏الطوسي»، ص‏402 : «محمد بن همام الإسكافي: جليل القدر ثقة»


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الميم/353 رقم 946 محمد بن يحيى أبو جعفر العطار القمي شيخ أصحابنا في زمانه ثقة عين كثير الحديث‏.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الميم/377، رقم 1026:  محمد بن يعقوب بن إسحاق أبو جعفر الكليني و كان خاله علان الكليني الرازي شيخ أصحابنا في وقته بالري و وجههم و كان أوثق الناس في الحديث و أثبتهم.

TTosi:
تهذيب الاحكام، ج10، ص282 فما ذكرنا في هذا الكتاب عن محمد بن يعقوب الكليني رحمه الله فقد اخبرنا به الشيخ ابو عبدالله محمد بن محمد بن النعمان رحمه الله عن ابي القاسم جعفر بن محمد بن قولويه عن محمد بن يعقوب رحمه الله.   
1- محمد بن محمد بن النعمان، شيخ مفيد كه نجاشي فرمايند: «فضله اشهر من ان يوصف في الفقه و الكلام و الرواية و الثقه و العلم». 
2ـ جعفر بن محمد بن جعفر بن موسي بن قولويه، توثيق خاص شيخ  و نجاشي  را دارد.


barrasi:
رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالسادس/563 رقم 1063 - قال محمد بن مسعود سألت علي بن الحسن عن مروك بن عبيد بن سالم بن أبي حفصة؟ فقال ثقة شيخ صدوق.


barrasi:
رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالسادس/563 قال أبو عمرو هؤلاء كلهم فطحية و هم من أجلة العلماء و الفقهاء و العدول و بعضهم أدرك الرضا (ع) و كلهم كوفيون.


barrasi:
«رجال‏النجاشي» ، رقم 1096 ، ص‏411 : «كان وجها في أصحابنا و مقدما كبير الشأن عظيم المحل ثقة».
«رجال‏الكشي» ص‏388 : «محمد بن الوليد قال حضرت جنازة معاوية بن عمار و يونس بن يعقوب حاضر فصلى بأصحابنا » .


barrasi:
رجال النجاشي، باب الميم، ص412، رقم 1097: « معاوية بن وهب البجلي أبو الحسن عربي صميمي ثقة حسن الطريقة روى عن أبي عبد الله و أبي الحسن عليهما السلام».


barrasi:
رجال‏النجاشي،باب‏الميم، رقم 1078 ص406؛ «موسى بن الحسن بن عامر بن عمران بن عبد الله بن سعد الأشعري القمي أبو الحسن ثقة عين جليل».


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الميم/ومن‏هذا.../405 رقم 1073 - موسى بن القاسم بن معاوية بن وهب البجلي 
أبو عبد الله يلقب المجلي ثقة ثقة جليل واضح الحديث حسن الطريقة. له كتب‏
رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏الحسن الرضا / باب‏الميم/365 رقم 5424 - 37 - موسى بن القاسم بن معاوية بن وهب عربي بجلي كوفي ثقة.

TTosi:
در مشیخة تهذیب (تهذيب الأحكام، ج10، مشیخه ، ص81 ): 
مرحوم شیخ در مشیخه، اسناد خود را به موسى بن قاسم، چنین بیان می کند:
ما ذکرته عن موسی بن القاسم بن معاویه فقد أخبرنی به الشیخ ابوعبدلله عن محمد بن الحسین بن بابویه عن محمد بن الحسن ابن الولید عن محمد بن الحسن الصفار سعد بن عبدلله عن الفضل بن غانم و أحمد بن محمد عن موسی بن القاسم .
 2 - در فهرست
مرحوم شیخ در فهرست ، طریق خود را به موسى بن قاسم چنین بیان می کند:
فهرست ‏الطوسي، ص 453 : «أخبرنا جماعة عن محمد بن علي بن الحسين عن محمد بن الحسن و أخبرنا ابن أبي جيد عن محمد بن الحسن عن الصفار و سعد بن عبد الله عن الفضل بن عامر و أحمد بن محمد عن موسى بن القاسم عن رجاله».
پس در واقع دو طریق دارد: 
1. أخبرنا بها جماعة  عن محمد بن علي بن الحسين عن محمد بن الحسن الصفار و سعد بن عبدالله عن الفضل بن عامر و أحمد بن محمد، عن موسى بن القاسم .
2. و أخبرنا بها ابن أبي جيد عن محمد بن الحسن عن الصفار و سعد بن عبدالله عن  الفضل بن عامر و أحمد بن محمد، عن موسى بن القاسم .
    محمد بن حسن بن ولید، محمد بن حسن صفار، سعد بن عبدالله  و موسی بن قاسم، جملگی توثیق خاص دارند. ابن ابی جید توثیق عام دارد. فضل بن عامر توثیق خاص ندارند.
اگر در طریق شیخ (مشیخه و فهرست) دقت شود، در یکی فضل بن غانم و در دیگری فضل بن عامر مطرح شده، مرحوم خویی در این باره می فرماید:« از آنجا که در فهرست و مشیخه استبصار  و طریق مرحوم صدوق  در فقیه، فضل بن عامر بیان شده لذا نسخه فهرست صحیح و مراد فضل بن عامر است.» 
«الاستبصار فيما اختلف من الأخبار» ، ج‏4 ، ص335 : «ما ذکرته عن موسی بن القاسم بن معاویه فقد اخبرنی به الشیخ ابوعبدلله عن محمد بن الحسین بن بابویه عن محمد بن الحسن ابن الولید عن محمد بن الحسن الصفار و سعد بن عبدلله عن الفضل بن عامر و احمد بن محمد عن موسی». 
 «من لا یحضره الفقیه» ، ج4 ، ص474 : «طريق الصدوق (قدس سره) إليه : أبوه و محمد بن الحسن عن سعد بن عبد الله، عن الفضل بن عامر و أحمد بن محمد بن عيسى، عن موسى بن القاسم البجلي».
    در هر حال فضل بن عامر توثیق خاص ندارد و نامی از فضل بن غانم در کتب رجالی یافت نمی شود. 
در مورد احمد بن محمد [مطلق] به قرینه طریق مرحوم صدوق در فقیه به موسی بن قاسم، مراد از او، ابن عیسی می باشد. پس از آنجا که فضل به احمد عطف شده عدم توثیق فضل بر اعتبار طریق ضرری نمی زند و طریق معتبر است.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏النون/429 رقم 1153 - نشيط بن صالح بن لفافة 
مولى بني عجل روى عن أبي الحسن موسى عليه السلام ثقة. له كتاب.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الياء/444 رقم 1199 - يحيى بن عمران بن علي بن أبي شعبة الحلبي روى عن أبي عبد الله و أبي الحسن عليهما السلام ثقة ثقة صحيح الحديث. له كتاب‏.
رجال‏النجاشي/باب‏العين/230 رقم612  ... مولى بني تيم اللات بن ثعلبة أبو علي كوفي يتجر هو و أبوه و إخوته إلى حلب فغلب عليهم النسبة إلى حلب. و آل أبي شعبة بالكوفة بيت مذكور من أصحابنا و روى جدهم أبو شعبة عن الحسن و الحسين عليهما السلام و كانوا جميعهم ثقات مرجوعا إلى ما يقولون. و كان عبيد الله كبيرهم و وجههم.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الياء/450رقم  1215 - يعقوب بن يزيد بن حماد الأنباري السلمي 
أبو يوسف من كتاب المنتصر روى عن أبي جعفر الثاني عليه السلام و انتقل إلى بغداد و كان ثقة صدوقا. له كتاب البداء و كتاب المسائل و كتاب نوادر الحج كتاب الطعن على يونس. أخبرنا علي بن أحمد قال: حدثنا محمد بن الحسن عن محمد بن الحسن عن يعقوب بن يزيد بكتبه. 
فهرست‏الطوسي/باب‏الياء/باب‏يعقوب/508 رقم 807 - يعقوب بن يزيد الكاتب الأنباري كثير الرواية ثقة. له كتب منها كتاب النوادر. أخبرنا ابن أبي جيد عن محمد بن الحسن عن سعد (بن عبد الله) و الحميري عن يعقوب بن يزيد. 
رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏الحسن الرضا/باب‏الياء/369 رقم 5488 - 12 - يعقوب بن يزيد الكاتب يزيد أبوه ثقتان. 
رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏الحسن النقی/باب‏الياء/393 رقم5797 - 2 - يعقوب بن يزيد الكاتب ثقة.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الياء/446 رقم 1208 - يونس بن عبد الرحمن 
مولى علي بن يقطين بن موسى مولى بني أسد أبو محمد كان وجها في أصحابنا متقدما عظيم المنزلة ولد في أيام هشام بن عبد الملك و رأى جعفر بن محمد عليهما السلام بين الصفا و المروة و لم يرو عنه. و روى عن أبي الحسن موسى و الرضا عليهما السلام و كان الرضا عليه السلام يشير إليه في العلم و الفتيا. و كان ممن بذل له على الوقف مال جزيل و امتنع (فامتنع) من أخذه و ثبت على الحق. و قد ورد في يونس بن عبد الرحمن رحمه الله مدح و ذم‏.
رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏الحسن الکاظم /باب‏الياء/346رقم  5167 - 11 - يونس بن عبد الرحمن مولى علي بن يقطين ضعفه القميون و هو ثقة. 
رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏الحسن الرضا/باب‏الياء/368رقم  5478 - 2 - يونس بن عبد الرحمن  من أصحاب أبي الحسن موسى مولى علي بن يقطين طعن عليه القميون و هو عندي ثقة.

یونس بن عبدالرحمن با دو عنوان وارد شده است. 
1- یونس بن عبدالرحمنی که در کتب رجال آمده است.
2- یونس بن عبدالرحمن البجلی که شیخ در تهذیب و استبصار از ایشان روایت نقل کرده است. [تهذیب، ج 5، ص 124: مُوسَى بْنُ الْقَاسِمِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدٍ الْأَحْمَسِيِ‏ عَنْ يُونُسَ‏ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْبَجَلِيِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع أَوْ كَتَبْتُ إِلَيْهِ- عَنْ سَعِيدِ بْنِ يَسَارٍ أَنَّهُ سَقَطَ مِنْ جَمَلِهِ فَلَا يَسْتَمْسِكُ بَطْنُهُ أَطُوفُ عَنْهُ وَ أَسْعَى قَالَ لَا وَ لَكِنْ دَعْهُ فَإِنْ بَرَأَ قَضَى هُوَ وَ إِلَّا فَاقْضِ أَنْتَ عَنْهُ.]
معجم: أقول: استبعد صاحب الوافي أن البجلي كان صفة ليونس، و استظهر غيره أن البجلي صفة للراوي و هو أبو جعفر محمد الأحمسي، فاحتمل اتحاده مع من تقدم.
ولی به هر حال بجلی با اسدی منافاتی ندارد؛ زیرا اسدی به خاطر مولی بنی اسد است و بجلی هم می تواند به خاطر طایفه اش باشد. و اگر هم این پذیرفته نشود یونس بن عبدالرحمن وقتی مطلق گفته می شود به خاطر شهرت خیلی زیاد اولی، به ایشان انصراف دارد این امر واضح و قطعی است.

بررسی وثاقت یونس بن عبدالرحمن:
ایشان در کتب رجالی به این صورت ترجمه شده است:
نجاشی، رقم 1208 - يونس بن عبد الرحمن مولى علي بن يقطين بن موسى مولى بني أسد أبو محمد كان وجها في أصحابنا متقدما عظيم المنزلة ولد في أيام هشام بن عبد الملك و رأى جعفر بن محمد عليهما السلام بين الصفا و المروة و لم يرو عنه. و روى عن أبي الحسن موسى و الرضا عليهما السلام و كان الرضا عليه السلام يشير إليه في العلم و الفتيا. و كان ممن بذل له على الوقف مال جزيل و امتنع (فامتنع) من أخذه و ثبت على الحق. 
فهرست‏الطوسی، رقم 813 - يونس بن عبد الرحمن مولى آل يقطين. له كتب كثيرة أكثر من ثلاثين و قيل: إنها مثل كتب الحسين بن سعيد و زيادة.
رجال‏الطوسی، رقم 5167، اصحاب امام موسی کاظم «علیه السلام»: يونس بن عبد الرحمن مولى علي بن يقطين ضعفه القميون و هو ثقة. 
رجال‏الطوسي، رقم 5478، اصحاب امام رضا «علیه السلام»: يونس بن عبد الرحمن من أصحاب أبي الحسن موسى مولى علي بن يقطين طعن عليه القميون و هو عندي ثقة.
مرحوم مامقانی در تنقیح، ج 3، ص 342: و امّا طعن القميّين عليه فقد عرفت ما فيه فى ردّ اخبار الذمّ و استظهر الفاضل المجلسى الأول كون طعن القميّين للإجتهاد فى الأخبار و كانوا لا يجوّزونه كما يظهر من مواضع من كتب الأصحاب‏.

مرحوم کشی نیز در مورد ایشان هم روایات مادحه ذکر کرده است و هم روایات ذامه که هر کدام از آنها را ذکر می کنیم:
روایات ماداحه:
روایات مادحه در حق یونس را می شود به چند دسته تقسیم کرد:
دسته اول: ما تضمّن قوّة ايمانه و انّه بذل له مال خطير على الوقف فامتنع 
946 عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحُسَيْنِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْفَضْلِ، عَنْ يُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ‏ مَاتَ أَبُو الْحَسَنِ (ع) وَ لَيْسَ مِنْ قُوَّامِهِ أَحَدٌ إِلَّا وَ عِنْدَهُ الْمَالُ الْكَثِيرُ، وَ كَانَ ذَلِكَ سَبَبَ وُقُوفِهِمْ‏ [وقفهم- خ] وَ جُحُودِهِمْ مَوْتَهُ، وَ كَانَ عِنْدَ زِيَادٍ الْقَنْدِيِّ سَبْعُونَ أَلْفَ دِينَارٍ، وَ عِنْدَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ ثَلَاثُونَ أَلْفَ دِينَارٍ، قَالَ، فَلَمَّا رَأَيْتُ ذَلِكَ وَ تَبَيَّنَ عَلَيَّ الْحَقُّ، وَ عَرَفْتُ مِنْ أَمْرِ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا (ع) مَا عَلِمْتُ: تَكَلَّمْتُ وَ دَعَوْتُ النَّاسَ إِلَيْهِ، قَالَ، فَبَعَثَا إِلَيَّ وَ قَالا: مَا تَدْعُو إِلَى هَذَا إِنْ كُنْتَ تُرِيدُ الْمَالَ فَنَحْنُ نُغْنِيكَ، وَ ضَمِنَا لِي عَشَرَةَ آلَافِ دِينَارٍ، وَ قَالا لِي كُفَّ! قَالَ يُونُسُ: فَقُلْتُ لَهُمَا أَ مَا رُوِّينَا عَنِ الصَّادِقِينَ (ع) أَنَّهُمْ قَالُوا إِذَا ظَهَرَتِ الْبِدَعُ فَعَلَى الْعَالِمِ أَنْ يُظْهِرَ عِلْمَهُ فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ سُلِبَ نُورَ الْإِيمَانِ! وَ مَا كُنْتُ لِأَدَعَ الْجِهَادَ وَ أَمْرَ اللَّهِ عَلَى كُلِّ حَالٍ، فَنَاصَبَانِي وَ أَظْهَرَا لِيَ الْعَدَاوَةَ.


الغيبة (للطوسي)/ كتاب الغيبة للحجة ؛ النص ؛ ص64
فروى محمد بن يعقوب عن محمد بن يحيى العطار عن محمد بن أحمد عن محمد بن جمهور عن أحمد بن الفضل‏ «4» عن يونس بن عبد الرحمن قال‏ مات أبو إبراهيم ع و ليس‏ من‏ قوامه‏ أحد إلا و عنده المال الكثير و كان ذلك سبب وقفهم و جحدهم موته طمعا في الأموال كان عند زياد بن مروان القندي سبعون ألف دينار و عند علي بن أبي حمزة ثلاثون ألف دينار.
فلما رأيت ذلك و تبينت الحق و عرفت من أمر أبي الحسن الرضا ع ما علمت تكلمت و دعوت الناس إليه فبعثا إلي و قالا ما يدعوك إلى هذا إن كنت تريد المال فنحن نغنيك و ضمنا لى عشرة آلاف دينار و قالا لي‏ «5» كف.
فأبيت و قلت لهما إنا روينا عن الصادقين ع أنهم قالوا إذا ظهرت البدع فعلى العالم أن يظهر علمه فإن لم يفعل سلب نور الإيمان و ما كنت لأدع الجهاد و أمر الله‏ «6» على كل حال فناصباني و أضمرا لي العداوة. «7»
________________________________________
طوسى، محمد بن الحسن، الغيبة (للطوسي)/ كتاب الغيبة للحجة، 1جلد، دار المعارف الإسلامية - ايران ؛ قم، چاپ: اول، 1411ق.

دسته دوم: و ما تضمّن مدحه 
913 جَعْفَرُ بْنُ مَعْرُوفٍ، قَالَ حَدَّثَنِي سَهْلُ بْنُ بَحْرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي الْفَضْلُ بْنُ شَاذَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِيَ الْجَلِيلُ الْمُلَقَّبُ بِشَاذَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ أَبِي خَلَفٍ ظِئْرِ أَبِي جَعْفَرٍ (ع)، قَالَ‏، كُنْتُ مَرِيضاً فَدَخَلَ عَلَيَّ أَبُو جَعْفَرٍ (ع) يَعُودُنِي فِي مَرَضِي، فَإِذَا عِنْدَ رَأْسِي كِتَابُ يَوْمٍ وَ لَيْلَةٍ، فَجَعَلَ يَتَصَفَّحُهُ وَرَقَةً وَرَقَةً، حَتَّى أَتَى عَلَيْهِ مِنْ أَوَّلِهِ إِلَى آخِرِهِ، وَ جَعَلَ يَقُولُ: رَحِمَ اللَّهُ يُونُسَ رَحِمَ اللَّهُ يُونُسَ رَحِمَ اللَّهُ يُونُسَ.
914 جَعْفَرُ بْنُ مَعْرُوفٍ، قَالَ حَدَّثَنِي سَهْلُ بْنُ بَحْرٍ، قَالَ سَمِعْتُ الْفَضْلَ بْنَ شَاذَانَ، يَقُولُ‏، مَا نَشَأَ فِي الْإِسْلَامِ رَجُلٌ مِنْ سَائِرِ النَّاسِ كَانَ أَفْقَهَ مِنْ سَلْمَانَ الْفَارِسِيِّ، وَ لَا نَشَأَ رَجُلٌ بَعْدَهُ أَفْقَهُ مِنْ يُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ رَحِمَهُ اللَّهُ.
917 وَجَدْتُ بِخَطِّ مُحَمَّدِ بْنِ شَاذَانَ بْنِ نُعَيْمٍ فِي كِتَابِهِ، سَمِعْتُ أَبَا مُحَمَّدٍ الْقَمَّاصَ الْحَسَنَ بْنَ عَلَوِيَّةَ الثِّقَةَ، يَقُولُ، سَمِعْتُ الْفَضْلَ بْنَ شَاذَانَ، يَقُولُ‏:
حَجَّ يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَرْبَعاً وَ خَمْسِينَ حَجَّةً، وَ اعْتَمَرَ أَرْبَعاً وَ خَمْسِينَ عُمْرَةً، وَ أَلَّفَ أَلْفَ جِلْدٍ رَدّاً عَلَى الْمُخَالِفِينَ، وَ يُقَالُ: انْتَهَى عِلْمُ الْأَئِمَّةِ (ع) إِلَى أَرْبَعَةِ نَفَرٍ أَوَّلُهُمْ سَلْمَانُ الْفَارِسِيُّ وَ الثَّانِي جَابِرٌ وَ الثَّالِثُ السَّيِّدُ وَ الرَّابِعُ يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ.
919 وَ قَالَ الْفَضْلُ بْنُ شَاذَانَ، سَمِعْتُ الثِّقَةَ يَقُولُ سَمِعْتُ الرِّضَا (ع) يَقُولُ‏ أَبُو حَمْزَةَ الثُّمَالِيُّ فِي زَمَانِهِ كَسَلْمَانَ فِي زَمَانِهِ، وَ ذَلِكَ أَنَّهُ خَدَمَ مِنَّا أَرْبَعَةً عَلِيَّ بْنَ الْحُسَيْنِ وَ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِيٍّ وَ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ وَ بُرْهَةً مِنْ عَصْرِ مُوسَى‏ بْنِ جَعْفَرٍ (عَلَيْهِمْ السَّلَامُ)، وَ يُونُسُ فِي زَمَانِهِ كَسَلْمَانَ الْفَارِسِيِ‏ [کلقمان] فِي زَمَانِهِ.
921 قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الْفَارِسِيُّ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى الْأُمَوِيِ‏ [الأشعريّ- خ. الظاهر ان الصحيح هو الأشعريّ شيخ القميين]، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ فَضَّالٍ، عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا (ع) قَالَ‏ انْظُرُوا إِلَى مَا خَتَمَ اللَّهُ لِيُونُسَ، قَبَضَهُ بِالْمَدِينَةِ مُجَاوِراً لِرَسُولِ اللَّهِ (ص).
926 حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ الْقُتَيْبِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي الْفَضْلُ بْنُ شَاذَانَ، قَالَ سَمِعْتُ الثِّقَةَ يَقُولُ سَمِعْتُ الرِّضَا (ع) يَقُولُ‏: يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ فِي زَمَانِهِ كَسَلْمَانَ الْفَارِسِيِّ فِي زَمَانِهِ، قَالَ الْفَضْلُ وَ لَقَدْ حَجَّ يُونُسُ إِحْدَى وَ خَمْسِينَ حَجَّةً آخِرُهَا عَنِ الرِّضَا (ع).
930 عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي الْفَضْلُ، قَالَ حَدَّثَنِي عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا أَنَّ يُونُسَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ قِيلَ لَهُ: إِنَّ كَثِيراً مِنْ هَذِهِ الْعِصَابَةِ يَقَعُونَ فِيكَ وَ يَذْكُرُونَكَ بِغَيْرِ الْجَمِيلِ! فَقَالَ: أُشْهِدُكُمْ أَنَّ كُلَّ مَنْ لَهُ فِي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ‏ (ع) نَصِيبٌ فَهُوَ فِي حِلٍّ مِمَّا قَالَ.
931 حَمْدَوَيْهِ بْنُ نُصَيْرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الرَّازِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ الْمُهْتَدِي، قَالَ‏، كَتَبْتُ إِلَى أَبِي جَعْفَرٍ (ع) مَا تَقُولُ فِي يُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، فَكَتَبَ إِلَيَّ بِخَطِّهِ أَحِبَّهُ وَ تَرَحَّمْ عَلَيْهِ وَ إِنْ كَانَ يُخَالِفُكَ أَهْلُ بَلَدِكَ.
932 حَمْدَوَيْهِ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى، قَالَ رَوَى أَبُو هَاشِمٍ دَاوُدُ بْنُ الْقَاسِمِ الْجَعْفَرِيُّ، عَنْ أَبِي جَعْفَرِ بْنِ الرِّضَا (ع) قَالَ‏، سَأَلْتُهُ عَنْ يُونُسَ، فَقَالَ: مَوْلَى آلِ يَقْطِينٍ قُلْتُ نَعَمْ، فَقَالَ لِي: رَحِمَهُ اللَّهُ كَانَ عَبْداً صَالِحاً.
934 حَمْدَوَيْهِ وَ إِبْرَاهِيمُ، قَالا حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى، قَالَ حَدَّثَنِي هِشَامٌ الْمَشْرِقِيُ‏، إِنَّهُ دَخَلَ عَلَى أَبِي الْحَسَنِ الْخُرَاسَانِيِّ (ع) فَقَالَ: إِنَّ أَهْلَ الْبَصْرَةِ سَأَلُوا عَنِ الْكَلَامِ، فَقَالُوا إِنَّ يُونُسَ يَقُولُ إِنَّ الْكَلَامَ لَيْسَ بِمَخْلُوقٍ! فَقُلْتُ لَهُمْ: صَدَقَ يُونُسُ إِنَّ الْكَلَامَ لَيْسَ بِمَخْلُوقٍ، أَ مَا بَلَغَكُمْ قَوْلُ أَبِي جَعْفَرٍ (ع) حِينَ سُئِلَ عَنِ الْقُرْآنِ أَ خَالِقٌ هُوَ أَوْ مَخْلُوقٌ‏ «1» فَقَالَ لَهُمْ: لَيْسَ بِخَالِقٍ وَ لَا مَخْلُوقٍ إِنَّمَا هُوَ كَلَامُ الْخَالِقِ، فَقَوِيَتْ أَمْرُ يُونُسَ، وَ قَالُوا إِنَّ يُونُسَ يَقُولُ: إِنَّ مِنَ السُّنَّةِ أَنْ يُصَلِّيَ الْإِنْسَانُ رَكْعَتَيْنِ وَ هُوَ جَالِسٌ بَعْدَ الْعَتَمَةِ فَقُلْتُ صَدَقَ يُونُسُ.

دسته سوم: و ما تضمن مدح كتابه 
913 جَعْفَرُ بْنُ مَعْرُوفٍ، قَالَ حَدَّثَنِي سَهْلُ بْنُ بَحْرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي الْفَضْلُ بْنُ شَاذَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِيَ الْجَلِيلُ الْمُلَقَّبُ بِشَاذَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ أَبِي خَلَفٍ ظِئْرِ أَبِي جَعْفَرٍ (ع)، قَالَ‏، كُنْتُ مَرِيضاً فَدَخَلَ عَلَيَّ أَبُو جَعْفَرٍ (ع) يَعُودُنِي فِي مَرَضِي، فَإِذَا عِنْدَ رَأْسِي كِتَابُ يَوْمٍ وَ لَيْلَةٍ، فَجَعَلَ يَتَصَفَّحُهُ وَرَقَةً وَرَقَةً، حَتَّى أَتَى عَلَيْهِ مِنْ أَوَّلِهِ إِلَى آخِرِهِ، وَ جَعَلَ يَقُولُ: رَحِمَ اللَّهُ يُونُسَ رَحِمَ اللَّهُ يُونُسَ رَحِمَ اللَّهُ يُونُسَ.
915 رُوِيَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ حَمَّادِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أُسَيْدٍ الْهَرَوِيِّ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ الْقَاسِمِ، أَنَّ أَبَا جَعْفَرٍ الْجَعْفَرِيَ‏ «2» قَالَ‏ أَدْخَلْتُ كِتَابَ يَوْمٍ وَ لَيْلَةٍ الَّذِي أَلَّفَهُ‏ يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَلَى أَبِي الْحَسَنِ الْعَسْكَرِيِ‏ [الإمام عليّ بن محمّد النقى (ع)] (ع) فَنَظَرَ فِيهِ وَ تَصَفَّحَهُ كُلَّهُ، ثُمَّ قَالَ: هَذَا دِينِي وَ دِينُ آبَائِي وَ هُوَ الْحَقُّ كُلُّهُ.
 (2)- في النسخ كذلك و الظاهر وقوع التصحيف فيه، و الصحيح: عن داود بن القاسم ابى هاشم الجعفرى، و يؤيده نقل الممقانى الرواية عن المفيد كذلك.
916 وَ حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُخْتَارِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْعَبَّاسِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ (ع) مِثْلَهُ‏.

دسته چهارم: و ما تضمّن ضمان الجنّة له 
911 عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ الْقُتَيْبِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي الْفَضْلُ بْنُ شَاذَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الْوَاسِطِيُّ وَ جَعْفَرُ بْنُ عِيسَى وَ مُحَمَّدُ بْنُ يُونُسَ‏، أَنَّ الرِّضَا (ع) ضَمِنَ لِيُونُسَ الْجَنَّةَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ.
912 عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ الْقُتَيْبِيُّ، عَنِ الْفَضْلِ، قَالَ حَدَّثَنِي جَعْفَرُ بْنُ عِيسَى الْيَقْطِينِيُّ وَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ جَمِيعاً، أَنَّ أَبَا جَعْفَرٍ (ع) ضَمِنَ لِيُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْجَنَّةَ عَلَى نَفْسِهِ‏ وَ آبَائِهِ عَلَيْهِمُ السَّلَامُ. [اى انّ الضمان ليونس على ذمّة ابيجعفر و آبائه عليهم السلام.]
936 مُحَمَّدُ بْنُ مَسْعُودٍ، قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ نُصَيْرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى، قَالَ أَخْبَرَنِي يُونُسُ‏ أَنَّ أَبَا الْحَسَنِ (ع) ضَمِنَ لِيَ الْجَنَّةَ مِنَ النَّارِ.

دسته پنجم: و ما تضمّن الترحّم عليه و اظهار الحبّ له و الشّهادة بكونه عبدا صالحا 
922 حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ مَسْعُودٍ، قَالَ حَدَّثَنِي جَعْفَرُ بْنُ أَحْمَدَ، قَالَ حَدَّثَنِي الْعَمْرَكِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي الْحَسَنُ بْنُ أَبِي قَتَادَةَ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ الْقَاسِمِ، قَالَ‏، قُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ (ع) مَا تَقُولُ فِي يُونُسَ قَالَ: مَنْ يُونُسُ قُلْتُ ابْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ: لَعَلَّكَ تُرِيدُ مَوْلَى بَنِي يَقْطِينٍ قُلْتُ نَعَمْ، فَقَالَ:رَحِمَهُ اللَّهُ فَإِنَّهُ كَانَ عَلَى مَا نُحِبُّ.
923 مُحَمَّدُ بْنُ مَسْعُودٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو الْعَبَّاسِ الْحِمْيَرِيُّ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ أَبِي هَاشِمٍ الْجَعْفَرِيِ‏ [هو داود بن قاسم السابق] قَالَ‏، سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ (ع) عَنْ يُونُسَ قَالَ: رَحِمَهُ اللَّهُ.
925 حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ الْقُتَيْبِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي الْفَضْلُ بْنُ شَاذَانَ، عَنْ أَبِي هَاشِمٍ الْجَعْفَرِيِّ، قَالَ‏، سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الرِّضَا (ع) عَنْ يُونُسَ فَقَالَ مَنْ يُونُسُ فَقُلْتُ مَوْلَى عَلِيِّ بْنِ يَقْطِينٍ، فَقَالَ: لَعَلَّكَ تُرِيدُ يُونُسَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ فَقُلْتُ لَا وَ اللَّهِ لَا أَدْرِي ابْنُ مَنْ هُوَ قَالَ: بَلْ هُوَ ابْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، ثُمَّ قَالَ: رَحِمَ اللَّهُ يُونُسَ رَحِمَ اللَّهُ يُونُسَ نِعْمَ الْعَبْدُ كَانَ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ.

دسته ششم: و ما تضمّن ارجاع الحكم و الفتوى المعتبر فيهما العدالة اجماعا اليه 
910 حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ الْقُتَيْبِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي الْفَضْلُ بْنُ شَاذَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي الْمُهْتَدِي الْأَشْعَرِيُّ عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنِ الْمُهْتَدِي، وَ كَانَ خَيْرَ قُمِّيٍّ رَأَيْتُهُ، وَ كَانَ وَكِيلَ الرِّضَا (ع) وَ خَاصَّتَهُ، قَالَ‏، سَأَلْتُ الرِّضَا (ع) فَقُلْتُ إِنِّي لَا أَلْقَاكَ فِي كُلِّ وَقْتٍ فَعَنْ مَنْ آخُذُ مَعَالِمَ دِينِي قَالَ خُذْ مِنْ يُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ.
قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى، وَ حَدَّثَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ يَقْطِينٍ، بِذَلِكَ أَيْضاً، قَالَ‏، قُلْتُ لِأَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا (ع) جُعِلْتُ فِدَاكَ إِنِّي لَا أَكَادُ أَصِلُ إِلَيْكَ أَسْأَلُكَ عَنْ كُلِّ مَا أَحْتَاجُ إِلَيْهِ مِنْ مَعَالِمِ دِينِي، أَ فَيُونُسُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ثِقَةٌ آخُذُ عَنْهُ مَا أَحْتَاجُ إِلَيْهِ مِنْ مَعَالِمِ دِينِي فَقَالَ نَعَمْ.
938 جِبْرِيلُ بْنُ أَحْمَدَ، قَالَ سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ عِيسَى، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ الْمُهْتَدِي، قَالَ‏، قُلْتُ لِلرِّضَا (ع) إِنَّ شُقَّتِي‏ بَعِيدَةٌ فَلَسْتُ أَصِلُ إِلَيْكَ فِي كُلِّ وَقْتٍ، فَآخُذُ مَعَالِمَ دِينِي مِنْ يُونُسَ مَوْلَى ابْنِ يَقْطِينٍ قَالَ: نَعَمْ.

دسته هفتم: و ما تضمّن تسكين خاطره من معاداة بعض اعدائه له و ابداء انّه على الحقّ و غيرها
924 حَدَّثَنِي آدَمُ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ: حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ حَسَنٍ‏ [في باقى النسخ: على بن محمّد] الدَّقَّاقُ النَّيْسَابُورِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى السَّمَّانُ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى بْنِ عُبَيْدٍ، عَنْ أَخِيهِ جَعْفَرِ بْنِ عِيسَى، قَالَ‏، كُنَّا عِنْدَ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا (ع) وَ عِنْدَهُ يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، إِذَا اسْتَأْذَنَ عَلَيْهِ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ، فَأَوْمَى أَبُو الْحَسَنِ (ع) إِلَى يُونُسَ: ادْخُلِ الْبَيْتَ! فَإِذَا بَيْتٌ مُسْبَلٌ عَلَيْهِ سِتْرٌ، وَ إِيَّاكَ أَنْ تَتَحَرَّكَ حَتَّى تُؤْذَنَ لَكَ! فَدَخَلَ الْبَصْرِيُّونَ وَ أَكْثَرُوا مِنَ الْوَقِيعَةِ وَ الْقَوْلِ فِي يُونُسَ، وَ أَبُو الْحَسَنِ (ع) مُطْرِقٌ، حَتَّى لَمَّا أَكْثَرُوا وَ قَامُوا فَوَدَّعُوا وَ خَرَجُوا: فَأَذِنَ لِيُونُسَ بِالْخُرُوجِ، فَخَرَجَ بَاكِياً فَقَالَ: جَعَلَنِيَ اللَّهُ فِدَاكَ إِنِّي أُحَامِي عَنْ هَذِهِ الْمَقَالَةِ وَ هَذِهِ حَالِي عِنْدَ أَصْحَابِي! فَقَالَ لَهُ أَبُو الْحَسَنِ (ع): يَا يُونُسُ وَ مَا عَلَيْكَ مِمَّا يَقُولُونَ إِذَا كَانَ إِمَامُكَ عَنْكَ رَاضِياً! يَا يُونُسُ حَدِّثِ النَّاسَ بِمَا يَعْرِفُونَ، وَ اتْرُكْهُمْ مِمَّا لَا يَعْرِفُونَ، كَأَنَّكَ تُرِيدُ أَنْ تُكَذَّبَ عَلَى اللَّهِ فِي عَرْشِهِ، يَا يُونُسُ وَ مَا عَلَيْكَ أَنْ لَوْ كَانَ فِي يَدِكَ الْيُمْنَى دُرَّةٌ ثُمَّ قَالَ النَّاسُ بَعْرَةٌ أَوْ قَالَ النَّاسُ دُرَّةٌ، أَوْ بَعْرَةٌ فَقَالَ النَّاسُ دُرَّةٌ، هَلْ يَنْفَعُكَ ذَلِكَ شَيْئاً فَقُلْتُ لَا، فَقَالَ: هَكَذَا أَنْتَ يَا يُونُسُ، إِذْ كُنْتَ عَلَى الصَّوَابِ وَ كَانَ إِمَامُكَ عَنْكَ رَاضِياً لَمْ يَضُرَّكَ مَا قَالَ النَّاسُ.
928 حَمْدَوَيْهِ بْنُ نُصَيْرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى بْنِ عُبَيْدٍ، عَنْ يُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ، قَالَ الْعَبْدُ الصَّالِحُ‏: يَا يُونُسُ ارْفُقْ بِهِمْ فَإِنَّ كَلَامَكَ يَدِقُّ عَلَيْهِمْ قَالَ، قُلْتُ إِنَّهُمْ يَقُولُونَ لِي زِنْدِيقٌ! قَالَ لِي: وَ مَا يَضُرُّكَ أَنْ يَكُونَ فِي يَدِكَ لُؤْلُؤَةٌ يَقُولُ النَّاسُ هِيَ حَصَاةٌ، وَ مَا كَانَ يَنْفَعُكَ أَنْ يَكُونَ فِي يَدِكَ حَصَاةٌ فَيَقُولَ النَّاسُ لُؤْلُؤَةً.
929 عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ الْقُتَيْبِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو مُحَمَّدٍ الْفَضْلُ بْنُ شَاذَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو جَعْفَرٍ الْبَصْرِيُّ، وَ كَانَ ثِقَةً فَاضِلًا صَالِحاً، قَالَ‏، دَخَلْتُ مَعَ يُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَلَى الرِّضَا (ع) فَشَكَا إِلَيْهِ مَا يَلْقَى مِنْ أَصْحَابِهِ مِنَ الْوَقِيعَةِ! فَقَالَ الرِّضَا (ع): دَارِهِمْ فَإِنَّ عُقُولَهُمْ لَا تَبْلُغُ.

918 وَ قَالَ الْعُبَيْدِيُّ: سَمِعْتُ يُونُسَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ يَقُولُ‏: رَأَيْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (ع) يُصَلِّي فِي الرَّوْضَةِ بَيْنَ الْقَبْرِ وَ الْمِنْبَرِ وَ لَمْ يمكنني [يُمْكِنِّي‏] أَنْ أَسْأَلَهُ عَنْ شَيْ‏ءٍ، قَالَ، وَ كَانَ لِيُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَرْبَعُونَ أَخاً يَدُورُ عَلَيْهِمْ فِي كُلِّ يَوْمٍ مُسَلِّماً، ثُمَّ يَرْجِعُ إِلَى مَنْزِلِهِ فَيَأْكُلُ وَ يَتَهَيَّأُ لِلصَّلَاةِ، ثُمَّ يَجْلِسُ لِلتَّصْنِيفِ وَ تَأْلِيفِ الْكُتُبِ، وَ قَالَ يُونُسُ: صُمْتُ عِشْرِينَ سَنَةً وَ سَأَلْتُ عِشْرِينَ سَنَةً ثُمَّ أَجَبْتُ.
920 عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ الْقُتَيْبِيُّ، قَالَ‏ سَأَلْتُ الْفَضْلَ بْنَ شَاذَانَ، عَنِ الْحَدِيثِ الَّذِي رُوِيَ فِي يُونُسَ أَنَّهُ لَقِيطُ آلِ يَقْطِينٍ فَقَالَ كَذَبَ، وُلِدَ يُونُسُ فِي آخِرِ زَمَانِ هِشَامِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ، وَ يَقْطِينٌ لَمْ يَكُنْ فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ إِنَّمَا كَانَ وُلِدَ فِي زَمَنِ الْعَبَّاسِ‏. [كذا في ب، و في باقى النسخ: كان في زمن ولد العباس]
933 وَجَدْتُ بِخَطِّ جِبْرِيلَ بْنِ أَحْمَدَ فِي كِتَابِهِ، حَدَّثَنِي أَبُو سَعِيدٍ الْآدَمِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الرَّبِيعِ الْأَقْرَعُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ رُشَيْدٍ الْبَصْرِيِّ، قَالَ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْأَقْرَعُ ثُمَّ لَقِيتُ مُحَمَّدَ بْنَ الْحَسَنِ فَحَدَّثَنِي بِهَذَا الْحَدِيثِ، قَالَ‏، كُنَّا فِي مَجْلِسِ عِيسَى بْنِ سُلَيْمَانَ بِبَغْدَادَ، فَجَاءَ رَجُلٌ إِلَى عِيسَى، فَقَالَ: أَرَدْتُ أَنْ أَكْتُبَ إِلَى أَبِي الْحَسَنِ الْأَوَّلِ (ع) فِي مَسْأَلَةٍ أَسْأَلُهُ عَنْهَا: جُعِلْتُ فِدَاكَ عِنْدَنَا قَوْمٌ يَقُولُونَ بِمَقَالَةِ يُونُسَ فَأُعْطِيهِمْ مِنَ الزَّكَاةِ شَيْئاً قَالَ، فَكَتَبَ إِلَيَّ: نَعَمْ أَعْطِهِمْ فَإِنَّ يُونُسَ أَوَّلُ مَنْ يُجِيبُ‏ [يحب- خ] عَلِيّاً إِذَا دُعِيَ، قَالَ، كُنَّا جُلُوساً بَعْدَ ذَلِكَ فَدَخَلَ عَلَيْنَا رَجُلٌ، فَقَالَ قَدْ مَاتَ أَبُو الْحَسَنِ مُوسَى (ع)، وَ كَانَ يُونُسُ فِي الْمَجْلِسِ، فَقَالَ يُونُسُ: يَا مَعْشَرَ أَهْلِ الْمَجْلِسِ إِنَّهُ لَيْسَ بَيْنِي وَ بَيْنَ اللَّهِ إِمَامٌ إِلَّا عَلِيُّ بْنُ مُوسَى (ع)، فَهُوَ إِمَامِي (عَلَيْهِ السَّلَامُ).
939 حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى، قَالَ، قَالَ يَاسِرٌ الْخَادِمُ‏، إِنَّ أَبَا الْحَسَنِ الثَّانِيَ (ع) أَصْبَحَ فِي بَعْضِ الْأَيَّامِ، قَالَ، فَقَالَ لِي: رَأَيْتُ الْبَارِحَةَ مَوْلَى لِعَلِيِّ بْنِ يَقْطِينٍ وَ بَيْنَ عَيْنَيْهِ غُرَّةٌ بَيْضَاءُ فَتَأَوَّلْتُ ذَلِكَ عَلَى الدِّينِ.
947 جَعْفَرُ بْنُ أَحْمَدَ، عَنْ يُونُسَ‏ [هذه الرواية ليست في النسخ الخطيّة التي عندنا. و ذكرها الممقانى، و لعلّ استناده الى النسخة المطبوعة]، قَالَ‏، قُلْتُ لَهُ (ع) قَدْ عَرَفْتَ انْقِطَاعِي إِلَيْكَ وَ إِلَى أَبِيكَ، وَ حَلَّفْتُهُ بِحَقِّ اللَّهِ وَ حَقِّ رَسُولِهِ وَ حَقِّ أَهْلِ بَيْتِهِ، وَ سَمَّيْتُهُمْ حَتَّى انْتَهَيْتُ إِلَيْهِ أَنْ لَا يَخْرُجَ مَا يُخْبِرُنِي بِهِ إِلَى النَّاسِ، وَ إِنِّي أَرْجُو أَنْ يَقُولَ أَبِي حَيٌّ، ثُمَّ سَأَلْتُهُ عَنْ أَبِيهِ أَ حَيٌّ أَوْ مَيِّتٌ فَقَالَ: قَدْ وَ اللَّهِ مَاتَ، قُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ إِنَّ شِيعَتَكَ أَوْ قُلْتُ مَوَالِيَكَ يَرْوُونَ أَنَّ فِيهِ شِبْهَ أَرْبَعَةِ أَنْبِيَاءَ قَالَ قَدْ وَ اللَّهِ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ هَلَكَ، قَالَ، قُلْتُ هَلَاكَ غَيْبَةٍ أَوْ هَلَاكَ مَوْتٍ فَقَالَ: هَلَاكَ مَوْتٍ وَ اللَّهِ، قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ فَلَعَلَّكَ مِنِّي فِي تَقِيَّةٍ قَالَ، فَقَالَ: سُبْحَانَ اللَّهِ قَدْ وَ اللَّهِ مَاتَ، قُلْتُ (حَيْثُ كَانَ هُوَ فِي الْمَدِينَةِ وَ مَاتَ أَبُوهُ فِي بَغْدَادَ) فَمِنْ أَيْنَ عَلِمْتَ مَوْتَهُ قَالَ جَاءَنِي مِنْهُ مَا عَلِمْتُ بِهِ أَنَّهُ قَدْ مَاتَ، قُلْتُ فَأَوْصَى إِلَيْكَ قَالَ: نَعَمْ قُلْتُ فَمَا شَرِكَ فِيهَا أَحَدٌ مَعَكَ قَالَ: لَا، قُلْتُ فَعَلَيْكَ مِنْ إِخْوَانِكَ إِمَامٌ فَقَالَ: لَا، قُلْتُ فَأَنْتَ إِمَامٌ قَالَ: نَعَمْ.
مَا رُوِيَ فِي يُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَ هِشَامِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الْمَشْرِقِيِّ وَ جَعْفَرِ بْنِ عِيسَى بْنِ يَقْطِينٍ وَ مُوسَى بْنِ صَالِحٍ وَ أَبِي الْأَسَدِ خِصِّيِّ عَلِيِّ بْنِ يَقْطِينٍ‏
956 حَمْدَوَيْهِ وَ إِبْرَاهِيمُ، قَالا حَدَّثَنَا أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى الْعُبَيْدِيُّ، قَالَ سَمِعْتُ هِشَامَ بْنَ إِبْرَاهِيمَ الْجَبَلِيَ‏ «1» وَ هُوَ الْمَشْرِقِيُّ، يَقُولُ‏: اسْتَأْذَنْتُ لِجَمَاعَةٍ عَلَى أَبِي الْحَسَنِ (ع) فِي سَنَةِ تِسْعٍ وَ تِسْعِينَ وَ مِائَةٍ، فَحَضَرُوا وَ حَضَرْنَا سِتَّةَ عَشَرَ رَجُلًا عَلَى بَابِ أَبِي الْحَسَنِ الثَّانِي (ع)، فَخَرَجَ مُسَافِرٌ فَقَالَ: آلُ يَقْطِينٍ وَ يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ! وَ يَدْخُلُ الْبَاقُونَ رَجُلًا رَجُلًا «2»، فَلَمَّا دَخَلُوا وَ خَرَجُوا:
خَرَجَ مُسَافِرٌ فَدَعَانِي وَ مُوسَى وَ جَعْفَرَ بْنَ عِيسَى وَ يُونُسَ، فَأُدْخِلْنَا جَمِيعاً عَلَيْهِ وَ الْعَبَّاسُ قَائِمٌ نَاحِيَةً بِلَا حِذَاءٍ وَ لَا رِدَاءٍ، وَ ذَلِكَ فِي سَنَةِ أَبِي السَّرَايَا، فَسَلَّمْنَا ثُمَّ أَمَرَنَا بِالْجُلُوسِ، فَلَمَّا جَلَسْنَا، قَالَ لَهُ جَعْفَرُ بْنُ عِيسَى: يَا سَيِّدِي نَشْكُو إِلَى اللَّهِ وَ إِلَيْكَ مَا نَحْنُ فِيهِ مِنْ أَصْحَابِنَا! فَقَالَ وَ مَا أَنْتُمْ فِيهِ مِنْهُمْ فَقَالَ جَعْفَرٌ:
هُمْ وَ اللَّهِ يَا سَيِّدِي يُزَنْدِقُونَا وَ يُكَفِّرُونَا وَ يَتَبَرَّءُونَ مِنَّا، فَقَالَ: هَكَذَا كَانَ أَصْحَابُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ وَ أَصْحَابِ جَعْفَرٍ وَ مُوسَى (صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ) وَ لَقَدْ كَانَ أَصْحَابُ زُرَارَةَ يُكَفِّرُونَ غَيْرَهُمْ، وَ كَذَلِكَ غَيْرُهُمْ كَانُوا يُكَفِّرُونَهُمْ، فَقُلْتُ لَهُ: يَا سَيِّدِي نَسْتَعِينُ بِكَ عَلَى هَذَيْنِ الشَّيْخَيْنِ يُونُسَ وَ هِشَامٍ! وَ هُمَا حَاضِرَانِ، فَهُمَا أَدَّبَانَا وَ عَلَّمَانَا الْكَلَامَ، فَإِنْ كُنَّا يَا سَيِّدِي‏ عَلَى هُدًى فَفُزْنَا، وَ إِنْ كُنَّا عَلَى ضَلَالٍ فَهَذَانِ أَضَلَّانَا، فَمُرْنَا نَتْرُكُهُ‏ «1» وَ نَتُوبُ إِلَى اللَّهِ مِنْهُ، يَا سَيِّدِي فَادْعُنَا إِلَى دِينِ اللَّهِ نَتَّبِعْكَ! فَقَالَ (ع): مَا أُعَلِّمُكُمْ إِلَّا عَلَى هُدًى، جَزَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الصُّحْبَةِ «2» الْقَدِيمَةِ وَ الْحَدِيثَةِ خَيْراً، فَتَأَوَّلُوا الْقَدِيمَةَ عَلِيَّ بْنَ يَقْطِينٍ، وَ الْحَدِيثَةَ خِدْمَتَنَا لَهُ، وَ اللَّهُ أَعْلَمُ.
فَقَالَ جَعْفَرٌ: جُعِلْتُ فِدَاكَ، إِنَّ صَالِحاً وَ أَبَا الْأَسَدِ خِصِّيَّ عَلِيِّ بْنِ يَقْطِينٍ حَكَيَا عَنْكَ: أَنَّهُمَا حَكَيَا لَكَ شَيْئاً مِنْ كَلَامِنَا! فَقُلْتُ لَهُمَا: مَا لَكُمَا وَ الْكَلَامِ يُثْنِيكُمْ إِلَى الزَّنْدَقَةِ! فَقَالَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: مَا قُلْتُ لَهُمَا ذَلِكَ، أَنَا قُلْتُ ذَلِكَ! وَ اللَّهِ مَا قُلْتُ لَهُمَا.
وَ قَالَ يُونُسُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ إِنَّهُمْ يَزْعُمُونَ أَنَّا زَنَادِقَةٌ! وَ كَانَ جَالِساً إِلَى جَنْبِ رَجُلٍ وَ هُوَ مُتَرَبِّعٌ رِجْلًا عَلَى رِجْلٍ وَ هُوَ سَاعَةً بَعْدَ سَاعَةٍ يُمَرِّغُ وَجْهَهُ وَ خَدَّيْهِ عَلَى بَاطِنِ قَدَمِهِ الْأَيْسَرِ، فَقَالَ لَهُ: أَ رَأَيْتَكَ لَوْ كُنْتَ زِنْدِيقاً فَقَالَ لَكَ هُوَ مُؤْمِنٌ مَا كَانَ يَنْفَعُكَ مِنْ ذَلِكَ، وَ لَوْ كُنْتَ مُؤْمِناً فَقَالُوا هُوَ زِنْدِيقٌ مَا كَانَ يَضُرُّكَ مِنْهُ.
وَ قَالَ الْمَشْرِقِيُّ لَهُ: وَ اللَّهِ مَا تَقُولُ إِلَّا مَا يَقُولُ آبَاؤُكَ عَلَيْهِمُ السَّلَامُ: عِنْدَنَا كِتَابٌ سَمَّيْنَاهُ كِتَابَ الْجَامِعِ فِيهِ جَمِيعُ مَا تَكَلَّمَ النَّاسُ فِيهِ عَنْ آبَائِكَ عَلَيْهِمُ السَّلَامُ وَ إِنَّمَا نَتَكَلَّمُ عَلَيْهِ، فَقَالَ لَهُ جَعْفَرٌ شَبِيهاً بِهَذَا الْكَلَامِ، فَأَقْبَلَ عَلَى جَعْفَرٍ، فَقَالَ: فَإِذَا كُنْتُمْ لَا تَتَكَلَّمُونَ بِكَلَامِ آبَائِي عَلَيْهِمُ السَّلَامُ فَبِكَلَامِ أَبِي بَكْرٍ وَ عُمَرَ تُرِيدُونَ أَنْ تَتَكَلَّمُوا.
قَالَ حَمْدَوَيْهِ: هِشَامٌ الْمَشْرِقِيُّ هُوَ ابْنُ إِبْرَاهِيمَ الْبَغْدَادِيُّ، فَسَأَلْتُهُ عَنْهُ وَ قُلْتُ ثِقَةٌ هُوَ فَقَالَ ثِقَةٌ ثِقَةٌ، قَالَ وَ رَأَيْتُ ابْنَهُ بِبَغْدَادَ.


روایات ذامه:
روایات ذامه در حق یونس را می توان به سه دسته تقسیم کرد:
دسته اول: ما نقل عن الإمام (ع) من القدح فيه و ذمّه و لعنه
937 عَلِيُّ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ فَضَّالٍ، قَالَ حَدَّثَنِي مَرْوَكُ بْنُ عُبَيْدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى الْقُمِّيِّ، قَالَ‏، تَوَجَّهْتُ إِلَى أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا (ع) فَاسْتَقْبَلَنِي يُونُسُ مَوْلَى ابْنِ يَقْطِينٍ، قَالَ، فَقَالَ لِي: أَيْنَ تَذْهَبُ فَقُلْتُ أُرِيدُ أَبَا الْحَسَنِ، قَالَ، فَقَالَ لِي: اسْأَلْهُ عَنْ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ، قُلْ لَهُ خُلِقَتِ الْجَنَّةُ بَعْدُ فَإِنِّي أَزْعُمُ أَنَّهَا لَمْ يُخْلَقْ قَالَ، فَدَخَلْتُ عَلَى أَبِي الْحَسَنِ (ع)، قَالَ فَجَلَسْتُ عِنْدَهُ، وَ قُلْتُ لَهُ إِنَّ يُونُسَ مَوْلَى ابْنِ يَقْطِينٍ أَوْدَعَنِي إِلَيْكَ رِسَالَةً! قَالَ وَ مَا هِيَ قَالَ، قُلْتُ: قَالَ أَخْبِرْنِي عَنِ الْجَنَّةِ خُلِقَتْ بَعْدُ فَإِنِّي أَزْعُمُ أَنَّهَا لَمْ تُخْلَقْ فَقَالَ: كَذَبَ فَأَيْنَ جَنَّةُ آدَمَ (ع).
تنقیح المقال، ج 3، ص 339: و اقول بعد الغضّ عن السّند انّه لا دلالة فيه على ذمّ الرّجل فان مراده (ع) لقوله كذب انّه زعم ما هو خلاف الواقع فانّ يونس لم يجزم بعدم كون الجنّة مخلوقة بعد بل زعم ذلك و الزّعم غير مضرّ بحال الزّاعم بعد كونه فى مقام تحقيق الحقّ و القول به‏.
مرحوم خوئی: أقول: هذه الرواية ضعيفة بالإرسال. (کشی تا ابن فضال روات افتاده است)
استاد:
سند با توجه به روایت قبل قابل اصلاح است.
جمله «کذب» تعییر فی الجمله دارد.

940 عَلِيٌّ قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ، عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ مَرْوَكِ بْنِ عُبَيْدٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ حَمَّادٍ، عَنِ ابْنِ سِنَانٍ، قَالَ‏، قُلْتُ لِأَبِي الْحَسَنِ (ع) إِنَّ يُونُسَ يَقُولُ: إِنَّ الْجَنَّةَ وَ النَّارَ لَمْ يَخْلُقَا، قَالَ، فَقَالَ: مَا لَهُ لَعَنَهُ اللَّهُ فَأَيْنَ جَنَّةُ آدَمَ!.
مرحوم خوئی: أقول: هذه الرواية ضعيفة بعلي.
استاد:
اصل اینکه بهشت آدم همان بهشت موعود باشد مورد قبول مشهور نیست و همین روایت را زیر سوال می برد.
941 عَلِيٌّ قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ‏ «1»، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ [في نسخة ب: الحسن بن اسد]، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ بَادِيَةَ [و في الممقانى: محمّد بن زادويه]، قَالَ‏، كَتَبْتُ إِلَى أَبِي الْحَسَنِ (ع) فِي يُونُسَ فَكَتَبَ: لَعَنَهُ اللَّهُ وَ لَعَنَ أَصْحَابَهُ، أَوْ بَرِئَ اللَّهُ مِنْهُ وَ مِنْ أَصْحَابِهِ.
(1)- في النسخ الخطيّة كذلك، و في المطبوع: محمّد بن أحمد بن يعقوب، و في الممقانى: محمّد عن يعقوب، و الظاهر ان الصحيح بقرينة السند السابق و الآتى: محمّد بن أحمد عن يعقوب، و يؤيده عدم وجود محمّد بن يعقوب او محمّد بن أحمد بن يعقوب في هذه المرتبة، و يمكن أن يكون الأصل كما في- الممقانى ثمّ بدلت كلمة (عن) بكلمة (بن).
مرحوم خوئی: أقول: هذه الرواية ضعيفة بعلي، و محمد بن أبادية.
942 عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ، عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ بَشَّارٍ [في نسخة ب: الحسن بن بشار] الْوَاسِطِيِّ، عَنْ يُونُسَ بْنِ بَهْمَنَ، قَالَ‏، قَالَ لِي يُونُسُ: اكْتُبْ إِلَى أَبِي الْحَسَنِ (ع) فَاسْأَلْهُ عَنْ آدَمَ هَلْ فِيهِ مِنْ جَوْهَرِيَّةِ اللَّهِ شَيْ‏ءٌ قَالَ، فَكَتَبَ إِلَيْهِ، فَأَجَابَهُ: هَذِهِ الْمَسْأَلَةُ مَسْأَلَةُ رَجُلٍ عَلَى غَيْرِ السُّنَّةِ، فَقُلْتُ لِيُونُسَ، فَقَالَ لَا يَسْمَعُ ذَا أَصْحَابُنَا فَيَبْرَءُونَ مِنْكَ، قَالَ، قُلْتُ لِيُونُسَ: يَبْرَءُونَ مِنِّي أَوْ مِنْكَ!.
مرحوم خوئی: أقول: هذه الرواية ضعيفة، بعلي بن محمد، و يونس بن بهمن.

950 طَاهِرُ بْنُ عِيسَى، قَالَ حَدَّثَنِي جَعْفَرُ بْنُ أَحْمَدَ، قَالَ حَدَّثَنِي الشُّجَاعِيُّ، عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ، عَنِ الْحُسَيْنِ‏ [الحسن- خ] بْنِ بَشَّارٍ، عَنِ الْحَسَنِ ابْنِ بِنْتِ إِلْيَاسَ، عَنْ يُونُسَ بْنِ بَهْمَنَ، قَالَ، قَالَ يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ‏ كَتَبْتُ إِلَى أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا (ع) سَأَلْتُهُ عَنْ آدَمَ (ع) هَلْ كَانَ فِيهِ مِنْ جَوْهَرِيَّةِ الرَّبِّ شَيْ‏ءٌ قَالَ، فَكَتَبَ إِلَيَّ جَوَابَ كِتَابِي: لَيْسَ صَاحِبُ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ عَلَى شَيْ‏ءٍ مِنَ السُّنَّةِ، زِنْدِيقٌ.
تنقيح المقال فى علم الرجال (رحلي)، ج‏3، ص: 341: و اما القسم الاول ففى انفسها شهادة بيّنة بكونها كادية مجعولة اذ كيف يعقل سؤال يونس عن ان فى ادم من جوهريّة اللّه شي‏ء فانه كلام جاهل ساقط و الرجل؟؟؟ جليل لا يصدر منه مثل هذا السّؤال و اثار الكذب و الجعل على الرّواية بيّنه
مرحوم خوئی: أقول: هذه الرواية ضعيفة بطاهر بن عيسى، و الشجاعي، و يونس بن بهمن.
مرحوم مازندرانی (صاحب شرح فروع کافی):
مقصود این است که کسی که به این مطلب اعتقاد داشته باشد زندیق است، اما تو که سوال کرده ای نه.

949 عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا، عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى‏ «4»، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْحَجَّالِ، قَالَ‏، كُنْتُ عِنْدَ الرِّضَا (ع) وَ مَعَهُ كِتَابٌ يَقْرَؤُهُ فِي بَابِهِ، حَتَّى ضَرَبَ بِهِ الْأَرْضَ، فَقَالَ: كِتَابُ وَلَدِ زِنًا لِلزَّانِيَةِ، فَكَانَ كِتَابَ يُونُسَ.
 (4)- الظاهر وقوع تحريف في هذا السند، فان عليّ بن محمّد بن عيسى ليس له ذكر في كتب الرجال، و يمكن أن يكون الأصل الصحيح: على بن محمّد عن أحمد بن محمّد بن عيسى كما في 954 و يؤيده قول الكشّى في 955: و اما حديث الحجّال الذي رواه أحمد بن محمّد بن عيسى، و لم يذكر اسما من على ابن محمّد بن عيسى، و اللّه العالم‏
مرحوم خوئی: أقول: هذه الرواية ضعيفة بعلي بن محمد و بالإرسال.
954 آدَمُ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ الْقُمِّيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْحَجَّالِ، قَالَ‏ كُنْتُ عِنْدَ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا (ع): إِذْ وَرَدَ عَلَيْهِ كِتَابٌ يَقْرَؤُهُ، فَقَرَأَهُ ثُمَّ ضَرَبَ بِهِ الْأَرْضَ، فَقَالَ: هَذَا كِتَابُ ابْنِ زَانٍ لِزَانِيَةٍ هَذَا كِتَابُ زِنْدِيقٍ لِغَيْرِ رِشْدَةٍ! فَنَظَرْتُ إِلَيْهِ فَإِذَا كِتَابُ يُونُسَ.
مرحوم کشی: وَ أَمَّا حَدِيثُ الْحَجَّالِ الَّذِي رَوَاهُ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ: فَإِنَّ أَبَا الْحَسَنِ (ع) أَجَلُّ خَطَراً وَ أَعْظَمُ قَدْراً مِنْ أَنْ يَسُبَّ أَحَداً صُرَاحاً، وَ كَذَلِكَ آبَاؤُهُ (عَلَيْهِمُ السَّلَامُ) مِنْ قَبْلِهِ وَ وُلْدُهُ مِنْ بَعْدِهِ، لِأَنَّ الرِّوَايَةَ عَنْهُمْ بِخِلَافِ هَذَا: إِذْ كَانُوا قَدْ نَهَوْا عَنْ مِثْلِهِ، وَ حَثُّوا عَلَى غَيْرِهِ مِمَّا فِيهِ الزَّيْنُ لِلدِّينِ وَ الدُّنْيَا.
وَ رَوَى عَلِيُّ بْنُ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ (ع) أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ لِبَنِيهِ‏: جَالِسُوا أَهْلَ الدِّينِ وَ الْمَعْرِفَةِ، فَإِنْ لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ فَالْوَحْدَةُ آنَسُ وَ أَسْلَمُ، فَإِنْ أَبَيْتُمْ إِلَّا مُجَالَسَةَ النَّاسِ: فَجَالِسُوا أَهْلَ الْمُرُوَّاتِ فَإِنَّهُمْ لَا يَرْفُثُونَ‏ فِي مَجَالِسِهِمْ.
فَمَا حَكَاهُ هَذَا الرَّجُلُ عَنِ الْإِمَامِ (ع) فِي بَابِ الْكِتَابِ لَا يَلِيقُ بِهِ، إِذْ كَانُوا (عَلَيْهِمُ السَّلَامُ) مُنَزَّهِينَ عَنِ الْبَذَاءِ وَ الرَّفَثِ وَ السَّفَهِ، وَ تَكَلَّمَ عَنِ الْأَحَادِيثِ الْأُخَرِ بِمَا يُشَاكِلُ هَذَا.
مرحوم خوئی: أقول: هذه الرواية ضعيفة بآدم، و علي بن محمد القمي
مرحوم مامقانی: تنقیح، ج 3، ص 341: و كذا الحال فى خبرين تضمّنا قذفه (ع) له فانّه لا يعقل صدور القذف لأحد ممّن منع من القذف حتى انه لما قال محبّه الّذى صاحبه سنين لعبده المجوسى يا بن الفاعلة ضرب بيديه وجه نفسه و فارق صاحبه المذكور و لم يجتمع معه الى ان مات 

استاد:
در بحث خمس روایت داریم که امام ع می فرماید: اهل سنت اولا بغایا هستند.
بله، بعید است که امام ع به مادر کسی بدون شاهد قذف کند.
پس روایت قطعا جعلی است. به ویژه اینکه برخی از روات ثقه نیستند.

و منها ما تقدم في ترجمة هشام بن إبراهيم العباسي، من رواية الكشي بسنده، عن يعقوب بن يزيد، عن رجل من أصحابنا، عن صفوان بن يحيى، و ابن سنان، أنهما سمعا أبا الحسن ع، يقول: لعن الله العباسي فإنه زنديق و صاحبه يونس، فإنهما يقولان بالحسن، و الحسين. (یعنی بالوهیه الحسن و الحسین؛ به معنای غلو)
مرحوم خوئی: و هذه الرواية أيضا ضعيفة، و لا أقل من أنها مرسلة. و تقدم في ترجمة هشام بن الحكم رواية الكشي بسنده.

في ترجمة هشام بن الحكم رواية الكشي بسنده، عن أبي محمد الحجال، عن بعض أصحابنا، عن الرضا ع قال: ذكر الرضا ع العباسي فقال: هو من غلمان أبي الحارث يعني يونس بن عبد الرحمن، و أبو الحارث من غلمان هشام، و هشام من غلمان أبي شاكر، و أبو شاكر زنديق. 
و هذه الرواية أيضا ضعيفة، و لا أقل من الإرسال، و تقدم في ترجمة أيوب بن نوح قول حمدان القلانسي، من أن أيوب كان يقع في يونس فيما يذكر عنه. 
و الجواب عن ذلك: أن وقوع أيوب في يونس لم يثبت و إنما هو أمر يذكر عنه و على تقدير الثبوت فهذا اجتهاد من أيوب و لا يعتمد في اجتهاده.


و منها ما رواه ابن إدريس في السرائر، عن علي بن سليمان، عن محمد بن عبد الله بن زرارة، عن محمد بن الفضيل البصري، قال: نزل بنا أبو الحسن ع بالبصرة ذات ليلة، فصلى المغرب فوق سطح من سطوحنا، فسمعته يقول في سجوده بعد المغرب: اللهم العن الفاسق بن الفاسق، فلما فرغ من صلاته، قلت له: أصلحك الله من هذا الذي لعنته في سجودك؟ فقال: هذا يونس مولى آل يقطين، فقلت له إنه قد أضل خلقا من مواليك، إنه كان يفتيهم عن آبائك: أنه لا بأس بالصلاة بعد طلوع الفجر إلى طلوع الشمس، و بعد العصر إلى أن تغيب الشمس، فقال: كذب- لعنه الله- على أبي، أو قال على آبائي، و ما عسى أن يكون قيمة عبد من أهل السواد. السرائر: فيما استطرفه من جامع البزنطي صاحب الرضا ع.

استاد:
سند مشکل دارد. چون بزنطی که از اصحاب امام کاظم و امام رضا ع است چطور می تواند با سه واسطه از امام رضا ع روایت کند؟ 
تنقيح المقال فى علم الرجال (رحلي)، ج‏3، ص: 341: و كذا الحال [ففى انفسها شهادة بيّنة بكونها كادية مجعولة] فى خبر السّرائر المتضمّن للعنه و تفسيقه فانّ الشّاهد على وضعه تضمّنه انّ ابا الحسن (ع) نزل البصرة فانّه لم يوثر انّ احدا من الأئمّة (ع) بعد امير المؤمنين (ع) نزل البصرة امّا الرّضا (ع) فانّه فى طريقه الى خراسان منع من المرور بها و امّا موسى بن جعفر (ع) فانّه حبس فى‏ البصرة عند عيسى بن جعفر بن ابى جعفر الدّوانيقى فى بيت من بيوت الدار و لم يصله احد و لم يراجعه القول من شيعته بشر على انّه لا يصلح ان يقال للمحبوس فى البصرة نزل بنا البصرة 
مرحوم خوئی: أقول: هذه الرواية أيضا ضعيفة، و لا أقل من جهة الإرسال، فإن طريق ابن إدريس إلى جامع البزنطي مجهول، على أن محمد بن الفضيل البصري في نفسه ضعيف.

و منها: ما عن المفيد في عيون المعجزات: قال: لما قبض الرضا ع كان سن أبي جعفر ع نحو سبع سنين، و اختلفت الكلمة في بغداد و في الأمصار، و اجتمع الريان بن الصلت، و صفوان بن يحيى، و محمد بن حكيم، و عبد الرحمن بن الحجاج، و جماعة من وجوه الشيعة و ثقاتهم في دار عبد الرحمن بن الحجاج في بركة زلزل، يبكون و يتوجعون من المصيبة، فقال يونس: دعوا البكاء، من لهذا الأمر؟ و إلى من نقصد بالمسائل إلى أن يكبر هذا، يعني أبا جعفر ع، فقام إليه الريان و وضع يده في حلقه، و لم يزل يلطمه و يقول له: أنت تظهر الإيمان، و تبطن الشك و الشرك، إن كان أمره من الله جل و علا، فلو أنه‏ كان ابن يوم واحد لكان بمنزلة الشيخ العالم، و إن لم يكن من عند الله فلو عمر ألف سنة فهو واحد من الناس، فأقبلت العصابة عليه تعذله و توبخه.
مرحوم خوئی: أقول: هذه الرواية أولا مرسلة غير قابلة للاعتماد عليها، على أنها معلومة الكذب، و ذلك فإن يونس بن عبد الرحمن كان من المشاهير، فلو أنه تكلم بمثل هذا الكلام في جماعة من وجوه الشيعة و ثقاتهم لشاع الخبر و ذاع. 

مرحوم خوئی: ثم إن هناك روايتين صحيحتين دلتا على انحراف يونس و سوء عقيدته. الأولى:
ما تقدم في ترجمة عبد الله بن جندب من قول أبي الحسن ع: هو (يونس مولى آل يقطين) و الله أولى بأن يعبد الله على حرف، ما له و لعبد الله بن جندب، إن عبد الله بن جندب من المخبتين.

الثانية:
ما رواه الصدوق، عن محمد بن الحسن بن أحمد بن الوليد، قال: حدثنا محمد بن الحسن الصفار، عن العباس بن معروف، عن علي بن مهزيار، قال: كتبت إلى أبي جعفر محمد بن علي بن موسى الرضا ع: جعلت فداك، أصلي خلف من يقول بالجسم، و من يقول بقول يونس يعني ابن عبد الرحمن، فكتب ع: لا تصلوا خلفهم، و لا تعطوهم من الزكاة، و ابرءوا منهم برئ الله منهم. (الأمالي: المجلس (47)، الحديث 3)
و هاتان الروايتان لا بد من رد علمهما إلى أهلهما، و هما لا تصلحان لمعارضة الروايات المستفيضة المتقدمة التي فيها الصحاح، مع اعتضادها بتسالم الفقهاء و الأعاظم على جلالة يونس و علو مقامه، حتى أنه عد من أصحاب الإجماع كما مر، على أنهما لو سلمنا صدورهما لا لعلة فهما لا تنافيان الوثاقة التي هي الملاك في حجية الرواية.
تنقيح المقال فى علم الرجال (رحلي)، ج‏3، ص: 342: و السّند فى غاية الصّحة الّا حكاية المكاتبة و قد الجأ صحّة السّند المولى المحقّق الوحيد ره الى الجواب عن ذلك بقوله و يمكن ان يكون قول يونس قد اشتهر فى ذلك الزّمان نسبته اليه و لم يكن قوله واقعا او يكون قوله يعنى ابن عبد الرّحمن من الرّوات اجتهادا و كان خطاء او انّ الغرض منه كان دفاعا عنه و تخليصا له عن الحساد او غير ذلك الى ان قال 
و بالجملة يظهر من كثير من التّراجم كترجمة جعفر بن عيسى و زرارة و غيرهما ان كثيرا من الشيعة يخالف بعضهم بعضا و يذمّون و يقدحون و يكفرون و ربما كان ذلك من ديانتهم بانّهم كانوا يرون من الآخر ما هو فى اعتقادهم و باجتهادهم علوا و جبرا و استخفافا به تعالى و ربّما كان المنشأ قصور فهمهم و عدم قابليّتهم لدرك حقيقة الأمر و كثيرا ما كانوا يعرضون الامر على امامهم و هم ربما كانوا يمنعونهم و ربما يسكتون او يوافقونهم بانه اذا كان كذلك فهو ملعون او لا تصلّوا خلفه او نظاير ذلك و هم يفهمون الطّعن فيه و اللّعن عليه واقعا على حسب معتقدهم و مرّ فى زرارة ما ينبّه على ذلك و هم ما كان يمكنهم تكذيبهم فى النّسبة لمخالفته لمعلومهم و محسوسهم و لا بيان حقيقة الأمر لقصورهم عن دركها و لا يمكنهم مع ذلك مدحه و الأمر بالصّلوة خلفه و نحوه خوفا من اداء ذلك الى فساد العقيدة و الخلل فى الشريعة و الصّلوة مثلا خلف من ليس باهل ممّن هو مثله فى اعتقادهم الى غير ذلك من المصالح و ممّا ينبّه على ما ذكر قوله (ع) يأبى ذلك عليكم على بن حديد من دون تصريح بالمنع من نفسه (ع) سيّما ما ذكره‏ الفضل من ميله فى الباطن اليه ثم انّهم ربما كانوا يعاتبونه و يؤدبونه بسبب السلوك الغير المناسب و تحميله اياهم ما لا يتحملون الى غير ذلك انتهى كلام الوحيد ره و هو توجيه سديد.


دسته دوم: ما نسب اليه من الأقوال المخلّة بحاله
943 عَلِيٌّ، قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ، عَنْ يَعْقُوبَ، عَنِ الْحُسَيْنِ، عَنِ ابْنِ رَاشِدٍ [المراد منهما بقرينة السندين السابقين: هو الحسين بن بشار و الحسن ابن راشد]، قَالَ‏، لَمَّا ارْتَحَلَ أَبُو الْحَسَنِ (ع) إِلَى خُرَاسَانَ، قَالَ، قُلْنَا لِيُونُسَ‏ هَذَا أَبُو الْحَسَنِ حُمِلَ إِلَى خُرَاسَانَ! فَقَالَ: إِنْ دَخَلَ فِي هَذِهِ الْأَمْرِ طَائِعاً أَوْ مُكْرَهاً فَهُوَ طَاغُوتٌ.
مرحوم خوئی: أقول: هذه الرواية ضعيفة بعلي.
944 عَلِيٌّ، قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ، عَنْ يَعْقُوبَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَهْزِيَارَ، عَنِ الْحُضَيْنِيِّ، أَنَّهُ قَالَ‏ [الظاهر ان المراد من الضمير يونس]: إِنْ دَخَلَ فِي هَذَا الْأَمْرِ طَائِعاً أَوْ مُكْرَهاً انْتَقَضَتِ النُّبُوَّةُ مِنْ لَدُنْ آدَمَ.
مرحوم خوئی: أقول: هذه الرواية ضعيفة بعلي، و الحضيني، فإنه لم تثبت وثاقته.
953 آدَمُ، قَالَ حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ يَزِيدَ الْقُمِّيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الْحُضَيْنِيِّ الْأَهْوَازِيِّ، قَالَ‏ لَمَّا حُمِلَ أَبُو الْحَسَنِ إِلَى خُرَاسَانَ: قَالَ يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ إِنْ دَخَلَ فِي هَذَا الْأَمْرِ طَائِعاً أَوْ كَارِهاً انْتَقَضَتِ النُّبُوَّةُ مِنْ لَدُنْ آدَمَ.
تنقيح المقال فى علم الرجال (رحلي)، ج‏3، ص: 341: و امّا القسم الثانى من الأخبار فلا دلالة فيها على قدح فى يونس و بيان ذلك انّ يونس كان يعلم بالسّماع من ائمّته واحدا عن اخر عن النّبى (ص) عن جبرئيل عن الربّ تعالى انّ الخلافة المغصوبة من امير المؤمنين (ع) لا ترجع الى اهل هذا البيت عليهم السّلم الى ظهور الحجّة المنتظر عجّل اللّه تعالى فرجه الّذى هو الثانى عشر منهم فانّ تقلد الرّضا (ع) الخلافة طوعا او كرها و صار خليفة تبيّن تخلّف اخبار الأئمّة (ع) و النبى (ص) عن الواقع و انتقضت نبوّة النبىّ (ص) و انتقضت لذلك نبوّة ساير الأنبياء من ادم الى نبيّنا (ص) لأنا لم نعتقد بنبوّتهم الّا باخباره (ص) فغرض يونس بهذا الكلام تعليق تقلد الرّضا (ع) الخلافة على محال فكأنّه قال ان تقلّد الرّضا (ع) الخلافة انتقضت نبوّة النبىّ (ص) لتخلّف قوله عن الواقع و بانتقاض نبوّته تنتقض نبوّة ساير الأنبياء (ص) لأنا لم نعتقد بهم الّا باخباره (ص) و التالى و هو انتقاض نبوّة نبيّنا (ص) و ساير الأنبياء معلوم البطلان فالمقدّم و هو تقلّد الرّضا (ع) الخلافة باطل غير ممكن.
استاد:
امام حسن مجتبی ع که خلیفه شد. 
در آن زمان برای امام ع چنین منزلتی از عصمت را قائل نبوده اند. 
مرحوم خوئی: أقول: هذه الرواية ضعيفة بآدم، و علي بن محمد بن يزيد القمي، و محمد بن إبراهيم الحضيني.

دسته سوم: ما صدر من غير الامام فى ذمّة
945 جَعْفَرُ بْنُ مَعْرُوفٍ، قَالَ‏ سَمِعْتُ يَعْقُوبَ بْنَ يَزِيدَ، يَقَعُ فِي يُونُسَ وَ يَقُولُ كَانَ يَرْوِي الْأَحَادِيثَ مِنْ غَيْرِ سَمَاعٍ.
تنقيح المقال فى علم الرجال (رحلي)، ج‏3، ص: 341: و امّا ما سبقه فغاية ما يدلّ عليه انّه لا يقتصر فى روايته على السّماع بل يروى بالوجادة ايضا و ذلك على فرض ان يكون قادحا على زعم يعقوب فليس قادحا عند التحقيق مع انّه لم يعلم كون غرض يعقوب القدح و الّا لقال كان يضع الأحاديث بل لعلّ غرضه نقل انّه كان يجوّز الرّواية بالوجادة.
مرحوم خوئی: أقول: هذه الرواية ضعيفة بالإرسال.
951 آدَمُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْقَلَانِسِيُّ الْبَلْخِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ الْقُمِّيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى الْقُمِّيُّ، عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ أَبِيهِ يَزِيدَ بْنِ حَمَّادٍ، عَنْ أَبِي الْحَسَنِ (ع) قَالَ‏، قُلْتُ لَهُ أُصَلِّي خَلْفَ مَنْ لَا أَعْرِفُ فَقَالَ لَا تُصَلِّ إِلَّا خَلْفَ مَنْ تَثِقُ بِدِينِهِ، فَقُلْتُ لَهُ أُصَلِّي خَلْفَ يُونُسَ وَ أَصْحَابِهِ فَقَالَ يَأْبَى ذَلِكَ عَلَيْكُمْ عَلِيُّ بْنُ حَدِيدٍ، قُلْتُ آخُذُ بِذَلِكَ‏ [في باقى النسخ: آخذ قوله في ذلك] فِي قَوْلِهِ قَالَ: نَعَمْ، قَالَ، فَسَأَلْتُ عَلِيَّ بْنَ حَدِيدٍ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ: لَا تُصَلِّ خَلْفَهُ وَ لَا خَلْفَ أَصْحَابِهِ.
تنقيح المقال فى علم الرجال (رحلي)، ج‏3، ص: 341: انّ الإمام (ع) لم يمنع من الصّلوة خلف يونس بل قال انّ على بن حديد بابى ذلك و اذنه فى الرّجوع الى قول على بن حديد لعلّه حفظا لهما حيث كان بينهما كدورة و اراد حفظ شؤنهما جميعا كما لا يخفى 
مرحوم خوئی: أقول: هذه الرواية ضعيفة بآدم، و علي بن محمد القمي.
952 عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ الْقُتَيْبِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ شَاذَانَ قَالَ، كَانَ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى تَابَ وَ اسْتَغْفَرَ اللَّهَ مِنْ وَقِيعَتِهِ فِي يُونُسَ لِرُؤْيَا رَءَاهَا، وَ قَدْ كَانَ عَلِيُّ بْنُ حَدِيدٍ يَظْهَرُ فِي الْبَاطِنِ الْمِيلَ إِلَى يُونُسَ وَ هِشَامٍ.
وجه جمع مرحوم کشی: قَالَ أَبُو عَمْرٍو: فَلْيَنْظُرِ النَّاظِرُ فَيَتَعَجَّبُ مِنْ هَذِهِ الْأَخْبَارِ الَّتِي رَوَاهَا الْقُمِّيُّونَ فِي يُونُسَ، وَ لْيَعْلَمْ أَنَّهَا لَا تَصِحُّ فِي الْعَقْلِ، وَ ذَلِكَ أَنَّ أَحْمَدَ بْنَ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى وَ عَلِيَّ بْنَ حَدِيدٍ قَدْ ذَكَرَ الْفَضْلَ مِنْ رُجُوعِهِمَا عَنِ الْوَقِيعَةِ فِي يُونُسَ، وَ لَعَلَّ هَذِهِ الرِّوَايَاتِ كَانَتْ مِنْ أَحْمَدَ قَبْلَ رُجُوعِهِ، وَ مِنْ عَلِيٍّ مُدَارَاةً لِأَصْحَابِهِ، فَأَمَّا يُونُسُ بْنُ بَهْمَنَ: فَمِمَّنْ كَانَ أَخَذَ عَنْ يُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَنْ يُظْهِرَ لَهُ مَثْلُبَةً فَيَحْكِيَهَا عَنْهُ وَ الْعَقْلُ يَنْفِي مِثْلَ هَذَا، إِذْ لَيْسَ فِي طِبَاعِ النَّاسِ إِظْهَارُ مَسَاوِئِهِمْ بِأَلْسِنَتِهِمْ عَلَى نُفُوسِهِمْ، 
تنقيح المقال فى علم الرجال (رحلي)، ج‏3، ص: 339: و الأخبار فى حقّه مختلفة قادحة و ذامّة فالمادحة متواترة لأنّها تزيد على ثلاثين خبرا فيها الصّحيح و غيره معتضدة بعمل الأصحاب طرّا بل اجماعهم على تصحيح ما يصحّ عنه كما مرّ شرحه فى مقباس الهداية و الذامّة مستفيضة لأنّها نحو من عشرة لكن كلّها ضعيفة السّند.
و الجواب عن هذه الأخبار مضافا الى اشتراكها جميعا فى ضعف السّند.
تنقيح المقال فى علم الرجال (رحلي)، ج‏3، ص: 342: و امّا اخبار لعنه فلا تزيد على الأخبار الواردة فى لعن زرارة الّتى قلنا انّها صدرت لمصلحة حفظه عن الحسّاد ... و ان شئت قلت انّ اخبار المدح متواترة قطعيّة مؤيدة بتصريحات الأصحاب مع صحة اسانيد اغلبها و فيها عدّة دالّة على فساد ذموم النّاس ايّاه فلا يعارضها اخبار الذمّ الّتى هى اخبار ظنيّة ضعيفة السّند عليها اثار الوضع و الجعل فتطرح هذه و يؤخذ بتلك و يحكم بوثاقة الرّجل وفاقا للشّيخ الطّوسى ره و من مرّ ممّن وثق الرّجل و قد اطال ابن طاووس الكلام فى ردّ اخبار الندم بالمناقشة فى اسانيدها و لا يهمّنا نقل ما ذكره فراجع التحرير الطاووس ان شئت.

تنقيح المقال فى علم الرجال (رحلي)، ج‏3، ص: 342: 
الثالث‏ انّ من غريب ما وقع فى المقام ما صدر من ابن داود فانه عنون الرّجل فى الباب الثّانى ايضا فقال يونس بن عبد الرّحمن مولى على بن يقطين م ضا جخ طعن عليه القميّون و هو عندى ثقة به سمعت محمّد بن الحسن بن الوليد يقول كتب يونس الّتى هى بالرّوايات صحيحة يعتمد عليها الّا ما ينفرد به محمد بن عيسى بن عبيد عن يونس و لم يرو غيره فانّه لا يعتمد عليه و لا يفتى به كش فطحى انتهى و اقول نسبة الفطحيّة اليه فى غاية الغرابة و نهاية السّخافة و كيف يمكن الفطحيّة فى حق من تواترت الأخبار بكونه اماميا اثنى عشريا و اتفقوا على توثيقه و تعديله و اجتمعت العصابة على تصحيح ما يصحّ عنه على انّ الفطحى و هو القائل بامامة عبد اللّه الأفطح بن جعفر بن محمّد (ع) لا يقول بامامة موسى بن جعفر (ع) و من بعده من الأئمّة (ع) و لا يروى عنهم و لا ريب فى انّ يونس مقر بامامتهم جميعا راو عنهم و لو رمى بالوقف دون الفطحيّة لكان لذلك وجه و ان كان مردودا كما لا يخفى و لقد اجاد من احتمل سقوط كلمة يونس بن يعقوب بين كلمة لا يفتى به و بين كش ليكون التقدير هكذا يونس بن يعقوب كش فطحىّ انتهى
و يشهد له اولا عدم نطق الكشىّ بفطحيّة ابن عبد الرّحمن بل لم يوجد احتماله فى شي‏ء من كتب الرّجال و الأخبار و الفقه و انّما نصّ الكشى فى يونس بن يعقوب بكونه فطحيا و ثانيا انّ ابن داود لم يعنون ابن يعقوب اصلا و ذلك بعيد جدا فلا بدّ و ان يكون عنون هنا و سقط من قلم النّاسخ او قلمه يونس بن يعقوب و امّا ما نقله عن الفقيه فقد بينّا فساده بما لا مزيد عليه فى ترجمة محمد بن عيسى بن عبيد على انه على فرض التنزّل قادح فى محمّد بن عيسى لا فيه. 

948 عَلِيٌّ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ سَيَّاحٍ‏ [في باقى النسخ: صبّاح]، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ‏، قُلْتُ لِيُونُسَ: أَخْبَرَنِي دُلَامَةُ أَنَّكَ قُلْتَ: لَوْ عَلِمْتُ أَنَّ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا (ع) لَا يَقْدَمُ‏ [لا يقوم- خ] بِالْكِتَابِ الَّذِي كَتَبْتُهُ إِلَيْهِ لَوَجَّهْتُ‏ إِلَيْهِ بِخَمْسِمِائَةِ مامد رُومِيٍ‏ قَالَ: نَعَمْ، قَالَ، قُلْتُ وَيْحَكَ فَأَيَّ شَيْ‏ءٍ أَرَدْتَ بِذَلِكَ قَالَ: أَرَدْتُ أَنْ أُغْنِيَهُ عَنْ دَفَائِنِكُمْ‏ [اعينه عن روايتكم- خ]، فَقُلْتُ أَرَدْتَ أَنْ تُعَيَّرَ [تفترى- خ] اللَّهُ فِي عَرْشِهِ.
تنقيح المقال فى علم الرجال (رحلي)، ج‏3، ص: 343
الخامس‏ انّه روى الكشى فى طى ترجمة الرّجل خبر اسنده كمتنه و متنه كسنده فروى عن على بن محمّد قال حدّثنا محمّد بن احمد عن بعض اصحابنا عن محمّد بن الحسن عن صبّاح عن ابيه قال قلت ليونس اخبرنى دلامة انك قلت لو علمت انّ ابا الحسن الرّضا (ع) لا يقوم [لا يقدم‏] بالكتاب الّذى كتبته اليه لوجهت اليه بخمسمائة ماهر [ما رد] تقىّ قال نعم قال قلت ويحك فاى شي‏ء اردت بذلك قال اردت ان اعينه [اغنيه عن دفاينكم‏] على روايتكم فقلت اردت ان تعين اللّه فى عرضه و اجاب عنه فى التحرير الطّاووسى بقوله لا اعرف محمّد بن احمد و لا بعض اصحابنا و امّا مياح فانّ ابن الغضائرى قال مياح المداينى روى عن ابيعبد اللّه (ع) و الفضل ضعيف جدا غال المذهب انتهى و اقول انّ الخبر مرسل السّند مشوّش المتن لا يعلم المراد به و لا حجّة فى ذمّ الحسن بن صباح و كتب المحرّر فى الهامش لا اعرف دخل مياح المداينى هنا و المذكور الحسن بن صباح انتهى قلت دخل مياح انه روى عنه محمّد بن الحسن و الظ انّ الموجود فى نسخته الحسن بن صباح او مياح بابدال عن بلفظ ابن و الأولى له ان يقول لا اعرف دلامه و لا اعرف دخل المفضّل و بيان ضعفه التميز قد سمعت من الفهرست نقل رواية محمد بن الحسن و اسمعيل بن مرار و صالح بن السّندى و محمّد بن عيسى بن عبيد عن يونس هذا و نقل النّجاشى رواية محمد بن عيسى عنه و سمعت من الكشّى رواية احمد بن الفضل و جعفر بن احمد و يونس بن بهمن و الحسن بن راشد و محمد بن ابراهيم الحضينى الأهوازى عنه و ميّزه فى المشتركاتين بهم و زاد الطريحى رواية الحسين بن بشار الواسطى و الحسن بن بنت الياس عنه و زاد الكاظمى ره رواية محمّد بن اسلم البجلى و يحيى بن ابىّ و الحسين بن سعيد و العبّاس بن موسى و عبد العزيز المهتدى و الحسن بن على بن يقطين و زاد فى جامع الرّوات رواية عبد الجبار بن المبارك و ابى جعفر محمّد الأحمسى و صالح بن ابى حمّاد و العبّاس بن موسى الورّاق البغدادى و احمد بن ابيعبد اللّه و محمّد بن خالد البرقى و الحسن بن الحسين المروزى و احمد بن هلال و محمّد بن سليمان و يحيى بن ابى عمران و احمد بن الفضل و شاذان بن خليل النّيشابورى و خالد بن سعيد و الحسين بن عمر بن يزيد و منيع بن الحجّاج و العبّاس بن معروف و موسى بن جعفر و عبد اللّه بن الصّلت و محمّد بن الخطّاب الواسطى و محمد بن جمهور و جعفر بن محمّد و الحسن بن ابراهيم و الريّان بن شبيب و على بن معبد و الحسين بن على و احمد المحمودى عنه كما نقل روايته عن عبد اللّه بن سنان و عبد اللّه بن مسكان و هشام بن سالم و هشام بن الحكم و حماد بن عثمان و حماد ابن عيسى و حبان بن سدير و عبد الرّحمن بن سيابة و ابى ايوب الخزّاز و ابراهيم بن عثمان و يونس بن سليمان بن سالم و عمرو بن شمر و على بن رئاب و الحسن بن زياد و الحارث بن المغيرة النّصرى و محمّد بن يحيى و الجعفرى و عبد اللّه بن سليمان و اسحق بن عمّار و يحيى بن طلحة و عبد الرّحمن بن الحجّاج و قدامة بن مالك و يحيى بن محمّد و الحسين بن خالد و ابى بكر الحضرمى و احمد بن عمر الحلبى و داود بن رزين و عبد الحميد بن عواض و داود بن الحصين و غيرهم و ان شئت العثور على موارد رواية هؤلاء عنه و روايته عن هؤلاء فراجع جامع الرّوات‏.
مرحوم خوئی: أقول: هذه الرواية ضعيفة بعلي، و بالإرسال، و بمحمد بن الحسن، و أبيه.

جمع بندی استاد:
با توجه به همه روایات، مشخص می شود بسیاری از بزرگان شیعه با یونس بن عبدالرحمن بد بوده اند.
از طرف دیگر روایات ذامه مستفیضه نیست، چون سلسله سندها به دو سه نفر بیشتر بر نمی گردد و واسطه ها هم تکراری هستند. پس موجب اطمینان نیست. بنابراین تنها روایات صحیحه بررسی باید بشود. روایات صحیحه هم در مورد وثاقت نیست و ضعف ایمان و امثال آن را می رساند. 
افزون بر این، به احتمال قوی بسیاری از روایات، جعلی بودن روایات است، که یا راوی ثقه نبوده و جعال بوده و یا ثقه بوده اند، اما برای حفظ دین و با توجه به روایات فاتهموهم و سبوهم و.... قربه الی الله این حرفها را جعل کرده اند. و یا برای حفظ از حسادت، امام ایشان را قدح می کردند و یا ائمه ع از اصحاب تندرو تقیه می کردند. یعنی نزد افراد مخالف امام ع قدح می کرده و نزد افراد منصف و عادی مدح می کردند.
بر فرض هم روایات صحیحه باشد و دلالت شان هم تام باشد، با روایات مادحه تعارض و تساقط می کنند و نوبت به توثیق ها و تضعیف های رجالیون می رسد.  
نکته قابل توجه اینکه کسانی که توثیق کرده اند، به تضعیفات هم توجه داشته اند. مثلا گفته اند قمیون او را ضعیف دانسته اند، اما او ثقه است و حتی کشی در مورد وثاقت وی اجماع وجود دارد.
در مورد تضعیف قمیون باید بگوییم: قطعا تنها برخی از قمیون وی را تضعیف کرده اند، چون شیخ صدوق که در مقدمه فقیه حکم به صحت روایات کرده و گفته جمیع ما فیه مستخرج من کتب مشهوره علیها المعول و الیها المرجع؛ یعنی همه اصحاب حتی مورد قبول قمیون بوده است. چون صدوق او را در صدر سند ذکر کرده است و معلوم می شود صاحب کتاب مشهور بوده است.
یکی دیگر از قمیون، استاد صدوق، ابن ولید کتب یونس را معتمد می دانسته غیر از روایات محمد بن عیسی بن عبید.
احمد بن محمد بن عیسی هم ابتدا با یونس مخالف بوده و سپس از این حرف بر می گردد و توبه می کند. کشی معتقد است لعل روایات ذامه توسط احمد جعل شده است، که البته این نسبت صحیح نیست.
بنابراین معلوم نیست این قمیون که تضعیف کرده اند، معلوم نیست کیست. شاید بخاطر تضعیفات اولیه احمد، شیخ به قمیون نسبت داده است.
علاوه بر این به احتمال قوی اگر تضعیفی هم باشد، که با توجه به روایات ذامه و مادحه قطعا وجود داشته، بخاطر مسائل کلامی بوده است و ربطی به وثاقت ندارد. پس دعوا سر اعتقادات یونس بوده، نه راستگویی و دروغگویی ایشان.
تنها مشکل در مورد اصحاب اجماع بودن ایشان است، که معنای آن این است که وی نزد همه اصحاب جزو ثقات و فقهای شیعه و مورد قبول همه اصحاب بوده است؛ ظاهرا با توجه به مطالب بالا مشخص می شود این اجماع برای برهه ای از زمان بوده است، نه برای همه زمانها. به عبارت دیگر در زمان خود کشی، که زمان کلینی بوده است، این افراد مورد قبول همه اصحاب بوده است و در آن زمان کسی ایشان را ضعیف نمی دانسته است.


barrasi:
رجال‏النجاشي، باب‏الياء، ص446، رقم1207:
«يونس بن يعقوب بن قيس أبو علي الجلاب البجلي الدهني أمه منيه بنت عمار بن أبي معاويه الدهني أخت معاوره بن عمار. اختص بأبي عبد الله و أبي الحسن عليهما السلام و كان يتوكل لأبي الحسن عليه السلام و مات بالمدينه في أيام الرضا عليه السلام فتولى أمره. و كان حظيا عندهم موثقا. و كان قد قال بعبد الله و رجع».
و رجال‏الطوسي،أصحاب‏أبي‏الحسن الکاظم، باب‏الياء، ص345، رقم5160 
«يونس بن يعقوب: مولى نهد له كتب (كتاب) ثقة».
و رجال‏الطوسي،أصحاب‏أبي‏الحسن الرضا،باب‏الياء،رقم7368 
«يونس بن يعقوب : ثقة له كتاب من أصحاب أبي عبد الله».
مرحوم كشى نیز رواياتی دال بر وثاقت و جلالت امر وى نقل نموده است. (رجال‏الكشي،الجزءالأول،الجزءالخامس منه،ص385)


barrasi:
رجال‏النجاشي،باب‏الياء، ص450 رقم1216يعقوب بن شعيب بن ميثم بن يحيى التمار مولى بني أسد أبو محمد ثقة روى عن أبي عبد الله عليه السلام.


barrasi:
حسین بن یزید نخعی نوفلی (عموی موسی بن عمران): 
رجال‏النجاشي، 38 الحسين بن يزيد بن محمد بن عبد الملك النوفلي : نوفل النخع مولاهم كوفي أبو عبد الله. كان شاعرا أديبا و سكن الري و مات بها و قال قوم من القميين إنه غلا في آخر عمره و الله أعلم و ما رأينا له رواية تدل على هذا.
بنابراین هر چند برخی گفته اند غالی است، ولی نجاشی می گوید : روایتی دال بر غلو ایشان وجود ندارد.
درست است که ایشان توثیق خاص ندارد اما با وجوه عامه وثاقتش ثابت می شود.
توثیقات عامه:
1- محقق خویی: از آنجا که نوفلی در اسناد «کامل الزیارات» (ب 30،ح 1) واقع شده  و بنابر مقدمه کتاب تمام روات این کتاب ثقه هستند، پس نوفلی نیز ثقه است.
اشکال: قدر متیّقن از مقدمه کتاب وثاقت مشایخ و روات بلاواسطه ابن قولویه است؛ زیرا هم قرینه داخلیه و هم قرینه خارجیه بر عدم شمول تمام روات دلالت دارد. چون افرادی همچون عایشه و... در اسناد این کتاب واقع شده اند. علاوه بر این با توجه به مقدمه مشخص می شود منظور ابن قولویه این است که از آنجا که من به تمام روایات احاطه نداشتم و احاطه من تنها به مقداری بود که اساتیدم - که همه ثقه هستند-  برایم نقل کرده اند، من نیز به همان مقدار اکتفا می کنم.
2- نوفلی در تفسیر قمی واقع شده است و بنابر مبنای برخی وی با این وجه توثیق می شود. (ج1،ص349 و ص388)
فیه: همانطور که ر وجوه عامه گفته ایم این مبنا را نیز قبول نداریم.
3-آقای وحید خراسانی: هرکس در اسناد و طرق نجاشی واقع شده است ثقه است. و نوفلی در طریق نجاشی به سکونی واقع شده است.
فیه: همانطور که ر وجوه عامه گفته ایم این مبنا را نیز قبول نداریم.
4- ابن ابی عمیر از وی روایت کرده است. شیخ در عده ج1: عرف عدة من اصحابنا بانهم لایروون و لا یرسلون الا عن الثقات. از طرف دیگر در کافی ج5 ،ص160 ابن ابی عمیر از نوفلی روایت کرده است. 
فیه: ظاهرا ابن ابی عمیر در سند نبوده و زیادی است. چون قرائنی بر این مطلب دلالت دارد:
الف. در نسخه صاحب وسائل و وافی ابن ابی عمیر وارد نشده است. وافی و وسائل از کافی نقل کرده اند و حال اینکه نام ابن ابی عمیر در آن ها وجود ندارد.
فیه: دوران امر بین زیاده و نقیصه است و همیشه اصل عدم زیادی بر عدم نقیصه مقدم است؛ چون احتمال اشتباه نقیصه قوی تر است. البته برخی می گویند: در اینجا تعارض و تساقط و برخی دیگر می گویند: نسخه صاحب وسائل بر نسخه های چاپی دیگر مقدم است. چون صاحب وسائل طریق صحیح  به کتابهای روایی دارد. البته طریق وسائل طریق تیمنی و تشرفی است نه سند واقعی.
ب. عین همین روایت از جهت سند و متن در تهذیب (ج7،ص17،باب فضل التجارات،ح52) آمده است ولی نام ابن ابی عمیر  در آن ذکر نشده است.
فیه: اگر تنها این وجه باشد به درد ما نمی خورد؛ چون شاید شیخ اشتباه کرده است با توجه به مشغله بیشتر شیخ ولی وقتی وجوه چهارگانه را با هم در نظر بگیرم مطلب ثابت می شود.
ج. این روایت در فقیه (ج3،ص173، باب بیع اللبن بالماء) آمده است و طریق صدوق در مشیخه بدون نام ابن ابی عمیر آورده است.
د. عمده روایات ابراهیم بن هاشم از نوفلی بلا واسطه است و هیچ جا با واسطه ابن ابی عمیر از نوفلی بلا واسطه است و هیچ جا جز همین روایت با واسطه ابن ابی عمیر از نوفلی روایت نکرده است.
در نتیجه ابن ابی عمیر در روایت نبوده است. پس ابی ابی عمیر از نوفلی روایت نکرده  است.
5- روایت اصحاب اجماع از ایشان (اجمعت العصابه علی تصدیق ما یقولون و.... )
فیه: منظور از اصحاب اجماع همین ابن ابی عمیر است و اشکال سابق پیش می آید.
ثانیا: همانطور که در وجوه عامه گفته شد اصحاب اجماع یعنی این 18 نفر به اجماع همه علمای شیعه ثقه هستند، نه اینکه از هر کسی روایت کنند او ثقه است.
6- محدث نوری: اجلائی همچون ابراهیم بن هاشم، علی بن ابراهیم، عباس بن معروف، محمّد بن احمد بن یحیی، محمّد بن خالد برقی، پسرش احمد بن محمّد بن خالد برقی و... از او روایت کرده اند. اگر نوفلی ضعیف بود چنین بزرگانی از او روایت نمی کردند. پس ظنّ به وثاقت وی حاصل می شود. 
اشکال: اولاً صرف نقل روایت توسط اجلّا - اگر مبنایشان نقل از ثقات نباشد- دلالتی بر توثیق نمی کند.
ثانیاً از اجلّا بودن برخی از این افراد - مثل محمّد بن خالد برقی که وثاقت خودش با زحمت قابل اثبات است - اول کلام است.
ثالثاً در مورد برخی از این اجلّا- مثل احمد بن محمّد بن خالد برقی- نجاشی گفته: «و کان ثقۀ فی نفسه یروی عن الضعفا و اعتمد المراسیل».  
رابعاً راوی بلاواسطه بودن برخی از این افراد- مثل علی بن ابراهیم- قابل قبول نیست؛ چون علی بن ابراهیم با واسطه پدرش از نوفلی روایت کرده است.
خامساً بنابر فرمایش خود محدث نوری از نقل اجلّا تنها ظنّ حاصل می شود. والظن لا یغنی من الحقّ شیئاً.
7- کثیر الروایه بودن نوفلی  (اعرفوا منازل الرجال علی قدر روایاتهم عنا)
فیه: کثیر الروایۀ لاتدل علی وثاقۀ الراوی. معنای روایت این است که شخص از جهت نقل روایت نزد ائمه مقبول است ولی بقیه اعمالش را باید بررسی کرد مثل روایت «من زار عمتی بقم وجبت له الجنۀ» و ...
8- محقق بهبهانی (مصابيح الظلام، ج‏11، ص: 62): اکثار روایت کلینی در کافی از نوفلی با دقت کلینی و حرف وی در مقدمه کافی که من آثار صحیحه ای از صادقین علیهما السلام در این کتاب جمع کرده ام.
فیه: کلینی از کسانی مثل سهل بن زیاد که عده زیادی از رجالیون وی را ضعیف دانسته اند روایات زیادی نقل کرده است. بله،  نهایت امر این است شاید کلینی از بین روایات یک راوی روایاتی را که وثوق به صحتش داشته به قرینه های دیگر انتخاب کرده است.
9- نقل روایت احمد بن محمد بن عیسی از نوفلی:
احمد افرادی ـ مثل برقی ـ را که از ضعفاء روایت نقل می کردند از قم بیرون می کرده است. از حسن بن محبوب روایت نقل نمی کرد چون حسن از ابوجمزه ثمالی که فاصله زمانی با هم دارند روایت نقل می کرده است و عده ای را به خاطر دروغ و ..... در روایت از قم بیرون کرد مثل سهل بن زیاد آدمی.
فیه: اولا اخراج احمد بن محمد بن خالد برقی تنها در رجال این غضائری نقل شده است که اصلا وجود اصل کتاب ثابت نیست. و بقیه کسانی که این حرف را نقل کرده اند از رجال ابن غضائری نقل کرده اند مثل علامه و ... 
ثانیا بر فرض که احمد بن محمد برقی را اخراج کرد باز به درد ما نمی خورد؛ چون خود ابن غضائری در ادامه می¬گوید: به خاطر تهمتی وی را اخراج کرد و بعد ها پشیمان شد و در تشییع جنازه وی باپای برهنه شرکت کرد و اظهار توبه کرد. 
در مورد حسن بن محبوب نیز خود احمد بن محمد پس از مدتی خودش از حسن بن محبوب روایت نقل کرده است.
حتی محقق خواجویی (الفوائد الجالیة و الرسائل الفقهیة ج1) احمد بن محمد بن عیسی را فاسق فاجر و دروغگو دانسته و روایتی مبنی بر دروغگو بودن احمد بن محمد بن عیسی از کافی نقل کرده است.
البته اشکالات خواجویی وارد نیست و خود احمد بن محمد بن عیسی ثقه است. 
علاوه بر همه اینها اصلا ثابت نیست که احمد بن محمد بن عیسی از نوفلی روایت کرده باشد. تنها روایتی در تهذیب (ج4، ص210) آمده است که احتمال این است که از برقی باشد نه از نوفلی، چون در استبصار (ج2، ص85) عین همین روایت آمده ولی به نقل از برقی نه نوفلی.
10- شیخ ونجاشی نقل کرده اند ابن ولید و صدوق و ابن نوح  عده ای از ورایات کتاب محمد بن احمد بن یحیی را استثناء کرده و گفته اند این روایات حجت نیستند. از طرف دیگر هر کس را که استثناء نکرده اند ثقه هستند. نوفلی جزو مستثنیات نیست و حتی از وی روایت هم کرده اند.
فیه: بر فرض که استثناء به خاطر ضعف سند بوده باشد، ولی باز هم دلیل نمی شود که کسانی که استثناء نشده ثقه هستند. بلکه شاید مجهول بوده اند، نه ضعیف و نه ثقه. چون گفته اند: اینها را نقل نمی کنیم، نه اینکه بقیه ثقه هستند. شاید مجهول باشند. 
11- مرحوم صدوق در فقیه (ج1، ص162، ج4، ص249) از وی روایت نقل کرده است و در مقدمه فقیه گفته است: ... حجة بینی و بین الله و احکم بصحتها و ... و از طرف دیگر دأب ایشان این است که در بسیاری از موارد در سند و دلالت روایات اشکال می کرده است و حال اینکه در روایتی (ج4 ،ص 249)  تنها به روایت نوفلی استدلال شده است.
فیه: خود صدوق گفته: من به متفردات سکونی عمل نمی کنم. پس در این مورد خاص قطعا قرینه ای داشته یا روایت برایش موثوق الصدور بوده است.
12- شیخ در عده: طایفه به روایات اسماعیل بن مسلم سکونی عمل کرده اند و از طرف دیگر عمده روایات سکونی را نوفلی نقل کرده است. پس طایفه  به روایات نوفلی نیز عمل کرده اند. 
فیه:
اولا: احتمال دارد واسطه های دیگری برای طایفه بوده که به روایات سکونی عمل می کرده اند و حال در زمان ما تنها واسطه نوفلی است که به دست ما رسیده است. مخصوصا معاصرین سکونی و نوفلی که به احتمال زیاد واسطه های دیگری غیر از نوفلی داشته اند. یا اینکه شاید کتاب سکونی مشهور بوده و اصحاب نیازی به سند نداشتند. 
ثانیا : در اصل عمل طایفه به روایات سکونی حرف هست. یعنی تنها سکونی را ثقه می دانستند، نه اینکه تمام طرق و سند را قبول داشته باشند و مقامش بالاتر از امثال زراره و محمد بن مسلم و ... باشد  که از بزرگان شیعه بوده اند .
ثالثا: اصل این ادعای شیخ مورد خدشه است . چطور می فرماید: اصحاب به روایات سکونی عمل کرده اند و حال آنکه صدوق گفته: من به متفردات سکونی عمل نمی کنم. (فقیه، ج4، ص344)  که در بحث سکونی مفصلاً به آن پرداخته شده است.
13- نوفلی صاحب کتاب است. در فهرست و رجال  نجاشی وی صاحب کتاب دانسته شده است و صاحبان کتب راویان ثقه و مورد اعتمادی هستند.
فیه: در خود فهرست شیخ می گوید : فلانی کتاب یا حتی اصل دارد ولی ضعیف است. پس مبنا ناتمام است.
14- آقای تبریزی: نوفلی از معاریف بوده است و لم یرد فیه قدح و لا جرح. پس ثقه است. 
فیه:
اولا : معلوم نیست که نوفلی در آن زمان معروف باشد.
ثانیا: دلیلی نداریم که ضعف معاریف نقل شود. 
ثالثاً از آنجا که دأب رجالیون این بوده که هر کس که مطرح می کردند و توثیقی داشت بیان می کردند، معلوم می شود توثیقی نداشته که مطرح نکرده اند.
15- فخر المحققین روایتی را موثق دانسته  که در سند آن نوفلی واقع شده است.  (إيضاح الفوائد في شرح مشكلات القواعد، ج‏1، ص: 403 )
فیه: قطعاً توثیقات فخرالمحققین و پدرش (علامه) حدسی و اجتهادی است.
16- بنای شیخ در تهذیب و استبصار بر وثاقت نوفلی.
دأب مرحوم شیخ در این دو کتاب این بوده که برای حل تعارض روایات بحث سندی ودلالی می کرده است. ولی در هیچ جای این در کتاب اشکالی بر نوفلی نگرفته است . حتی در بعضی از جاها به روایت ایشان فتوا داده است. (مثل تهذیب، ج10، ص87).  
هر چند در بسیاری از جاها شیخ غفلت داشته است. مثلا: در تهذیب اشکال سندی کرده ولی در استبصار اشکال نکرده است و ... اما اینکه به روایت وی فتوا داده است خود دلیل بر وثاقت وی است. با این وجه می توان وثاقت نوفلی را اثبات کرد؛ چون با اصالت العدالة نیز نمی توان وارد شد، چون نوفلی عامی و سنی است نه شیعه دوازده امامی، مخصوصاً با توجه به اینکه در موارد بسیاری روایات ایشان را آورده و استدلال کرده غفلت هم بعید به نظر می رسد.
وجه تضعیف نوفلی:
نجاشی: قال قوم من القمیین : انه غلی فی آخر عمره و الله اعلم.
جواب تضعیف:
اولا: ادعای محض است و شاهدش قول نجاشی است که در ادامه می گوید : والله اعلم و ما راینا له روایة تدل علی غلوه. پس غلو ثابت نیست.
ثانیا: ابراهیم بن هاشم که اول من نشر احادیث الکوفیین بقم از نوفلی روایت دارد و هیچ یک از قمیین بر او اشکال نکرده اند.
ان قلت: نوفلی در آخر عمرش غلو کرد و ابراهیم بن هاشم اواسط عمر نوفلی روایاتش را برای قمیین نقل کرده است.
قلت: غلو در آخر عمر ضرری بر روایات سابق شخص ندارد.
ثالثا: غلو در آن زمان غیر از غلو زمان ماست و قدما به خاطر ذکر فضایل اهل بیت شخص را متهم به غلو می کردند. مثل شیخ صدوق که عدم سهو النبی را غلو می داند. پس تهمت غلو قدما ارزش ندارد.
در مجموع و مخصوصاً با توجه به وجه اخیر می توان حکم به وثاقت نوفلی کرد.
اما مذهب نوفلی: به نظر می رسد او شیعه است. بحث مفصل مذهب نوفلی در ذیل ترجمه سکونی آمده است.


barrasi:
سکونی (اسماعیل بن ابی زیاد سکونی) 
هر چند در طبقه اصحاب امام صادق ع چند سکونی داریم، اما سکونی معروف اسماعیل بن ابی زیاد است و راوی مشهور از او نوفلی است.

اسماعیل بن ابی زیاد سکونی:
توثیق خاص ندارد.
                        رجال‏النجاشي/باب‏الألف‏منه/ومن‏هذا.../26
47 - إسماعيل بن أبي زياد يعرف بالسكوني الشعيري. له كتاب قرأته على أبي العباس أحمد بن علي بن نوح قال: أخبرنا الشريف أبو محمد الحسن بن حمزة قال: حدثنا علي بن إبراهيم بن هاشم عن أبيه عن النوفلي عن إسماعيل بن أبي زياد السكوني الشعيري بكتابه. 
                        فهرست‏الطوسي/باب‏الهمزة/باب‏إسماعيل/33
38 - إسماعيل بن أبي زياد السكوني و يعرف بالشعيري أيضا و اسم أبي زياد مسلم. له كتاب كبير و له كتاب النوادر. أخبرنا برواياته ابن أبي جيد عن محمد بن الحسن (بن الوليد عن محمد بن الحسن) الصفار عن إبراهيم بن هاشم عن الحسين بن يزيد النوفلي عن السكوني. و أخبرنا الحسين بن عبيد الله عن الحسن بن حمزة العلوي عن علي بن إبراهيم عن أبيه عن النوفلي عن إسماعيل بن مسلم الشعيري. 
                        رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏عبد.../باب‏الهمزة/160
1788 - 92 - إسماعيل بن مسلم و هو ابن أبي زياد السكوني الكوفي. 
                        رجال‏البرقي/أصحاب‏أبي‏عبد.../أصحاب‏أبي‏عبد.../28
إسماعيل بن أبي زياد السكوني كوفي و اسم أبي زياد مسلم و يعرف بالشعيري يروي عن العوام. 
                        رجال‏ابن‏داود/الجزءالأول‏من.../باب‏الهمزة/55
172 - إسماعيل بن أبي زياد يعرف بالسكوني الشعيري ق [جش‏] له كتاب مهمل و اسم أبي زياد مسلم البزاز الأسدي. 
                        رجال‏ابن‏داود/الجزءالأول‏من.../فصل‏في‏ذكر.../390
إسماعيل بن أبي زياد مسلم 
                        رجال‏ابن‏داود/[الجزءالثاني.../باب‏الهمزة/426
53 - إسماعيل بن أبي زياد السكوني الشعيري كان عاميا. 
                        الخلاصةللحلي/الفصل‏الأول‏في‏الهمزة/الباب‏الثاني‏إسماعيل/199
3 - إسماعيل بن أبي زياد السكوني الشعيري كان عاميا. 
                        الخلاصةللحلي/وأماالخاتمة/الفائدةالأولى/270
19 - السكوني اسمه إسماعيل بن أبي زياد.

مذهب سکونی:
مشهور معتقدند سکونی عامّی مذهب است.
قراین عامی بودن سکونی:
1. از عبارت شیخ در عدّه استفاده می شود که وی سکونی را سنی می¬دانسته است.
اشکال:
شیخ در همین قسمت از کتاب عدّه اشتباه کرده و نوح بن درّاج را هم جزو راویان سنّی مذهب آورده و حال آنکه وی قطعا شیعه بوده و تقیه می کرده است. بنابراین مشخص می شود شیخ در این مورد اجتهاد کرده و اشتباه کرده است. پس حجیتی ندارد.
رجال‏النجاشي ص102، رقم 254 - أيوب بن نوح بن دراج النخعي أبو الحسين كان وكيلا لأبي الحسن و أبي محمد عليهما السلام عظيم المنزلة عندهما مأمونا و كان شديد الورع كثير العبادة ثقة في رواياته و أبوه نوح بن دراج كان قاضيا بالكوفة و كان صحيح الاعتقاد و أخوه جميل بن دراج.

رجال‏النجاشي ص 127؛ رقم 328 - جميل بن دراج 
و دراج يكنى بأبي الصبيح بن عبد الله أبو علي النخعي و قال ابن فضال: أبو محمد شيخنا و وجه الطائفة ثقة روى عن أبي عبد الله و أبي الحسن عليهما السلام [و] أخذ عن زرارة و أخوه نوح بن دراج القاضي كان أيضا من أصحابنا و كان  يخفي أمره و كان أكبر من نوح و عمي في آخر عمره و مات في أيام الرضا عليه السلام.

جواب:
شیخ اشتباه نکرده است. بلکه به خاطر تقیه بسیاری از افراد واقعیت امر نوح را نمی دانستند و برخی مثل نجاشی و کشی این اشتباه را فهمیده است. پس با این قرینه نمی توان اشتباه کردن شیخ در مورد سکونی را پذیرفت. بله، اگر قراینی برای شیعه بودن سکونی داشته باشیم، می پذیریم. 

قرینه دوم: اجماع بر عامی بودن سکونی
سرائر، ج3، ص289: هو عامی المذهب بغیر خلاف.
اشکال:
کسی غیر از شیخ مطرح نکرده است. پس ادعای بی دلیلی است.

قرینه سوم: تعابیر سکونی در مورد امام صادق ع
سکونی مثل راویان اهل سنّت روایات امام صادق  علیه السلام را همیشه یا نوعاً با عنوان عن جعفر از امام صادق یاد می کند.
اشکال:
در روایات فراوانی خود ائمه ع در مورد امیرالمومنین ع با تعبیر علی ع یاد کرده اند. در روایات هم این تعبیر در مورد امام صادق و بقیه ائمه ع با نام یاد کرده اند. علاوه بر این تعابیر دیگر مثل ابی عبدالله یا الصادق نیز در روایات سکونی وجود دارد. شاید سکونی به خاطر تقیه اینگونه تعبیر می کرده است.

قرینه چهارم: روایات امام صادق از پدرانش برای سکونی
در بیشتر روایات امام صادق ع با سلسله سند عن آبائه عن رسول الله صلی الله علیه  و آله برای ایشان روایت نقل می کزد.
اشکال:
روایاتی که تنها از امام صادق و بدون سلسله سند باشد هم سکونی نقل کرده است. علاوه بر اینکه روات شیعه هم چنین تعبیراتی دارند.

قراینی شیعه بودن سکونی:
قرینه اول: عدم تصریح نجاشی به عامی بودن سکونی
با اینکه دأب نجاشی بیان مذهب مخالفین بوده و در مقدمه تصریح کرده است، ولی به مذهب سکونی اشاره¬ای نکرده است. به ویژه اینکه نام ایشان در اوایل کتاب است. پس مشخص می شود وی را امامی می دانسته است.

قرینه دوم: عدم تصریح شیخ به عامی بودن سکونی
شیخ در مقدمه فهرست گفته اگر راوی مذهب خلافی داشته باشد، تصریح می کنم و حال آنکه در مورد سکونی اشاره ای نکرده است.
اشکال:
خود شیخ در عده الاصول وی را عامی دانسته است.
جواب:
عده الاصول کتابی اصولی بوده و عامی بودن سکونی به عنوان یک مثال ذکر شده است. پس وقتی در فهرست که کتابی رجالی است به سنی بودن سکونی تصریح نکرده، مشخص می شود در عده در تطبیق مثال اشتباه کرده است.

قرینه سوم: روایات بر خلاف اهل سنت
نقل روایاتی که امام علیه السلام در مورد مخالفین و اهل سنّت وعده عذاب داده است. مثل روایت وسائل‏الشيعة ج 3، ص 150، ح3.
وَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيِّ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ سُئِلَ كَيْفَ أَصْنَعُ إِذَا خَرَجْتُ مَعَ الْجَنَازَةِ أَمْشِي أَمَامَهَا أَوْ خَلْفَهَا أَوْ عَنْ يَمِينِهَا أَوْ عَنْ شِمَالِهَا فَقَالَ إِنْ كَانَ مُخَالِفاً فَلَا تَمْشِ أَمَامَهُ فَإِنَّ مَلَائِكَةَ الْعَذَابِ يَسْتَقْبِلُونَهُ بِأَلْوَانِ الْعَذَاب‏.
همین روایت را ابوبصیر هم نقل کرده است.
معنا ندارد امام ع چنین روایتی برای یک سنی نقل کند و معنا ندارد سکونی سنی! این روایت را برای دیگران نقل کند.

قرینه چهارم: عدم تعرض شیخ بر عامی بودن در تهذیبین
با اینکه داب شیخ در تهذیبین این بوده که در تعارض روایات روایات امامی را مقدم می کند و بر عامی بودن راوی اشکال می کند، در هیچ روایتی به مذهب سکونی اشکال نکرده است.
با توجه به این مطالب مشخص می شود سکونی راوی امامی مذهبی است که تقیّه می¬کرده است و یا سنی بوده و سپس شیعه شده باشد. به هر حال با مذهب شیعه از دنیا رفته است.

به هر حال ایشان توثیق خاص ندارد، ولی برای اثبات وثاقت ایشان چند وجه می توان ذکر کرد:
وجوه عامه وثاقت سکونی:
وجه اول: توثیق شیخ طوسی در کتاب عدّۀ الاصول:
تقریب اول (محقق خویی):
شیخ طوسی در کتاب عدّۀ الاصول سکونی را توثیق کرده است. زیرا ایشان فرموده فساد عقیده مضر نیست و اگر کسی ثقه باشد، ولی عقیده شان فاسد باشد، روایاتش پذیرفته می شود و در نهایت هم چند راوی از جمله سکونی را از جمله این روات می داند.
با این بیان که هر چند لفظ ثقه را در مورد وی به کار نبرده است؛ امّا از آنجا که به عمل اصحاب بر روایات او تصریح کرده و به روایتی استشهاد کرده که در آن بر مراجعه به روایات اهل سنّت از امام علی علیه السلام امر شده، مشخص می شود مراد از اعتبار روایت وثاقت خود راوی است؛ زیرا امثال سکونی روایتی از حضرت امیر علیه السلام نقل نکرده¬اند. پس سکونی از اهل سنّت و ثقه است. 
استاد محمّد مؤمن قمی در توضیح فرمایش آقای خویی می فرماید: شیخ طوسی در کتاب عدّه می¬فرماید: در راوی عدالت شرط نیست. به همین خاطر طایفه شیعه به روایات راویان ثقه از مذاهب غیر شیعی هم عمل می-کنند.  بنابراین به نظر شیخ در عمل به روایات راوی وثاقت او شرط است. چون منزلت اهل سنت که بالاتر از شیعه نیستند که وثاقت در اهل سنت شرط نباشد. شیخ در جای دیگر از عده در مورد دو روایت متعارض می-فرماید: طایفه به روایات سکونی عمل کرده اند. پس مشخص می¬شود روایات سکونی شرط اصلی جواز عمل، یعنی وثاقت را داشته است. 

توضیح:
شیخ در عده سه نکته می فرماید:
1. خبر موثق در حال تعارض با خبر صحیح حجت نیست. ولی در غیر تعارض می توان به آن عمل کرد.
2. علت حجیت روایت موثق به خاطر روایتی است که می گوید: اگر روایتی از شیعه نبود، به روایات غیر شیعه می توان عمل کرد.
3. به همین خاطر طایفه به روایات سکونی عمل کرده اند.
بنابراین طایفه سکونی را ثقه می دانند.
عدة الاصول، شیخ طوسی، ج1، ص149: «فأما إذا كان مخالفا في الاعتقاد لأصل المذهب و روى مع ذلك عن الأئمة عليهم السلام نظر فيما يرويه. فإن كان هناك من طرق الموثوق بهم ما يخالفه وجب إطراح خبره. و إن لم يكن هناك ما يوجب إطراح خبره، و يكون هناك ما يوافقه وجب العمل به. و إن لم يكن من الفرقة المحقة خبر يوافق ذلك و لا يخالفه، و لا يعرف لهم قول فيه، وجب أيضا العمل به، لما روي عن الصادق عليه السلام أنه قال: «إذا نزلت بكم حادثة لا تجدون حكمها فيما رووا عنا فانظروا إلى ما رووا عن علي عليه السلام فاعملوا به»
«و لأجل ما قلناه عملت الطائفة بما رواه حفص بن غياث و غياث بن كلوب و نوح بن دراج و السكوني و غيرهم من العامة عن أئمتنا عليهم‏السلام، فيما لم ينكروه و لم يكن عندهم خلافه.»

استاد:
برای اثبات وثاقت می توان به دو قسمت از کلام شیخ استدلال کرد. صدر و ذیل.
استدلال به ذیل:
اصحاب با توجه به روایتی که می گوید: وقتی روایتی از شیعه نداشتید، به روایات اهل سنت می توانید عمل کنید. جواز عمل به روایات کسی ملازم با وثاقت راوی است. پس اصحاب بر وثاقت عده ای از جمله سکونی اجماع داشته اند.
اشکالات ذیل:
اولاً بین عامه و شیعه غیر امامی خلط شده است. شیخ در کتاب عدّه ابتدا مخالفین امامیه را دو دسته می¬کند (شیعه غیر امامی و اهل سنت) و تنها در مورد شیعه غیر امامی وثاقت را شرط می¬داند و در مورد اهل سنّت به روایت امام صادق علیه السلام استدلال می¬کند، پس مشخص می¬شود وثاقت در مورد آنها شرط نیست و تنها در جایی که روایتی از راویان شیعه وارد نشده باشد، می¬توان به روایات اهل سنّت از اهل بیت علیهم السلام عمل کرد. بنابراین این عمل به خاطر روایات بوده است و عمل اصحاب به روایات کسی ملازم با وثاقت وی نیست. این روایت خاص نیز مطلقا این عمل را جایز نمی داند و تنها در جایی است که روایت معارضی نداشته باشد. بنابراین به خاطر این روایت خاص اصحاب به روایات اهل سنّت عمل می¬کردند؛ نه اینکه آنها را ثقه بدانند. اصحاب نیز به خاطر همین مطلب به روایات ایشان عمل کرده اند. چون می فرماید: «ولاجل ما قلناه عملت الطایفه ...»

ثانیاً روایت از امیرالمومنین ع خصوصیت دارد. زیرا بقیه ائمه ع تقیه می کردند ولی حضرت امیر از کسی تقیه نمی کرده است. پس اصل برداشت شیخ و طایفه در الغاء خصوصیت اشتباه است. یعنی با توجه به روایاتی که می گوید: دشمنان از حضرت امیر سوال می کردند و جواب حضرت را برای هم نقل می کردند تا با ایشان مخالفت کنند. بنابراین روایاتی که در کتب اهل سنت از حضرت امیر ع نقل شده باشد، روایات ثابتی است. پس اشکالی که استاد مومن مطرح کرده اند که اهل سنت که بالاتر از شیعه نیست، وارد نیست، زیرا با این بیان روایات اهل سنت خصوصیت دارند.

ثالثاً اگر طایفه ایشان را ثقه می دانستند، چرا در هیچ یک از کتب رجالی خود شیخ و نجاشی و ... ایشان را توثیق نکرده اند و مرحوم صدوق نیز گفته است: من به متفردات سکونی عمل نمی¬کنم. (من لا يحضره الفقيه، ج‏4، ص344) بنابراین اصل عمل اصحاب به روایات سکونی مورد خدشه است.

استدلال به صدر:
عبارت صدر «ان کان مخالفا فی الاعتقاد ...» اطلاق دارد و شامل اهل سنت هم شود که در این صورت شهادت شیخ و اصحاب بر وثاقت ثابت می شود.
الا ان یقال:
ظاهراً شرط اصلی جواز به عمل به روایات وثاقت است. علّت اینکه شیخ در مورد اهل سنّت این شرط را تکرار نکرده، این است که شرط وثاقت را چند سطر بالاتر ذکر کرده بوده و نیازی به تکرار نبوده است؛ امّا حکم راویان شیعه غیر امامی را چند صفحه بعد مطرح می¬کند. به همین خاطر هم دوباره شرط وثاقت را متذکّر می¬شود.

اشکالات استدلال به ذیل:
اگر شرط اصلی جواز به عمل به روایات وثاقت است، پس چرا شیخ در مورد شیعه غیر امامی دوباره این شرط را تکرار کرده، ولی در مورد اهل سنّت آن را مطرح نکرده است. یعنی اگر مقسم راویان ثقه هستند لازم نبود در یکی از قسم ها دوباره آن شرط تکرار شود.

نتیجه:
بنابراین ذیل که قطعا دلالتی ندارد، اما در مورد صدر به خاطر همین شبهه نمی توان به ضرس قاطع این عبارت را دال بر وثاقت سکونی دانست.

وجه دوم: فتوای شیخ طوسی در تهذیب طبق روایت سکونی
1. تهذيب الأحكام، ج‏10، ص87: «مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ يَحْيَى عَنْ إِبْرَاهِيمَ عَنِ النَّوْفَلِيِّ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ أَنَّ عَلِيّاً عليه السلام قَالَ مَنْ أَقَرَّ بِوَلَدٍ ثُمَّ نَفَاهُ جُلِدَ الْحَدَّ وَ أُلْزِمَ الْوَلَدَ.
اشکال:
این روایت بخاطر موافقت با اخبار مورد فتوا قرار گرفته است، پس ربطی به وثاقت راوی ندارد.
2. روایت میراث مجوسی
اشکال:
عمل به متفرد سکونی به خاطر روایت عمل به روایات امیرالمومنین ع است، نه وثاقت سکونی.

وجه سوم: عدم طعن در تهذیبین در مقام حل تعارض
صغری: تهذیب ج8 ص152- استبصار ج1 ص69 و ص423

وجه چهارم: روایت با واسطه مشایخ ثلاثه (شیخ مرتضی حایری در کتاب الخمس)
محمد بن ابی عمیر با واسطه نوفلی از ایشان روایت نقل کرده است.
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنِ النَّوْفَلِيِّ عَنِ السَّكُونِيِ‏ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ص- عَنْ أَنْ يُشَابَ اللَّبَنُ بِالْمَاءِ لِلْبَيْعِ‏. (کافی، ج5، ص160)
اشکال:
مشکل مبنایی دارد.

وجه پنجم: روایت اصحاب اجماع
عبدالله بن مغیره در کتب اربعه حدود 150 روایت از او نقل کرده است. و فضاله بن ایوب(که بنابر قولی از اصحاب اجماع است) حدود 20 روایت بی واسطه (نمونه: کافی ج2ص468)
و در تهذیب یک روایت هم عبدالله بن بکیر از ایشان نقل کرده است(ج1ص185) که البته احتمال دارد اشتباه شده باشد و همان عبدالله بن مغیره باشد.
ان قلت:
عبدالله بن مغیره مردد بود. از کجا معلوم همان که از اصحاب اجماع است از ایشان نقل کرده باشد.
قلت:
بعید نیست اصحاب اجماع همان مولی جندب باشد، پس به قرینه راوی و مروی عنه که نوه عبدالله (حسن) از عبدالله مولی جندب از سکونی روایت دارد، مشخص می شود عبدالله بن مغیره ای که جزو اصحاب اجماع است، از سکونی روایت دارد.
اشکال:
مشکل مبنایی دارد.

وجه ششم: روایت بنو فضال از ایشان
احمد بن حسن بن علی بن فضال به چند واسطه از ایشان روایت نقل کرده است. تهذیب ج3ص328
همچنین علی بن حسن بن فضال با دو واسطه تهذیب ج4ص218
و حسن بن علی بن فضال با یک واسطه. امالی صدوق ص484 و ثواب الاعمال ص230
اشکال: چند احتمال در این جمله وجود دارد.
وثاقت خود بنی فضال، یعنی گمراهی آنان باعث نمی شود وثاقت آنان از بین رود.
وثاقت راویان واقع در اسناد روایات بنی فضال
صحت روایات بنی فضال بدون اثبات وثاقت روات
به نظر می رسد این عبارت بیش از احتمال اول ثابت نمی شود.

وجه هفتم: روایت من یطعن علی من یروی عن الضعفاء
احمد بن محمد بن عیسی در موارد معدودی از ایشان روایت نقل کرده است. خصال ج1 ص111 و تهذیب ج6ص299 و ص398
اشکال:
مشکل مبنایی دارد.

وجه هشتم: وقوع در اسناد کامل الزیارات
کامل الزیارات ص98 و 78
اشکال:
مشکل مبنایی دارد.

وجه نهم: وقوع در اسناد تفسیر قمی
ج1ص94 و ص149 و ص170 و ج2ص210 و 339
اشکال:
مشکل مبنایی دارد.

وجه دهم: اکثار روایت جلیل از ایشان
عبدالله بن مغیره بیش از 150 روایت بی واسطه از او نقل کرده است. و فضاله بن ایوب حدود 20 روایت بی واسطه (نمونه: کافی ج2ص468) جمیل بن دراج هم با عنوان شعیری (یکی از القاب سکونی) از ایشان روایت ارد.
اشکال:
مشکل مبنایی دارد.

وجه یازدهم: کثیر الروایه
اشکال:
مشکل مبنایی دارد.
 
وجه دوازدهم: استثناء نکردن ابن ولید روایات محمد بن احمد بن یحیی از سکونی 
ایشان جزء راویان روایات محمد بن احمد بن یحیی هستند. نمونه: تهذیب ج1ص260
اشکال:
مشکل مبنایی دارد.

وجه سیزدهم: روایت صحیح الحدیث از ایشان
احمد بن ادریس با واسطه از ایشان روایت نقل کرده است. مثال: تهذیب ج1ص311
اشکال:
مشکل مبنایی دارد.

وجه چهاردهم: وقوع در اسناد کافی و اکثار روایت کلینی از ایشان
کلینی صدها روایت را از ایشان نقل کرده است.
اشکال:
مشکل مبنایی دارد.

وجه پانزدهم: کونه من اصحاب الصادق علیه السلام
اشکال:
مشکل مبنایی دارد.

وجه شانزدهم: عدم تضعیف توسط نجاشی
تقریب (میر داماد در الرواشح السماویه ص67): نجاشی ملتزم است که هر کس که در او طعن یا اشکالی باشد در شرح حالش یا شرح حال شخص دیگری مطرح کند و پس هرکس که نامش ذکر شده ولی طعن و ضعفی مطرح نشده، اشکالی در مذهب و قدحی در روایت - بنابر نظر نجاشی - ندارد. پس ثقه بلکه بالاتر سند روایت قوی می شود.
اشکال: توثیقی هم ذکر نشده است.
علاوه بر اینکه مشکل مبنایی دارد.

وجه هفدهم: توثیق محقق
تقریب اول: توثیق محقق (معتبر، ج1، ص252)
اشکال:
هر چند محتمل الحس است و معتبر، خود محقق (معتبر، ج1، ص376) وی را تضعیف کرده است. پس تعارض می کند.
تقریب دوم: ادعای اجماع بر وثاقت ایشان توسط محقق در موارد متعددی 
اشکال:
در کتبی که از شیخ به ما رسیده تنها در عده چنین اجماعی هست
بر فرض هم در کتب دیگر باشد، بعید نیست بخاطر همان روایتی که در عده همین اجماعی بوده است. پس وجه جداگانه ای نخواهد بود.
تقریب سوم: محقق مدعی است اصحاب به روایات ایشان عمل کرده اند
اشکال:
بعید نیست بخاطر همان روایتی که در عده همین اجماعی بوده است. پس وجه جداگانه ای نخواهد بود.

وجه هجدهم: صاحب کتاب و اصل بودن 
مشکل مبنایی دارد.

وجه نوزدهم: معروفیت و عدم قدح
اشکال: محقق ایشان را تضعیف کرده بود.
علاوه بر اینکه مشکل مبنایی دارد.

وجه بیستم: ابتدای به سند سکونی در مشیخه
پس کتابش مشهور و معول علیه بوده است. بنابراین خودش هم ثقه است.

وجه تایید: تضعیف عامه ایشان را

نتیجه:
با توجه به مطالب ذکر شده و تمامیت برخی از وجوه مشخص می شود سکونی راوی امامی و ثقه ای است.


onvan:
بنان بن محمد (عبدالله بن محمد بن عیسی اشعری)

barrasi:
بنان بن محمد:
بنان بن محمّد (عبدالله بن محمد بن عیسی اشعری برادر احمد بن محمد بن عیسی) 
توثیق خاص ندارد؛
رجال‏الكشي، ص 512: «و حماد بن عيسى و حماد بن المغيرة و إبراهيم بن إسحاق النهاوندي يروي عنهم أحمد بن محمد بن عيسى في وقت العسكري و ما روى أحمد قط عن عبد الله بن المغيرة و لا عن حسن بن خرزاذ و عبد الله بن محمد بن عيسى الملقب ببنان أخو أحمد بن محمد بن عيسى.»
وجوه عامه وثاقت بنان بن محمّد:
1. وقوع در اسناد کامل الزیارات:
محقق خویی: عبدالله به خاطر وقوع در اسناد کتاب کامل الزیارات (ص13، 52، 70، 86، 100 و...) ثقه است؛ زیرا بنابر مقدمه کتاب تمام روات این کتاب ثقه هستند.

اشکال: ابن قولویه این روایت را با واسطه پسر عبدالله (حسن بن عبدالله) از عبدالله نقل کرده است. پس با این وجه نمی¬توان وثاقت بنان (عبدالله) بن محمّد را ثابت کرد؛ چون قدر متیّقن از مقدمه کتاب تنها وثاقت مشایخ و روات بلاواسطه ابن قولویه است.

2. وقوع در اسناد بشاره المصطفی
صغری: بشارة المصطفى لشيعة المرتضى (ط - القديمة)، ج‏2، ص: 237
اشکال مبنایی دارد.

3. عدم استثناء عبدالله از روایات کتاب محمّد بن احمد بن یحیی توسط ابن ولید:
محمد بن احمد بن یحیی حدود 100 روایت از بنان نقل کرده است. 
مرحوم وحید بهبهانی: از آنجا که ابن ولید روایات عبدالله بن محمّد را در لیست استثناء شده¬های روایات کتاب محمّد بن احمد بن یحیی ذکر نکرده مشخص می¬شود وی ثقه بوده است. 
اشکال مبنایی دارد.
 
4. استدلال شیخ در تهذیبین بر اساس روایت او
شیخ طوسی در تهذیب طبق روایتی از  سکونی که در طریق آن بنان واقع شده فتوا داده است.
تهذيب الأحكام، ج‏9، ص: 364، ح1
مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ يَحْيَى عَنْ بُنَانِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ الْمُغِيرَةِ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيٍّ ع‏ أَنَّهُ كَانَ يُوَرِّثُ الْمَجُوسِيَّ إِذَا تَزَوَّجَ بِأُمِّهِ وَ ابْنَتِهِ مِنْ وَجْهَيْنِ مِنْ وَجْهِ أَنَّهَا أُمُّهُ وَ وَجْهِ أَنَّهَا زَوْجَتُهُ.
قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ: قَدِ اخْتَلَفَ أَصْحَابُنَا رَحِمَهُمُ اللَّهُ فِي مِيرَاثِ الْمَجُوسِيِّ إِذَا تَزَوَّجَ بِأَحَدِ الْمُحَرَّمَاتِ مِنْ جِهَةِ النَّسَبِ فِي شَرِيعَةِ الْإِسْلَامِ فَقَالَ يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَ كَثِيرٌ مِمَّنْ تَبِعَهُ مِنَ الْمُتَأَخِّرِينَ إِنَّهُ لَا يُوَرَّثُ إِلَّا مِنْ جِهَةِ النَّسَبِ وَ السَّبَبِ اللَّذَيْنِ يَجُوزَانِ فِي شَرِيعَةِ الْإِسْلَامِ فَأَمَّا مَا لَا يَجُوزُ فِي شَرِيعَةِ الْإِسْلَامِ فَإِنَّهُ لَا يُوَرَّثُ مِنْهُ عَلَى حَالٍ وَ قَالَ الْفَضْلُ بْنُ شَاذَانَ وَ قَوْمٌ مِنَ الْمُتَأَخِّرِينَ مِمَّنْ تَبِعُوهُ عَلَى قَوْلِهِ إِنَّهُ يُوَرَّثُ مِنْ جِهَةِ النَّسَبِ عَلَى كُلِّ حَالٍ وَ إِنْ كَانَ حَاصِلًا عَنْ سَبَبٍ لَا يَجُوزُ فِي شَرِيعَةِ الْإِسْلَامِ فَأَمَّا السَّبَبُ فَلَا يُوَرَّثُ مِنْهُ إِلَّا بِمَا يَجُوزُ فِي شَرِيعَةِ الْإِسْلَامِ وَ الصَّحِيحُ عِنْدِي أَنَّهُ يُوَرَّثُ الْمَجُوسِيُّ مِنْ جِهَةِ النَّسَبِ وَ السَّبَبِ مَعاً سَوَاءٌ كَانَا مِمَّا يَجُوزُ فِي شَرِيعَةِ الْإِسْلَامِ أَوْ لَا يَجُوزُ وَ الَّذِي يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ الْخَبَرُ الَّذِي قَدَّمْنَاهُ عَنِ السَّكُونِيِّ وَ مَا ذَكَرَهُ أَصْحَابُنَا مِنْ خِلَافِ ذَلِكَ لَيْسَ بِهِ أَثَرٌ عَنِ الصَّادِقِينَ ع‏.
اشکال:
اثبات این وجه متفرع به دو شرط است: محفوف به قرینه نبودن روایت و طریق دیگر نداشتن شیخ و اثبات این دو شرط مشکل است.

5. اعتماد نجاشی بر او 
تنقیح المقال: در ترجمه محمدبن سنان، نجاشی روایتی را از بنان در مورد ابن سنان نقل می کند. که ظاهرا نشانه اعتماد نجاشی به بنان است. 
نجاشی، رقم 888: إن عبد الله بن محمد بن عيسى الملقب ببنان قال: كنت مع صفوان بن يحيى بالكوفة في منزل إذ دخل علينا محمد بن سنان فقال صفوان: إن هذا ابن سنان لقد هم أن يطير غير مرة فقصصناه حتى ثبت معنا و هذا يدل على اضطراب كان و زال‏.
اشکال: نجاشی نقل روایت کرده است و سپس مدلول آن را بیان کرده است. پس معلوم نیست نجاشی به وی اعتماد کرده باشد.

6. وقوع در طرق نجاشی به کتب
صغری: حداقل 9 مورد : از جمله در ترجمه اسماعیل بن ابی عبدالله (رقم65) و اسحاق بن غالب اسدی(رقم 173) و...
اشکال مبنایی دارد.

7. کونه کثیر الروایه
صغری: ایشان راوی صدها روایت در کتب اربعه است.
اشکال مبنایی دارد.

8. روایت اجلا:
حاجی نوری: از آنجا که اجلاّء و بزرگانی همچون محمّد بن يحيی، محمّد بن علي بن محبوب، محمّد بن حسن صفار، عبد اللّه بن جعفر حميري، احمد بن إدريس، سعد بن عبد اللّه و علي بن إبراهيم از عبدالله (بنان) بن محمّد روایت کرده¬اند، مشخص می¬شود وی راوی ثقه و جلیل القدری بوده است.  
اشکال مبنایی دارد.

9. روایت صحیح الحدیث عنه
صغری: نجاشی در ترجمه احمد بن ادریس فرموده: كان ثقة فقيها في أصحابنا كثير الحديث صحيح الرواية.
و احمد بن ادریس در موارد متعدد از بنان روایت نقل کرده است.
حاجی نوری: هر چند صحت نزد قدما اعم از وثاقت و وجود قراین و... باشد، اما امکان ندارد که نجاشی تک تک روایات را بررسی کرده باشد تا بفهمد همه روایات احمد به خاطر قراین صحیح بوده اند، پس مشخص می شود صحت روایت بخاطر وثاقت تمام روات بوده است.
اشکال مبنایی دارد.

10. وقوع در اسناد کافی
اشکال مبنایی دارد.

11. نقل روایت رجالیون از بنان
در مقام توثیق و تضعیف رجالیون به ایشان اعتماد کرده است. (کاعتماد الکشی علی احد ) (منتهی المقال ج1ص91) قیل : ان یذکره الکشی من دون طعن علیه . جعله بعض سببا لقبول روایته. (مقباس الهدایة ج2ص286)
اشکال مبنایی دارد.

12. روایت قمیون از ایشان
مثل احمد بن ادریس-سعد بن عبدالله- محمد بن یحیی- صفار ـ علی بن ابراهیم از ایشان روایت دارند.
قمیون بسیار دقیق بودند و از افراد ضعیف روایت نمی کردند.
اشکال مبنایی دارد.

13. روایت احمد بن محمد بن عیسی از ایشان
با اینکه احمد افراد ضعیف را از قم بیرون می کرده از ایشان (برادرش) روایت کرده، پس مشخص می شود وی ثقه بوده است.
اشکال مبنایی دارد.

14. کونه من معاریف من دون ورود قدح فیه
صغری: هم پدر و هم برادر ایشان، رئیس قم حساب می شدند. در ثانی راویان زیادی از او نقل روایت کرده اند از جمله: محمد بن یحیی العطار- علی بن ابراهیم- سعد بن عبدالله- احمد بن ادریس- حمیری- محمد بن حسن صفار- محمد بن علی بن محبوب که نشانه شهرت و معروفیت ایشان است.
هم صغرویا (مشهور بودن بنان) و هم کبرویا این وجه مخدوش است.

15. وقوع در روایات معارض تهذیب بدون اشکال سندی توسط شیخ
تهذیب، ج3، ص167 و استبصار، ج3، ص25 و177و331.
اشکال مبنایی دارد، چون در مواردی شیخ به کسی اشکال کرده و در جای دیگری اشکال نکرده است.

نتیجه:
از میان وجوه تنها وجه چهارم (فتوای شیخ طبق روایت او) قابل اعتناست، که آن هم متفرع بر دو شرط بود که اثبات آن مشکل است. بنابراین وثاقت ایشان قابل اثبات نیست.


barrasi:
توثيق خاص ندارد اما از آنجا كه در اسناد كامل الزيارات واقع شده است،[كامل الزيارات، ب11، ح1]  پس ثقه است؛ چرا كه ابن قولويه در مقدمه كامل الزيارات  مي گويند:«...در اين كتاب فقط رواياتي كه از افراد موثق از اصحاب ـ خداوند آنان را مشمول رحمت خود كند ـ به ما رسيده ، ذكر كردم. و از راويان گمنام، يعني كسانيكه به نقل روايت معروف و به ذكر حديث و علم مشهور نيستند روايت نقل نكرده ام هر چند حديثشان از معصومين عليه السلام باشد». از اين عبارت مستفاد است كه ابن قولويه تمام اسناد كامل الزيارات (باواسطه و بدون واسطه) را ثقه دانسته از طرفي ابن قولويه اقدم از شيخ است پس توثيق او حجت است هر چند توثيق به نحو عام باشد شيخ حر عاملي با عبارت فوق بر وثاقت تمام روايان ابن قولويه در اين كتاب، بي واسطه و با واسطه، استدلال كرده.[وسائل الشيعه، ج30، ص202]  محقق خوئي نيز در ابتدا از صاحب وسائل متابعت نموده و در معجم رجال  و كتابهاي فقهي اش  بر اين مدعا اصرار مي‌ورزد و بر مبناي اينها 388 راوي كه در سند روايات اين كتاب واقع شده اند توثيق مي‌شوند اگر چه در اواخر محقق خويي در پي استفتائي كه از ايشان منتشر شد از نظريه و ثاقت تمام راويان كتاب كامل الزيارات برگشت و فقط اساتيد بي واسطه ابن قولويه را قبول كرد.[صراط النجاة. ج2، ص475، ميرزا جواد تبريزي و شرح العروة الوثفي، ج2، ص144، و 290 شهيد سيد محمد باقر صدر و ثاقت اساتيد بلا واسطه ابن قولويه معتقد هستند.]


barrasi:
توثيق خاص ندارد لكن چون از مشايخ بلاواسطه محمد بن ابي عمير است و در كتب رجالي تضعيف هم ندارد با اين وجه عام توثيق مي شود.

TSadough:
فقد رويته عن محمد بن علي ماجيلويه رضي الله عنه عن عمه محمد بن ابي القاسم عن احمد بن ابي عبدالله عن ابيه عن محمد بن ابي عمير عن محمد بن عمران العجلي.
طریق صحیح است؛ زیرا اگر هم وثاقت محمد بن علي ماجيلويه ثابت نشود، باز مشکلی نیست؛ چون عدم وثاقت راوی اول بنابر مبنای صحیح ضرری نمی زند؛ چرا که یا خود صاحب کتاب مشهور است و یا تنها ناقل کتاب مشهور است که با شهرت کتاب نیازی به اثبات وثاقت او نداریم.
به عبارت دیگر عدم اثبات وثاقت شيخ بلا واسطه صدوق و راوي اول در مشيخه مشكلي ندارد ( البته به شرط آنكه تضعيف نشده باشد) چون يا خودش صاحب كتاب مشهور و معتمد است و يا در طريق كتاب مشهور واقع شده است به عبارت ديگر زيرا صدوق روايت را يا از كتاب اين راوي اول ( محمدبن علي ماجيلويه در اينجا) گرفته پس كتابش معتمد عليه اصحاب بوده پس خودش ثقه بوده است و يا از كتاب يكي از افراد بعدي گرفته كه در اين صورت بود و نبود راوي اول ( محمد بن علي ما جيلويه) علي السويه است.  
2ـ محمد ابي القاسم: ثقه
3ـ احمد بن ابي عبدالله ( احمد بن محمد بن خالد برقي): ثقه
4ـ عن ابيه محمد بن خالد (ابي عبدالله) (برقي پدر) : ثقۀ بعد البحث
5ـ محمد بن ابي عمير زياد بن عيسي: ثقه
6ـ محمد بن عمران العجلي: ثقۀ بالوجوه العامّۀ


barrasi:
هيچ توثيق خاصي ندارد و ايشان برادر عمر بن ‌حنظله‌اي هستند كه رواياتش تلقي به قبول مي باشد  در عين حال چند راه براي توثيق علي بن حنظله گفته شده است از جمله:
الف: وقوع حسن بن علي بن فضال در سند
و اين همان مبناي شيخ انصاري ره است كه تمامي مشايخ بني فضال ثقه و مراسيل آنها حجت است[المكاسب المحرمه، ج4، ص366]
تقريب آن اينچنين است: امام عليه السلام در جواب گروهي كه از بني فضال مي پرسيدند فرمودند :«خذوا بما رووا و ذروا ما راوا»  يعني روايات بني فضال را اخذ كنيد اما فتاواي و نظريات آنان راقبول نكنيد. برداشتي كه مي شود اين است كه تمامي مشايخ آنها (باواسطه و بي واسطه) ثقه هستند چون امام عليه السلام مي فرمايند: به روايات آنان عمل كنيد اگرواسطه ها ضعيف بودند امام عليه السلام به اخذ روايات آنان امرنمي فرمودند پس حتي مرا سيل آنها هم حجت است.
اشكال:
بیان امام علیه السلام بر مدعاي گفته شده دلالت ندارد چون بني فضال از راويان حديث بودند و سپس فاسد و منحرف شدند امام عليه السلام در پاسخ به سوال پيرامون آنان مي فرمايد: خذوا بمارووا... يعني همانطور كه قبل از فساد عقيده رواياتشان را بعد از بررسي سند اخذ مي كرديد پس از فساد عقيده هم همانطور عمل كنيد  اما مواظب عقايد فاسدشان باشيد در غير اين صورت ترجيح فاسدان بر ديگران مي شود در نهايت فقط خود آنها توثيق شده اند و دلالتي بر وثاقت مشايخ آنها ندارد.
ب ـ بودن راوي از اصحاب اجماع (عبدالله بن بكير).
در اينجا چون عبدالله بكير از حنظله روايت كرده ايشان توثيق مي شوند.
اشكال: اقوال در مورد اصحاب اجماع مختلف است كه بررسي آن زمينه اي ديگرمي طلبد لكن قول حق اين است كه اصحاب اجماع تنها خودشان ثقات و عالم و عارف و بصير هستند و از كلام کشّی نمي توان بيشتراز اين استفاده نمود.
ج: روايت بصائر الدرجات [بصائر الدرجات، جز7، حديث يك،ص328] 
آقاي خويي مي فرمايند:  وثاقت علي بن حنظله مبتني بر روايت صحيحه اي است كه در بصائر الدرجات نقل شده است و تضعيف ما در ابتدا به جهت غفلتمان از اين روايت بود اينكه امام عليه السلام مي فرمايند «لاتقل هكذا يا ابالحسن فانك رجل ورع» در اينجا اباالحسن كنيه علي بن حنظله است و امام عليه السلام ايشان را به ورع كه فوق عدالت و وثاقت است توصيف نموده‌اند در نتيجه شكي در وثاقت ايشان نيست.[موسوعه الامام الخويي، ج14، ص480]


barrasi:
در مورد مسمع با توجه به سه قرینه می توان او را از ثقات دانست: 
قرینه اول: مرحوم نجاشی، او را شیخ و استادِ بکر بن وائل و از ممدوحین بر می شمارد.
رجال‏النجاشي، ص‏420 : «شيخ بكر بن وائل بالبصرة و وجهها و سيد المسامعة و كان أوجه من أخيه عامر بن عبد الملك و أبيه»  
قرینه دوم: مرحوم کشی، نقل می کند که محمد بن مسعود دربارة مسمع از علی بن حسن فضال سؤال می کند و ایشان در جواب، او را پسر مالک، اهل بصره و ثقه معرفی می کند.
رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالرابع/310 رقم 560 - قال محمد بن مسعود: سألت أبا الحسن علي بن الحسن بن فضال عن مسمع كردين؟ فقال: هو ابن مالك من أهل البصرة و كان ثقة. 
قرینه سوم: صفوان از او روایت دارد. 
وسائل الشيعة»، ج‏8، ص 526 // «الاستبصار فيما اختلف من الأخبار»، ج‏2، ص 331 // «تهذيب الأحكام»، ج‏5 ، ص 426.


barrasi:
توثیق خاص ندارد؛ ولی با توجه به کلام مرحوم شیخ در کتاب «العدة» مبنی بر اینکه احمد بن محمد بن ابي نصر  از جمله کسانی است که فقط از افراد راستگو نقلِ حدیث می کنند؛ می توان ایشان را ثقه دانست،


barrasi:
عمر بن رباح توثیق خاص ندارد؛ ولی با توجه به کلام شیخ در کتاب «العدة» مبنی بر اینکه صفوان بن یحیی از جمله کسانی است که فقط از افراد راستگو نقل حدیث می کند، از ثقات بشمار می رود.


barrasi:
هر چند توثیق خاصی در کتب رجالی برای او ذکر نشده؛ و تنها مرحوم شیخ در رجال او را واقفی معرفی می کند؛[«رجال‏النجاشي»، رقم123، ص54 و «رجال‏الطوسي»، أصحاب‏أبي‏الحسن، رقم4972، ص334 ]  اما می توان با توجه به کلام مرحوم شیخ مفید در «الارشاد»،  او را ثقه دانست. البته بنابر روایاتی که مرحوم کلینی و صدوق از خود او مبنی بر ولایت و امامت حضرت علی بن موسی الرضا علیه السلام نقل می کنند  و سکوت مرحوم نجاشی و شیخ در فهرست نسبت به واقفی بودن او، می توان قول به وقف را نپذیرفت؛ هر چند که بر فرض ثبوت آن، ضرری به توثیق ایشان وارد نخواهد شد.[الإرشاد، ج 2، ص 248 ]


barrasi:
وی در کتب رجالی توثیق نشده است.
تنها در رجال نجاشی ، رقم 318 ، آنهم در ترجمه جعفر بن محمد بن قولویه آمده : « من خيار أصحاب سعد »
اما با توجه به توثیق جعفر بن محمد بن قولویه (پسرش) در مقدمة کتاب «کامل الزیارات» که حداقل نسبت به مشایخ بلا واسطه ایشان دلالتی تمام و کمال دارد، ایشان ثقه است.


barrasi:
حسين بن عبيدالله:
نجاشي در مورد ايشان مي فرمايد: «... بن ابراهيم الغضائري ابو عبدالله شيخنا رحمه الله له كتب... اجازنا جميعها و جميع رواياته عن شيوخه».[رجال النجاشي، رقم 166.] 
شيخ طوسي در رجال خود آورده اند: «يكني ابا عبدالله كثير السماع، عارف بالرجال و له تصانيف ذكرناها في الفهرست [درفهرست ذكر نكرده اند  و به همين جهت آقاي خويي در معجم، ج6، ص20 مي فرمايند: « لاتوجد ترجمة الرجل في نسخ الفهرست المتاخرة واظن انها سقطت منها و كانت موجودة في نسخة الاصل فان جلالة مقام الشيخ ره تابي عن ان يخبر بشيء لااصل له و يويد ما ذكرناه ان ابن داود نسبت الي الفهرست ترجمة الرجل و هذا يكشف عن وجود ما في النسخة التي كانت عنده».] سمعنا منه و اجازلنا بجميع رواياته».[رجال الطوسي، رقم 6117.] 
ايشان توثيق خاص ندارد اما وجوه توثیقی برای ايشان مي‌توان بيان نمود:
وجوه توثیق:
وجه اول: توثیق ابن طاوس در فرج المهموم 
علامه مامقانی می فرمایند [تنقیح المقال، ج1، ص333]: ابن طاوس در کتاب فرج المهموم حسین بن عبید الله را توثیق نموده اند و عبارت مربوطه را نیز نقل می نمایند : «روینا بأسانید جماعة عن الشیخ الثقه الفقیه الفاضل ، الحسین بن عبید الله الغضائری ...  ».[فرج المهموم ، ص 97]
اشکال (محقق خویی)
توثیقات افرادی که بعد از زمان شیخ می زیستند حجیت ندارد. پس توثیق ابن طاووس معتبر نیست. چون از قدما نمی باشد.
استاد:
اولاً ادعا شده که ایشان کتابخانه ای عظیم داشته و به تمامی کتب و اجازات دسترسی داشته است. بنابراین اخبار ایشان حسی و یالااقل محتمل الحس و الحدس است و توثیقات او حجت است.
ثانیاً در خصوص حسین بن عبیدالله محتمل الحس است؛ زیرا ابن طاووس فاصله زیادی با ابن غضائری نداشته است. پس توثیق ایشان نسبت به ابن غضائری حجت است.
بنابراین توثیقات ابن طاووس حجت است و در این جهت مثل نجاشی، بلکه بالاتر است، چون به همه کتب طریق داشته و همه را نیز مورد مطالعه قرار داده است.

وجه دوم : توثیق علامه
مرحوم استرآبادی در الوسیط (ص66):
علامه حلی در فائده هشتم کتاب خلاصة الاقوال ، طریق شیخ به محمد بن علی بن محبوب را که ضمن آن حسین بن عبید الله است ، صحیح دانسته اند [خلاصة الاقوال ، ص 436 ] در نتیجه با این بیان ایشان ثقه هستند.
اشکال (خویی):
اینکه علامه طریق شیخ به محمد بن علی بن محبوب را تصحیح کند وثاقت حسین بن عبیدالله ثابت نمی شود؛ زیرا
اولا طریق شیخ به محمد بن علی بن محبوب منحصر به این طریق نیست و شیخ طریق صحیح دیگری به ایشان دارد.
ثانیاً توثیقات علامه حدسی است و معتبر نیست.
جواب (استاد):
اولا صریح کلام علامه این است که طریق مشیخه را صحیح دانسته است. پس وجود طریق صحیح در فهرست ربطی به طریق مشیخه ندارد.
ثانیا حدسی بودن توثیقات علامه ادعای بی دلیل است. زمان برای ما مهم نیست، بلکه باید ببینیم فرد به کتب دسترسی داشته یا نه. به نظر می رسد علامه نیز مثل ابن طاووس است و توثیقات او محتمل الحس و الحدس است. اصلا نیازی به کتب قبل از شیخ نداریم و کتب زمان شیخ کافی است. زیرا حسین بن عبیدالله در زمان شیخ می زیسته است. علاوه بر اینکه علامه دسترسی به اجازه نامه ها و ... داشته و یکی از بهترین راهها برای اثبات وثاقت اجازه نامه هاست.
ان قلت: اجتهاداتی که در خلاصه آمده نشانگر حسی نبودن توثیقات علامه است.
قلت: اغلب عبارات موجود در خلاصه نقل کلمات رجالیون است و تنها در مواردی که تصریحی نیست اجتهاد می کند و به اجتهاد خود تصریح می کند. بنابراین در مواردی که تصریح به اجتهاد نکرده، حسی یا لااقل محتمل الحس است.

تقریب دوم:
از اینکه علامه حسین بن عبیدالله را در قسم اول (ثقات) آورده و در مورد ایشان گفته: «شیخ الطایفة».
الخلاصةللحلي/الفصل‏السادس‏في‏الحاء/الباب‏الثاني‏في‏الحسين/50رقم11 - الحسين بن عبيد الله بن إبراهيم الغضائري يكنى أبا عبد الله كثير السماع عارف بالرجال و له تصانيف ذكرناها في كتابنا الكبير. شيخ الطائفة سمع الشيخ الطوسي (ره) منه و أجاز جميع رواياته مات رحمه الله في منتصف صفر سنة إحدى عشرة و أربعمائة و كذا أجاز للنجاشي.
اشکال (خویی):
توثیقات علامه حدسی است و معتبر نیست.
جواب: همان جوابی که در ذیل تقریب قبل گذشت.
ان قلت: در مبنای برخی مثل شهید ثانی ما نیاز به دو توثیق داریم و از آنجا که معلوم نیست این دو توثیق، توثیق دو نفر باشد و به احتمال زیاد هر دو از یک نفر نقل می کنند. بنابراین طبق این مبنا وثاقت ثابت نمی شود.
قلت: شیخ الطایفه یعنی توسط همه توثیق شده است.
الا ان یقال: یک نفر این لقب را مطرح کرده و بقیه آن را تکرار کرده اند و به آن لقب مشهور شده است. پس باز توثیق یک نفر است.

وجه سوم: توثیق ابن داوود
ابن داوود ایشان را در قسم اول (ممدوحین) ذکر کرده است.
رجال‏ابن‏داود/الجزءالأول‏من.../باب‏الحاءالمهملة/124 رقم 475 - الحسين بن عبيد الله بن إبراهيم الغضائري أبو عبد الله لم [جش جخ ست‏] كثير السماع عالم بالرجال شيخنا روى عنه الشيخ سماعا و إجازة و كذا النجاشي مات سنة أحد عشر و أربعمائة.
علاوه بر این ابن داوود طریق شیخ به عده ای از جمله محمد بن علی بن محبوب را صحیح دانسته است. پس حسین بن عبیدالله که در این طریق واقع شده است ثقه است.
رجال‏ابن‏داود ص :  557
و منها: أن كلا من الشيخ أبي جعفر محمد بن الحسن الطوسي و الشيخ الصدوق أبي جعفر محمد بن بابويه روى عن رجال لم يلقهم لكنه بينه و بينهم رجال فمنهم الثقات المستقيمون مذهبا فذاك السند صحيح. و منهم الموثقون مع فساد مذهبهم فذاك عنده قوي و منهم المجروحون فذاك السند ضعيف و قد أوردت كلا من الأنواع الثلاثة إجمالا ليضبطوا و يراعى:
أما الصحيح مما يتعلق بالشيخ أبي جعفر محمد بن الحسن الطوسي فما رواه في التهذيب و الاستبصار عن محمد بن يعقوب الكليني. و عن علي بن إبراهيم بن هاشم. و عن محمد بن يحيى العطار. و عن أحمد بن إدريس. و عن الحسين بن محمد. و عن محمد بن إسماعيل. و عن حميد بن زياد و عن أحمد بن محمد بن عيسى. و عن أحمد بن محمد بن خالد. و عن الفضل بن شاذان. و عن الحسين بن سعيد. و عن محمد بن أحمد بن يحيى الأشعري. و عن محمد بن علي بن محبوب.
استاد:
ظاهر این کلام این است که این فرمایش شبیه کلام علامه است و در مقام بیان طریق موجود در تهذیبین است و ربطی به طریق فهرست ندارد که اشکال آقای خویی وارد شود. بنابراین با همان وجهی که در وجه توثیق علامه و ابن طاووس گفتیم توثیقات ایشان نیز حجت می شود.

وجه چهارم : توثیق نجاشی
تقریب اول: مشایخ مرحوم نجاشی 
محقق خویی میفرمایند: حسین بن عبید الله غضائری شیخ مرحوم نجاشی می باشد و تمامی مشایخ نجاشی ثقات هستند در نتیجه ایشان نیز ثقه هستند .
استاد: مفصلا وجوه مطرح شده پاسخ داده شده است. البته یکی از ادله (شیوخنا الثقات) مورد قبول استاد قرار گرفت.
تقریب دوم: ترحم نجاشی
در موارد زیادی بر همه اساتید ترحم کرده است و کثرت ترحم و ترضی دال بر توثیق است.
تقریب سوم: استناد به توثیقات و تضعیفات حسین بن عبیدالله
در ترجمه ابوعبدالله الکاتب و... تضعیفات را از ایشان نقل کرده است.
این وجه تام است. 
تقریب چهارم: وقوع در طرق نجاشی
طبق مبنای آقای وحید کسی که در طرق نجاشی واقع شود، ثقه است. زیرا نجاشی در مقدمه اشاره می کند که این کتاب را در جواب شبهه نداشتن کتاب و ریشه برای شیعه نگاشته اند. برای اثبات این مطلب باید افراد واقع در طرق ثقه باشند. حسین بن عبیدالله هم در موارد متعددی در طرق نجاشی واقع شده است.
استاد: موارد نقض فراوانی بر این وجه وجود دارد و در موارد زیادی طریق وجود ندارد و یا افرادی در طرق واقع شده که خود نجاشی وی را تضعیف کرده است. علاوه بر اینکه وثاقت عند الشیعه برای مخالفین فایده ای ندارد. بنابراین نجاشی این کتاب را برای منصفین از مخالفین نوشته است.
تقریب پنجم: مبنای میرداماد در «الرواشح السماویة» (ص67):
مرحوم نجاشی ملتزم شده که هر کسی که در او طعن و اشکالی وجود داشته باشد در شرح حال خود شخص یا شخص دیگری ذکر کند؛ بنابراین هر گاه نجاشی ضعف راوی را بیان نکند و تنها نام وی را بدون مدح یا ذمی نقل کند و در مورد وثاقت راوی سکوت کند، نشانه این است که آن راوی در دیدگاه نجاشی از هر طعن و اشکالی مبرّا است و حتی از حیث مذهب نیز مشکلی ندارد. بر این اساس تمام مشایخ نجاشی و تمام کسانی که اسامی آنها در کتاب رجال نجاشی آمده و نجاشی در مورد وثاقت و مذهب آنها سکوت کرده امامی ثقه هستند. 
اشکال:
مرحوم میرداماد روش مرحوم نجاشی را توثیق و تضعیف می داند. درست است که نجاشی نوعاً به توثیق و تضعیف اشاره می کند و کسی که برایش توثیق یا تضعیف ثابت باشد نقل می کند، ولی نجاشی در جایی متعرض این روش نشده است. بله، شیخ طوسی چنین روشی دارد و در مقدمه به آن اشاره کرده است. بنابراین از عدم نقل توثیق و تضعیف توسط نجاشی، توثیق ثابت نمی شود.
هر چند این وجه از نظر کبروی قابل خدشه است، اما در مورد حسین بن عبیدالله که معاصر نجاشی بود، بعید نیست این وجه ثابت باشد. چون ضعفی برای او نقل نکرده است.
الا ان یقال: پس چرا مثل بقیه او را توثیق نکرده است.

وجه پنجم: استناد شیخ به روایات وی
استبصار، ج1، ص38:
وَ الَّذِي يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ مَا أَخْبَرَنَا بِهِ الْحُسَيْنُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ...

تقریب اول: با توجه به مشیخه مشخص می شود قطعاًً شیخ طرق صحیح دیگری داشته، ولی به بیان این طریق اکتفا کرده است. پس مشخص می شود او را ثقه می دانسته است.
استاد: شاید به خاطر اینکه می دانسته طرق صحیح دیگر دارد و روایت را هم از کتاب نقل کرده است، به نقل طریق مشکل دار اکتفا کرده است.
تقریب دوم: اینکه شیخ طبق روایت حسین فتوا داده است، مشخص می شود او را ثقه می دانسته است. البته دوقلو نبودن طریق و همچنین نبود روایات مشابه در باب شرط است. (یک روایت با یک طریق)
استاد: همان اشکال تقریب اول بر این تقریب نیز وارد است. البته در مورد روات اخیر این اشکال وارد نیست.
علاوه بر این، این وجه مبتنی بر این است که شیخ روایت را تنها بخاطر وثاقت روات حجت بداند و حال آنکه ممکن است بخاطر شهرت کتاب یا قراین دیگر روایت را حجت بداند.

تقریب سوم: داب شیخ در حل تعارضات این بوده که اشکال سندی هم می کرده است. پس اگر در هیچ جا به حسین بن عبیدالله اشکال نگرفته، مشخص می شود او را ثقه می دانسته است.
استاد: در موارد بسیاری شیخ در یک جا اشکال کرده و در جای دیگر (در همان کتاب یا در استبصار) حرفی نزده است. 

وجه ششم: توثیق شهید ثانی
شهید ثانی در الرعایه فی علم الدرایه ص 192 می نویسد: لا یحتاج احد من هولاء المشایخ المشهورین الی تنصیص علی تنزیه و لا بینة علی عدالة لما اشتهر فی کل عصر من ثقتهم و ضبطهم و ورعهم زیادة علی العدالة.
راویان بعد از شیخ کلینی مشهور به وثاقت بودند هرچند شهید ثانی از متاخرین است و توثیقاتش حسی نیست، اما ایشان نقل شهرت کرده نه اینکه خود توثیق کند. پس بسیاری از راویان از جمله احمد بن عبدون، تمام مشایخ نجاشی و ... توثیق می شوند.
ان قلت: شهید ثانی چند سطر بعد می گوید: مشایخ مشهور فلان خصوصیت را دارند. پس احتمال دارد تنها در مورد مشایخ مشهور وثاقت هم ثابت می شود و احتمال دارد حکم قبلی (وثاقت) در مورد همه مشایخ بعد از کلینی باشد.
قلت: ظاهراً جمله اول مطلق است و شامل همه مشایخ بعد از کلینی می شود. البته شهرت فی الجمله باید ثابت باشد.
در مورد حسین بن عبیدالله که شهرت ثابت است این وجه ثابت است.

وجه هفتم: مروی عنه یکی از مشایخ ثلاثه (شیخ و کلینی و صدوق)
برخی معتقدند تمام مشایخ صاحبان کتب اربعه را ثقه می دانند. از آنجا که حسین مروی عنه شیخ طوسی است، پس وی ثقه است.
استاد: این مبنا تام نیست و موارد نقض بسیاری دارد.

وجه هشتم: بودن از معاریف و عدم ورود قدح (مبنای آقای تبریزی) 
اگر کسی در زمان خودش مشهور باشد و هیچ قدحی بر او وارد نشده باشد مشخص می شود شخص ثقه و مورد اعتمادی بوده است ما نحن فیه حسین بن عبید الله غضائری از مصادیق این مبنا است پس ثقه است.
اشکال:
هر چند از نظر صغروی خدشه ای در آن نیست و شهرت داشته است، اما از نظر کبروی اتفاقا در مواردی که شخص مشهور باشد، ضعف ها کمتر گفته می شود و نقض آن این است که پس چرا او را توثیق نکرده اند؟ 

وجه نهم: شیخ الإجازه بودن 
اگر یک راوی شیخ الاجازه باشد، بدین معنا که کرسی درس و بحث عمومی داشته باشد و مشغول نقل روایات برای تعدادی شاگرد باشد، این اعتماد عمومی مردم و علما کاشف از وثاقت و اعتماد داشتن علما به این روای است.
البته صغرای این چنین اجازه ای باید ثابت باشد. همانطور که در وجوه قبلی گفتیم حسین بن عبیدالله عالمی مشهور بوده و از مشایخ اجازه نجاشی و شیخ و... بوده است.
البته شیخ الاجازه به معنای اینکه تعدادی کتب یا روایت را به یک یا چند راوی اجازه داده دلالتی بر وثاقت نمی کند. 

وجه دهم: روایت اجلا یا اکثار روایت یک جلیل
حاجی نوری: اگر اجلّا و بزرگان و راویان سرشناس از کسی روایت نقل کنند، مشخص می شود وی راوی ثقه و جلیل القدری بوده است؛ زیرا از نقل اجلّا ظن به وثاقت حاصل می شود. (خاتمة المستدرك، ج‏4، ص: 160 )
افراد بزرگی مثل شیخ و نجاشی و پسر حسین (احمد) و... از ایشان کثرت نقل دارند.
اشکال:
عنوان خوبی است ولی تطبیق آن سخت است. زیرا شاید کل کتب خود را به دیگران در یک لحظه اجازه دهد، که در این صورت نقل دیگران دلیلی بر وثاقت نمی شود.
به هر حال این امر بسته به اطمینان شخصی هر کس است و اگر از نقل اجلا برای کسی اطمینان حاصل شود حجت است.

وجه یازدهم: در اسناد مزار ابن مشهدی
عبارتی در مقدمه این کتاب آمده است: «فانی قد جمعت فی کتابی هذا من فنون الزیارات ... ما اتصلت به من ثقات الرواة الی السادات» که دلالت بر وثاقت تمام روات کتاب دارد.
اشکال:
درست است که ابن مشهدی که با توثیق شهید ثانی و صاحب وسایل ثقه است و از سوی دیگر چون نزدیک زمان حسین بن عبیدالله بوده، توثیقش نسبت به ایشان ثابت است، اما اشکال اصلی این است که موارد نقض بسیاری (نقل از ضعاف مسلّم، نقل مرفوع و بدون سند و ...) فراوان دارد، پس مشخص می شود که ایشان از حرفش برگشته است.

وجه دوازدهم: کثیر الروایة 
حسین بن عبیدالله هزاران روایت دارد، چون در بسیاری از طرق مشیخه و طرق نجاشی و دیگران واقع شده است. کثرت روایت با توجه به رویات (اعرفوا منازل الرجال ...) دال بر توثیق است. پس ایشان ثقه هستند.
استاد:
این روایات دلیل بر توثیق نیست. ولی کثرت انس با مروی عنه و کثرت رفت و آمد از قراین دال بر وثاقت است. یعنی وقتی شیخ و امثال او با کسی انس داشته و رفت و آمد داشته باشند، قطعا اگر ثقه نبود، این همه رفت و آمد نمی کردند. چون قطعا از او شناخت پیدا می کنند. پس با این وجه نیز وثاقت قابل اثبات است.

وجه سیزدهم: وقوع در اسناد چندقلو
 اینکه ایشان در طرق صدها کتاب و روایت واقع شده که طرق دیگری نیز داشته اند، ولی شیخ و دیگران اختلاف نسخه ای بین نسخه ایشان و سایر نسخ روات ثقه نقل نکرده اند مشخص می شود وی فرد ثقه و مورد اعتمادی بوده است.
 
وجه چهاردهم: روایت من یطعن الرجال عن الروای
یعنی اگر کسی که بیشتر روات را تضعیف کرده است از یک راوی نقل روایت کند، مشخص می شود آن راوی ثقه است. احمد بن حسین بن عبیدالله طبق نقل نجاشی از پدرش روایت دارد. پس ثقه است.
استاد: اولا من یطعن الرجال  بودن احمد بن حسین اول کلام است.
ثانیا نقل روایت از کسی دلیل نمی شود که او را ثقه بداند. یعنی منافات ندارد که کسی دیگری را ضعیف بداند، ولی از او روایت کند، مگر اینکه مبنای راوی، عدم نقل از ضعاف باشد.

نتیجه:
با توجه به تمامیت بسیاری از وجوه، وثاقت حسین بن عبیدالله ثابت می شود.


