# Rovat

barrasi:
اسحاق بن یعقوب:  
در مورد اسحاق بن یعقوب توثیق خاص وارد نشده است. اما برای اثبات وثاقت وی می تون به چند وجه استدلال کرد:
وجه اول:
 اسحاق بن یعقوب شخصی است که کلینی از او روایت کرده و گفته است که توقیعی از طرف امام زمان عج به او صادر شده است و افتراء توقیع به امام زمان عج در موقعیتی که برای توقیع ارزش خاصی بود – به نحوی که جز برای ثقات صادر نمی شد - ممکن نیست مگر از طرف یک شخص خبیث رذل که در این صورت امر اسحاق بن یعقوب دائر مدار این میشود که بگوییم یا در اعلی درجه وثاقت بوده و یا از خبیث ترین مردم بوده است که توقیعی به اسم امام زمان عج جعل کرده است که اگر صورت دوم صحیح باشد همچنین امری عادتا بر شیخ کلینی ره مخفی نمی ماند با آن دقت و ضبطی که ایشان در نقل حدیث داشته است مخصوصا اینکه ایشان معاصر با غیبت صغری و عصر توقیعات است .
ولاية الأمر في عصر الغيبة، ص :120‌
وجه دوم:
اگر فرض کنیم کذب اسحاق بن یعقوب را،یا فرض کذب می شود در اصل توقیع و یا در بعض خصوصیات توقیع، صورت اول صحیح نیست چون همچنین امری بر مثل مرحوم کلینی که در ضبط احادیث دقت دارد و معاصر عصر توقیعات است مخفی نمی ماند که لا اقل در صورت عدم اطمینان به صدور توقیع در آن شک میکرد که منجر به عدم نقل این توقیع می شد ، ویا بعد از قبول اصل توقیع در بعض خصوصیات توقیع فرض تحریف می شود که آن هم دو سبب میتواند داشته باشد:
اول : مصلحت مهم شخصی که او را وادار به این تحریف کرده است که همچنین احتمالی در ما نحن فیه متصور نیست.
دوم :تساهل در نقل حدیث در صورتی که راوی ضبط دقیق نداشته باشد که این هم در ما نحن فیه مردود است چرا که شاید این اشکال نسبت به نقل های شفاهی اشکال خوبی باشد اما در نقل های کتبی و توقیعات همچنین تحریفی معنی ندارد(چون عدم ضبط نسبت به نقل از حافظه است نه نقل از روی مکتوب).
و نهایتا اینکه با چشم پوشی از اسحاق بن یعقوب و عدم وثاقتش این را میگوییم که این توقیع تا زمان مرحوم کلینی مقطوع است به همان دلیل که ذکر شد که راوی توقیع شیخ طوسی است از جماعتی که شیخ مفید یکی از آنها است از جماعتی که ابن قولویه و ابو غالب زراری از آنها است از کلینی حال در سند این توقیع تا زمان کلینی اشکالی نیست درباره زمان او میگوییم که احتمال تسرب توقیع دروغ برای شیخ کلینی بعید است چرا که عصر عصر غیبت امام زمان عج است که به دنبال توقیعات از امام زمانشان هستند و طبیعتا اهتمام به صدق توقیع دارند حال در اینچنین شرایطی عدم انکشاف کذب توقیع بر مثل کلینی بعید است .
و اینکه بگوییم که ناقل توقیع ادعا کرده است که امام زمان عج به خط خودشان توقیعی برای او صادر کرده اند و شیخ کلینی با اینکه به راوی اطمینان نداشته است از او نخواسته است که خط امام زمان عج را به او نشان بدهد جدا بعید است .
ولاية الأمر في عصر الغيبة، ص: 121 و 122
وجه سوم:
 از جمله مطالبی که برای اثبات وثاقت اسحاق بن یعقوب تمسک شده است جملاتی در خود توقیع است مثل :
أرشد الله و ثبتك‏...
السلام عليك يا إسحاق بن يعقوب و على من اتبع الهدى‏.
که صاحب دراساتنا من الفقه الجعفری اشکال کرده است که این توثیق دوری است و از ناحیه خود اوست چون راوی توقیع خود اسحاق بن یعقوب است.
آیة الله مؤمن هم مشکل دور را قبول میکنند ولی مع غض النظر از این مشکل جمله" السلام عیلک... "را کاشف از علو مرتبه او می داند.
الولایه الالهیه ج 3 ص 400
و اشکالی که استاد مطرح کردند اینکه مع غض النظر از اشکال دور السلام علیک ... دلالتی بر توثیق ندارد اگر چه می شود گفت که ثبتک دلالت بر وثاقت میکند .
نکته : البته اشکال دور هم در یک صورت قابل حل است و آن در صورتی است که ما روایت را موثوق الصدور بدانیم و بعد از وثوق صدور به توقیع شریف،اطمینان به وثاقت اسحاق بن یعقوب با جملاتی مثل ثبتک الله حاصل میشود که نتیجه این می شود که در روایات دیگر هم وثاقت او ثابت میشود .
وجه دیگر برای وثوق صدور به روایت این است که اجلاء این توقیع را تلقی به قبول کرده اندا، یعنی نقل این روایت از سوی بزرگانی مثل ابن قولویه دلالت بر وثاقت اسحاق بن یعقوب و یا نهایتا وثوق صدور به روایت میکند که پس از وثوق صدور به روایت با توجه به محتوای توقیع و جملاتی نظیر ثبتک الله اطمینان به وثاقت خود اسحاق بن یعقوب پیدا میکنیم که آیت الله مومن پس از ذکر این وجه با عنوان الله الا ان یقال این وجه را ذکر میکنند و میگویند که این نقل از سوی بزرگان نشان از این می دهد که اعلام به این توقیع اعتناء کرده اند به نحوی که او را صادق در نقل توقیع دانسته اند و او را اهل برای اینکه توقیعی به او صادر شود دانسته اند که در این صورت بعید نیست که وثاقت بلکه بالاتر از وثاقت هم برای ایشان ثابت شود همانطور که محدث استرآبادی در ترجمه ایشان بعد از ذکر فقره آخر از توقیع می فرماید : "و قد یستفاد مما تضمنه علو رتبة الرجل" پس توقیع معتبره می شود .
جواب استاد : تسالم اصحاب بر نقل این روایت دلالتی بر قبول این روایت نمیکند . 
وجه دیگر برای موثوق الصدور بودن روایت این است که روایت مشتمل بر مطالبی است که لایصدر الا عن المعصوم.
جواب استاد : اینچنین برداشتی از این روایت نداریم ، و اگر هم باشد میگوییم که فی الجمله برخی از فراز ها از امام معصوم ع صادر شده است ولی برخی از عبارات را اسحاق بن یعقوب از خودش گفته است.
وجه چهارم:
وجه دیگر برای توثیق اسحاق بن یعقوب وقوعش در اسناد کتاب الرحمه سعد بن عبدالله است که مرحوم صدوق به آن اطمینان داشته است
جواب استاد :نهایت چیزی که دلالت دارد این است که روایات کتاب الرحمه ایشان مورد اطمینان صدوق بوده است نه خود راویان.
کلام دیگر علماء درباره اسحاق بن یعقوب :
شیخ انصاری :
ایشان در ضمن توضیح دلالی توقیع مبارک جمله ای را ذکر میکنند که نشان گر جلالت شأن اسحاق بن یعقوب نزد شیخ انصاری است ،آنجا که میگوید :
منها : ان وجوب الرجوع فی المسائل الشرعیه الی العلماء الذی هو من بدیهیات الاسلام من السلف الی الخلف مما لم یکن یخفی علی مثل اسحاق بن یعقوب...
مرحوم اصفهانی :
اگرچه ایشان به بندبند استدلال شیخ انصاری ره به توقیع شریف اشکال میکنند به شخص اسحاق بن یعقوب هیچ اشکالی وارد نمی کنند و کلامشان ظهور در جلالت شأن اسحاق بن یعقوب نزد ایشان دارد،آنجا که میگوید :
و الثالث منها مدفوع بوقوع مثل ذلک عن من هو اجل من اسحاق بن یعقوب بمراتب ...
مرحوم نائینی :
ایشان نیز در ضمن اشکالاتشان به استدلال به توقیع شریف جلالت اسحاق بن یعقوب را قبول کرده اند، آنجا که می فرمایند :
اما الرابع فکون اسحاق من اجلاء العلماء لا ینافی سواله عن امر جلی ...
مرحوم خوئی :
ایشان هم در ضمن طرح و نقد استدلال به توقیع مبارک یکی از استدلال ها را به نحو ذیل مطرح میکند :
منها :ان وجوب الرجوع فی المسائل الشرعیه الی العلماء الذی هو من بدیهیات الاسلام من السلف الی الخلف مما لم یکن یخفی علی احد فضلا علی مثل اسحاق بن یعقوب...
و در مقام نقد به خود اسحاق بن یعقوب اشکال نمی کنند بلکه به خود استدلال نقد وارد میکنند که این هم ظهور در این دارد که ایشان اسحاق بن یعقوب را ضعیف نمیدانسته و بلکه ثقه میدانسته چراکه در صورت مجهول بودن راوی لا اقل می بایست به مجهول بودن تمسک میکردند در نقد استدلال .
که با توجه به کلام علماء اشکال انتقاد صاحب دراستنا من الفقه الجعفری مشخص می شود که فرمودند :
یرد علیه اولا : ان اسحاق بن یعقوب لیس له شأن عند اصحاب الرجال و لم ینقل له فضل و لا فقاهه بل لم یوثق عندهم اصلا ...
اشکال:
برخی به این روایت اشکال کرده اند که اگر مرحوم کلینی به این روایت اطمینان داشته است چرا در کتاب کافی آن را ذکر نکرده است؟
که آیت الله شاهرودی در جواب این اشکال گفته اند که چون توقیع مشتمل بر مطالب فقهی نبوده است مرحوم کلینی در کتاب کافی آن را ذکر نکرده است .
جواب استاد : فقراتی از این روایت از مطالب فقهی می باشد ، مثل بحث فقاع و خمس .
و بر فرض هم که بگوییم احکام فقهی نداشته است مربوط به قسمت اعتقادات کافی یعنی در اصول کافی بایستی ذکر میکرد .
لقائل ان یقول که در مطالب اعتقادی ایشان گفته است که من همه روایات را نیاورده ام .
جواب استاد : در قسمت اعتقادات روایات ضعیف تر از اینها را آورده است .
و جواب دیگری داده شده است که مرحوم کلینی کتاب دیگری به اسم رسائل داشته است که از بین رفته و در دست ما نیست و شاید این توقیع را آنجا ذکر کرده بوده است فلذا در کتاب کافی نیاورده است .
که در جواب گفته میشود که اگر اینطور باشد هیچ توقیعی را نبایست در کافی ذکر میکرد .
آیت الله سید کاظم حائری از این شبه به دو وجه جواب دادند :
اول : اینکه کافی کتابی است برای عامه مردم و آوردن این توقیع در که در آن اسم شخص روای صراحتا ذکر شده در کتاب کافی احیانا منجر به این میشود که شخص ولو زیر شکنجه دشمن نائب امام زمان عج را که توقیع از طریق او صادر شده است را معرفی کند و معلوم است که مسأله نیابت در آن زمان از امور سریه بوده .
دوم : احتمال دارد که این روایت بعد از اتمام کتاب کافی ذکر به دستش رسیده باشد .
ولاية الأمر في عصر الغيبة، ص: 122‌
جواب استاد از هر دو وجه :
اول : برای حفظ جان روات میتوانست آن را به صورت مرسل ذکر کند .
دوم :و اینکه این روایت بعد از اتمام کتاب کافی به دست مرحوم کلینی رسیده باشد احتمال خلاف واقعی است چرا که محمد بن عثمان که راوی روایت است بیست سال قبل از کلینی از دنیا رفته است که خیلی بعید است که بگوییم مرحوم کلینی بیست سال قبل از وفاتش کافی را تمام کرده باشد .
پاسخ اول استاد به نظر وارد نیست چرا که چه لزومی دارد که این روایت به ای نحو ولو مرسلا ذکر شود که تعیین تکلیف بکنیم که باید این روایت ذکر می شد و اگر اشکال شود که خطر جان نایب امام زمان عج بوده گفته شود که باید به صورت مرسل نقل میکرد .
و نهایتا باید گفت که عدم ذکر روایت در کافی نمیتواند اشکالی به صحت روایت باشد چرا که هیچ ضرورتی در ذکر این روایت دیده نمی شود که گفته شود باید در کتاب کافی ذکر میشده .
نتیجه کل بحث :
اگر از حرف های که گفته شد برای کسی اطمینان حاصل شود که اسحاق بن یعقوب ثقه بوده روایات اسحاق برای وی حجت می شود. ولی اثبات آن مشکل است.


barrasi:
توثیق خاص ندارد ولی ابن ابی عمیر (کافی 5/321/ح7) از او روایت دارد. پس ثقه است.


barrasi:
توثیق خاصی ندارد.
رجال‏النجاشي، ص118، رقم303 - ثوير بن أبي فاختة أبو جهم الكوفي و اسم أبي فاختة سعيد بن علاقة يروي عن أبيه و كان مولى أم هانئ بنت أبي طالب. قال ابن نوح: حدثني جدي قال: حدثنا بكر بن أحمد قال: حدثنا محمد بن عبد الله البزاز قال: حدثنا محمود بن غيلان قال: حدثنا شبابة بن سوار قال: قلت ليونس بن أبي إسحاق: ما لك لا تروي عن ثوير؟ فإن إسرائيل يروي عنه. فقال: ما أصنع به كان رافضیا.
رجال طوسی ارقام: 1085 و 1310 و 2055: از اصحاب امام سجاد و امام باقر و امام صادق  علیهم السلام 
وجه عام: جزو اول اسناد فقیه است و بنابر مبنای جدید استاد ثقه است.


barrasi:
بکیر بن اعین:
رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏جعفر.../باب‏الباء/127 رقم1293 - 17 - بكير بن أعين بن سنسن الشيباني الكوفي روى عنه و عن أبي عبد الله عليهما السلام يكنى أبا عبد الله و يقال: أبو الجهم و له ستة أولاد ذكور: عبد الله و الجهم و عبد الحميد و عبد الأعلى و عمرو و زيد.
رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏عبد.../باب‏الباء/170 رقم 1992 - 43 - بكير بن أعين الشيباني الكوفي يكنى أبا عبد الله مات في حياة أبي عبد الله [عليه السلام‏]. پس در زمان امام صادق  علیه السلام فوت کرده است.
رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالثاني/181 رقم 315 - حدثنا حمدويه قال حدثنا يعقوب بن يزيد عن ابن أبي عمير عن الفضيل و إبراهيم ابني محمد الأشعريين قالا إن أبا عبد الله ( علیه السلام) لما بلغه وفاة بكير بن أعين قال: أما و الله لقد أنزله الله بين رسول الله و أمير المؤمنين (صلوات الله عليهما). 
رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالثاني/181 رقم 316 - محمد بن مسعود قال حدثني علي بن الحسن عن أبيه عن إبراهيم بن محمد الأشعري عن عبيدة بن زرارة. و الحسن بن جهم بن بكير عن عمه عبد الله بن بكير عن عبيد بن زرارة قال كنت عند أبي عبد الله ( علیه السلام) فذكر بكير بن أعين فقال: رحم الله بكيرا و قد فعل فنظرت إليه و كنت يومئذ حديث السن فقال إني أقول إن شاء الله. 
با توجه به این روایات وثاقت وی ثابت می شود.


barrasi:
ظاهراً در منابع هفت مورد با عنوان سلیمان بن خالد وارد شده است:
مورد اول: سليمان بن خالد بن دهقان بن نافلة مولى عفيف بن معديكرب عم الأشعث بن قيس لأبيه و أخوه لأمه أبو الربيع الأقطع. كان قارئا فقيها وجها روى عن أبي عبد الله و أبي جعفر عليهما السلام و خرج مع زيد و لم يخرج معه من أصحاب أبي جعفر عليه السلام غيره فقطعت يده و كان الذي قطعها يوسف بن عمر بنفسه و مات في حياة أبي عبد الله عليه السلام فتوجع لفقده و دعا لولده و أوصى بهم أصحابه‏.    (رجال‏النجاشي ص183رقم484)
مورد دوم: سليمان بن خالد أبو الربيع الهلالي مولاهم كوفي مات في حياة أبي عبد الله عليه السلام خرج مع زيد فقطعت إصبعه معه و لم يخرج من أصحاب أبي جعفر عليه السلام غيره‏. (رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏عبدالله /215رقم2838)
مورد سوم: سليمان بن خالد البجلي الأقطع كوفي كان خرج مع زيد بن علي فأفلت و في كتاب سعد: أنه خرج مع زيد فأفلت فمن الله عليه و تاب و رجع بعده‏. (رجال‏البرقي/أصحاب‏أبي‏عبدالله /32)
مورد چهارم: فممن روى صريح النص بالإمامة من أبي عبد الله الصادق ع على ابنه أبي الحسن موسى ع من شيوخ أصحاب أبي عبد الله و خاصته و بطانته و ثقاته الفقهاء الصالحين رضوان الله عليهم المفضل بن عمر الجعفي و ... و سليمان بن خالد . (الإرشاد ، ج‏2، ص: 216)
مورد پنجم: و ما كان فيه عن سليمان بن خالد البجلي فقد رويته عن أبي ...  عن سليمان بن خالد البجلي الأقطع الكوفي و كان خرج مع زيد بن علي عليه السلام فأفلت‏.(من لا يحضره الفقيه، ج‏4، ص: 439) 
مورد ششم: حمدويه قال سألت أبا الحسين أيوب بن نوح بن دراج النخعي عن سليمان بن خالد النخعي أ ثقة هو؟ فقال كما يكون الثقة قال حدثني عبد الله بن محمد قال حدثني أبي عن إسماعيل بن أبي حمزة قال ركب أبو جعفر (ع) يوما إلى حائط له من حيطان المدينة فركبت معه إلى ذلك الحائط و معنا سليمان بن خالد فقال‏....  و أما هذان السارقان فلست ببارح من هاهنا حتى تقطعهما فأتى بالسارقين فكانا يريان أنه لا يقطعهما بقول أبي جعفر (ع) فقال أحدهما لم تقطعنا و لم نقر على أنفسنا بشي‏ء قال ويلكما شهد عليكما من لو شهد على أهل المدينة لأجزت شهادته فلما قطعهما قال أحدهما و الله يا أبا جعفر لقد قطعتني بحق و ما سرني أن الله عز و علا أجرى توبتي على يد غيرك و أن لي ما حازته المدينة و إني لأعلم أنك لا تعلم الغيب و لكنكم أهل بيت النبوة و عليكم نزلت الملائكة و أنتم معدن الرحمة فرق له أبو جعفر (ع) و قال له أنت على خير ثم التفت إلى الوالي و جماعة الناس فقال و الله لقد سبقته إلى الجنة بعشرين سنة... فقال سليمان بن خالد حججت بعد ذلك عشر سنين و كنت أری الأقطع من أصحاب أبي جعفر (عليه السلام).(رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالرابع/356)
مورد هفتم: سليمان بن خالد الخطاب (رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏الحسن موسی بن جعفر، ص :  338 رقم5031 )
با توجه به القاب مشترک و قطع دست در رکاب زید بن علی علیهما السلام پنج عنوان اول مشترک هستند و ترجمه سلیمان بن خالد بجلی است. اما عنوان ششم که در کشی وارد شده در مورد سلیمان بن خالد نخعی است که لقب اقطع در مورد یکی از روات است که به خاطر دزدی دستش قطع شده بوده و سلیمان او را دیده بوده است و عنوان هفتم که از اصحاب امام کاظم علیه السلام است لقب خطاب دارد و توثیق خاصی ندارد.
بنابراین سلیمان از اصحاب امام صادق  علیه السلام دو نفر هستند که هر دو ثقه اند و سلیمان از اصحاب امام کاظم توثیق خاصی ندارد.


barrasi:
در کتب رجالی چهار مورد با عنوان اسحاق بن عمار وارد شده است:
مورد اول: إسحاق بن عمار الكوفي الصيرفي (رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏عبدالله ص162رقم1831)
مورد دوم:  إسحاق بن عمار ثقة له كتاب (رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏الحسن.../باب‏الهمزة/331 رقم4924)
مورد سوم: إسحاق بن عمار الساباطي له أصل. و كان فطحيا إلا أنه ثقة و أصله معتمد عليه‏ (فهرست‏الطوسي ص 39 رقم52)
مورد چهارم: إسحاق بن عمار بن حيان مولى بني تغلب أبو يعقوب الصيرفي شيخ من أصحابنا ثقة و إخوته يونس و يوسف و قيس و إسماعيل و هو في بيت كبير من الشيعة (رجال‏النجاشي ص71‏ رقم169) (در مورد برادرانش کشی گفته کوفی هستند)

با دقت در این موارد مشخص می شود ما در مجموع دو عنوان بیشتر نداریم:
اسحاق بن عمار بن حیان صیرفی و اسحاق بن عمار ساباطی. 
چون قطعاً کوفی صیرفی با ابن حیان صیرفی وحدت دارند و اسحاق بن عمار ساباطی و اسحاق بن عمار مطلق هم با همدیگر متحدند.  برخی تلاش کرده اند این دو عنوان را نیز به همدیگر برگردانند و اتحاد آنها را ثابت کنند: 

وجوه وحدت (محقق خویی): 
وجه اول: اگر این دو عنوان ترجمه یک راوی نباشند، لازمه اش این است که فهرست شیخ از وجود ابن حیان صیرفی خالی باشد و نجاشی ساباطی را نیاورده باشد، که این لازمه بسیار بعید است. (معجم‏رجال‏الحديث ج : 3  ص62)
اشکال: در موارد بسیاری از این دو کتاب این اتفاق افتاده و هر یک از شیخ و نجاشی تعدادی از روات را مطرح کرده اند که دیگری مطرح نکرده است. یعنی نسبت بین دو کتاب عموم و خصوص من وجه است.
وجه دوم: از آنجا که اسحاق بن عمار در رجال شیخ و مرحوم کشی و مشیخه صدوق و همچنین در روایات بدون ذکر لقب و به نحو مطلق ذکر شده است، مشخص می¬شود یک اسحاق بن عمار بیشتر نداریم.
اشکال: از آنجا که شیخ در اصحاب امام صادق  علیه السلام به طور مفصل اسحاق را توصیف کرده بوده، دیگر در اصحاب امام کاظم  علیه السلام مطلق آورده است؛ امّا ساباطی در فهرست راوی دیگری است. مرحوم کشی هم به خاطر اینکه عنوان در روایات مطلق بوده اسحاق را مطلق ذکر کرده است. در مورد مشیخه صدوق نیز می¬گوییم: ایشان روایات را از کتب مشهور اخذ کرده است و این کتب در آن زمان موجود بوده و القاب نویسندگان آنها برای مخاطبان واضح و روشن بوده است. در مورد روایات نیز می¬توان همین وجه را پذیرفت. علاوه بر اینکه امکان تعلیق بر روایات قبل در کتب اصلی نیز وجود دارد، که روایات قبل در مجامع روایی مطرح نشده است.
وجه سوم: برقی در رجال خود تنها صیرفی را مطرح کرده است.
اشکال: کتاب رجال برقی کتاب بسیار مختصری است که موارد فراوانی از روات در آن مطرح نشده است.
وجه چهارم: شیخ در رجال اسحاق بن عمار را صاحب کتاب می داند. اگر این اسحاق همان صیرفی باشد، لازمه اش این است نام وی در کتاب فهرست که برای جمع آوری روات صاحب کتاب نگاشته شده نیامده باشد.
اشکال: شیخ در رجال روات بسیاری را صاحب کتاب می¬داند، ولی فراموش می¬کند نام آنها را در فهرست بیاورد. علاوه بر این احتمال دارد اسحاق بن عمار صاحب کتاب در رجال همان ساباطی مذکور در فهرست باشد.
وجوه تعدد:
وجه اول: ساباط شهری غیر از کوفه است و تعدد شهر در تعدد راوی ظهور دارد.
وجه دوم: نجاشی در مورد صیرفی کوفی می¬گوید: «و هو في بيت كبير من الشيعة»، ولی شیخ در مورد ساباطی می¬نویسد: «و كان فطحيا». تعدد مذهب در تعدد راوی ظهور دارد.
اشکال: شاید شیخ اسحاق بن عمار را با عمار بن موسی ساباطی که فطحی است خلط کرده است و شهر و مذهب عمار را به اسحاق بن عمار نسبت داده است.
جواب: این احتمالات خلاف ظاهر است و با احتمالات اینچنینی زیر بنای رجال از هم می¬پاشد.
اشکال: اولاً شیعه مطلق است و شامل تمام فرقه ها از جمله فطحی ها می¬شود. بله اگر می¬گفت: امامی است یا من اصحابنا با فطحی بودن راوی قابل جمع نبود. 
ثانیاً نجاشی در مورد صیرفی می¬گوید: «و هو في بيت كبير من الشيعة»، نه اینکه خود او هم شیعه است.
جواب: اولاً کلمه شیعه در شیعه اثنی عشری ظهور دارد و این احتمالات خلاف ظاهر است.
ثانیاً در رجال کشی (ص402) آمده است: «كان أبو عبد الله (ع) إذا رأى إسحاق بن عمار و إسماعيل بن عمار قال: و قد يجمعهما الأقوام يعني الدنيا و الآخرة». از طرف دیگر نجاشی در مورد اسحاق بن عمار کوفی می¬گوید: «و إخوته يونس و يوسف و قيس و إسماعيل». پس از آنجا که امام  علیه السلام  این دو برادر را تأیید کرده مشخص می¬شود آنها امامی و شیعه اثنی عشری هستند.
وجه سوم (مؤید): شیخ در مورد ساباطی می¬گوید: له أصل ولی در مورد مطلق می¬نویسد: له کتاب و نجاشی نیز در مورد صیرفی می¬گوید: له کتاب النوادر. اصل و ظاهر با هم تغایر دارند. البته ظاهراً کتاب مطلق است و شامل اصل هم می¬شود.
نتیجه:
اسحاق بن عمار ساباطی فطحی و اسحاق بن عمار صیرفی کوفی دو راوی هستند که هر دو ثقه اند. بنابراین تمام روایات مشتمل بر اسحاق بن عمار معتبره، ولی مردد بین موثقه و صحیحه است.


barrasi:
عبدالله بن عباس (مفسّر قرآن و شاگرد امام علی علیه السّلام)
در مورد این شخصیت دو دسته روایات داریم که برخی وی را مدح و توثیق کرده و برخی او را ذمّ و تضعیف کرده اند .
دسته اول : روایات ذامّه :
روایت اول (کشی رقم 102  ص53  روایت فضیل بن یسار)
102 - و روى محمد بن عيسى بن عبيد عن محمد بن سنان عن موسى بن بكر الواسطي عن الفضيل بن يسار عن أبي جعفر (ع) قال سمعته يقول: قال أمير المؤمنين (ع) اللّهم العن ابني فلان و أعم أبصارهما كما عميت قلوبهما الإجلين في رقبتي و اجعل عمى أبصارهما دليلا على عمى قلوبهما.
اشکال : 
اولا : سند روایت ضعیف است. 
ثانیا : معلوم نیست مقصود از فلان ، عباس باشد ، شاید مراد عبدالله و عبیدالله پسران عمر باشد به ویژه اینکه تعبیر فلان در مورد ابوبکر و عمر در روایات زیاد شده است و پسران زبیر یا کس دیگری .
ثالثا : چطور ممکن است امام علی (ع) آنها را لعن کند ولی با این حال امام حسن (ع) عبیدالله را بعنوان فرمانده سپاه خود انتخاب کند .
 روایت دوم (کشی رقم103  ص 53  صحیحه فضیل بن یسار)
103 - جعفر بن معروف قال حدثنا يعقوب بن يزيد الأنباري عن حماد بن عيسى عن إبراهيم بن عمر اليماني عن الفضيل بن يسار عن أبي جعفر (ع) قال أتى رجل أبي (عليه السلام) فقال إن فلانا يعني عبد الله بن العباس يزعم أنه يعلم كل آية نزلت في القرآن في أي يوم نزلت و فيم نزلت قال فسله فيمن نزلت: و من كان في هذه أعمى فهو في الآخرة أعمى و أضل سبيلا 17 -: 72 -). و فيم نزلت: و لا ينفعكم نصحي إن أردت أن أنصح لكم 11 -: 34 -). و فيم نزلت: يا أيها الذين آمنوا اصبروا و صابروا و رابطوا 3 -: 200 -). فأتاه الرجل. و قال: وددت الذي أمرك بهذا واجهني به فأسأله و لكن سله ما العرش و متى خلق و كيف هو؟ فانصرف الرجل إلى أبي فقال له ما قال فقال: و هل أجابك في الآيات؟ قال لا قال: و لكني أجيبك فيها بنور و علم غير المدعى و المنتحل أما الأوليان فنزلتا في أبيه و أما الأخيرة فنزلت في أبي و فينا و ذكر الرباط الذي أمرنا به بعد و سيكون ذلك من نسلنا المرابط و من نسله المرابط فأما ما سألت عنه مما العرش: فإن الله عز و جل جعله أرباعا لم يخلق قبله شيئا إلا ثلاثة أشياء الهواء و القلم و النور ثم خلقه من ألوان مختلفة من ذلك النور الأخضر الذي منه اخضرت الخضرة و من نور أصفر اصفرت منه الصفرة و نور أحمر احمرت منه الحمرة و نور أبيض و هو نور الأنوار و منه ضوء النهار ثم جعله سبعين ألف طبق غلظ كل طبق كأول العرش إلى أسفل السافلين و ليس من ذلك طبق إلا يسبح بحمده و يقدسه بأصوات مختلفة و ألسنة غير مشتبهة و لو سمع واحدا منها شي‏ء مما تحته لانهدم الجبال و المدائن و الحصون و لخسف البحار و لهلك ما دونه له ثمانية أركان يحمل كل ركن منها من الملائكة ما لا يحصي عددهم إلا الله 
 يسبحون الليل و النهار لا يفترون 21 -: 20 -) و لو حس حس شي‏ء مما فوقه ما أقام لذلك طرفة عين بينه و بين الإحساس الجبروت و الكبرياء و العظمة و القدس و الرحمة ثم العلم و ليس وراء هذا لقد طمع الخائن في غير مطمع أما إن في صلبه وديعة قد ذرئت لنار جهنم سيخرجون أقوام من دين الله أفواجا كما دخلوا فيه و ستصبغ الأرض بدماء الفراخ من فراخ آل محمد تنهض تلك الفراخ في غير وقت و تطلب غير ما تدرك و يرابط الذين آمنوا  و يصبرون لما يرون حتى يحكم الله و هو خير الحاكمين 10 -: 109 -). 
اشکال :
هرچند سند روایت تام است اما از حیث دلالت قابل خدشه است ؛ زیرا
اولا : " یعنی عبدالله بن عباس " معلوم نیست از امام (علیه السلام) است یا روات بعدی ، شاید مقصود بچه های عبدالله بوده اند که اشتباها به عبدالله نسبت داده شده است .
ثانیا : ظاهر این  روایت مذمت خود ابن عباس ، پدرش عباس و فرزندان ابن عباس است ، ولی مشکل این است که به هیچ وجه متن با مسلمات مذهب سازگار نیست . چون چطور ممکن است امام سجاد (علیه السلام) که ادب را در مورد دشمنان اسلام رعایت می کند در مورد ابن عباس و پدرش این حرفها را بزند ؟
ثالثا : این روایت و روایات بعدی که عباس (عموی پیامبر) را ذم کرده اند با مقام والای عباس سازگار نیست ، همانطور که در ترجمه خود عباس بیان خواهیم کرد .
نتیجه : به احتمال بسیار قوی این روایات در مذمت ابن عباس جعل شده است . چون ابن عباس شخصیت بسیار بزرگی است که از امیرالمومنین و اهل بیت دفاع کرده خواسته اند او را از شیعه جدا کنند .
روایت سوم : (کشی رقم 105 ص 55)
105- روایت فضیل بن یسار عن ابی قال محمد بن مسعود قال حدثني جعفر بن أحمد بن أيوب قال حدثني حمدان بن سليمان أبو الخير قال حدثني أبو محمد عبد الله بن محمد اليماني قال حدثني محمد بن الحسين بن أبي الخطاب الكوفي عن أبيه الحسين عن طاوس قال: كنا على مائدة ابن عباس و محمد بن الحنفية حاضر فوقعت جرادة فأخذها محمد ثم قال هل تعرفون ما هذه النقط السود في جناحها؟ قالوا الله أعلم. فقال أخبرني أبي علي بن أبي طالب (ع) أنه كان مع النبي (ص) ثم قال: هل تعرف يا علي هذه النقط السود في جناح هذه الجرادة؟ قال قلت الله و رسوله أعلم. فقال (ع) مكتوب في جناحها أنا الله رب العالمين خلقت الجراد جندا من جنودي أصيب به من أشاء من عبادي فقال ابن عباس: فما بال هؤلاء القوم يفتخرون علينا يقولون إنهم أعلم منا فقال محمد ما ولدهم إلا من ولدني قال فسمع ذلك الحسن بن علي (ع) فبعث إليهما و هما بالمسجد الحرام فقال لهما أما إنه قد بلغني ما قلتما إذ وجدتما جرادة فأما أنت يا ابن عباس ففيمن نزلت فلبئس المولى و لبئس العشير 22 -: 13 -). في أبي أو في أبيك؟ و تلى عليه آيات من كتاب الله كثيرا ثم قال: أما و الله لو لا ما نعلم لأعلمتك عاقبة أمرك ما هو و ستعلمه ثم إنك بقولك هذا مستنقص في بدنك و يكون الجرموز من ولدك و لو أذن لي في القول لقلت ما لو سمع عامة هذا الخلق لجحدوه و أنكروه. 
اشکال :
اولا : سند روایت ضعیف است .
ثانیا : همان اشکال روایت قبل .
ثالثا : با مقام ابن حنفیه نیز منافات دارد .
رابعا : همین داستان در صحیحه الرضا به نحو دیگری نقل شده که ابن عباس از امام حسن (ع) سوال می کند و امام پاسخ می دهد و ابن عباس پیشانی امام حسن (ع) را می بوسد .
روایت چهارم (کشی رقم 109  ص 60)
روى علي بن يزداد الصائغ الجرجاني عن عبد العزيز بن محمد بن عبد الأعلى الجزري عن خلف المخرمي البغدادي عن سفيان بن سعيد عن الزهري قال سمعت الحارث يقول: استعمل علي (ع) على البصرة عبد الله بن عباس فحمل كل مال في بيت المال بالبصرة و لحق بمكة و ترك عليا (ع) و كان مبلغه ألفي ألف درهم فصعد علي (ع) المنبر حين بلغه ذلك فبكى فقال هذا ابن عم رسول الله (ص) في علمه و قدره يفعل مثل هذا فكيف يؤمن من كان دونه اللهم إني قد مللتهم فأرحني منهم و اقبضني إليك غير عاجز و لا ملول. 
اشکال :
اولا : سند مشتمل بر روات عامی و مجاهیل است ؛ پس ضعیف است .
ثانیا : مضمون روایت از چند جهت مخدوش است ، چون مکه تحت اختیار امام (ع) بود ؛ پس چرا او را نگرفت و بیت المال را برنگرداند . باز اگر به شام فرار می کرد قابل قبول بود .
علاوه بر این خود ابن عباس در تمام جنگهای علی شرکت کرده بود و خود سخنگوی حضرت در جنگ نهروان و نماینده علی(ع) برای حکمیت در جنگ صفین بود ، پس چطور در ادامه روایت آمده است: در نامه ای به امام می گوید: اگر من پول برده ام دست تو هم به خون مسلمانان آلوده است ولی دست من به خون آلوده نیست .
ثالثا : همین روایت و خطبه حضرت در نهج البلاغه آمده ولی نامی از ابن عباس و ...به میان نیامده است.
رابعا : چطور ممکن است ابن عباس که 30سال با علی بود چند روز مانده به آخر عمر حضرت به خاطر مال دنیا و نه قدرت چون داشته و والی بصره بود ،  این کار را بکند ؟
خامسا : پس چرا امام حسن (ع) او را بر ولایت بصره ابقاء کرد ؟ 
سادسا : با روایاتی که خواهد آمد که روز اول حکومت امام حسن(ع) برای حضرت بیعت می گیرد و در مدح علی و حسن (ع) خطبه می خواند منافات دارد.
نتیجه : روایت از طرف دشمنان جعل شده است و یا در مورد کس دیگری بوده به ابن عباس نسبت داده شده است .
روایت پنجم (کشی رقم 110  ص 60-61)
110 - قال الكشي: قال شيخ من أهل اليمامة يذكر عن معلى بن هلال عن الشعبي قال: لما احتمل عبد الله بن عباس بيت مال البصرة و ذهب به إلى الحجاز: كتب إليه علي بن أبي طالب: من عبد الله علي بن أبي طالب إلى عبد الله بن عباس أما بعد: فإني قد كنت أشركتك في أمانتي و لم يكن أحد من أهل بيتي في نفسي أوثق لمواساتي و مؤازرتي و أداء الأمانة إلي فلما رأيت الزمان على ابن عمك قد كلب و العدو عليه قد حرب و أمانة الناس قد عرت و هذه الأمور قد فشت: قلبت لابن عمك ظهر المجن و فارقته مع المفارقين و خذلته أسوأ خذلان الخاذلين فكأنك لم تكن تريد الله بجهادك و كأنك لم تكن على بينة من ربك و كأنك إنما كنت تكيد أمة محمد (ص) على دنياهم و تنوي غرتهم فلما أمكنتك الشدة في خيانة أمة محمد أسرعت الوثبة و عجلت العدوة فاختطفت ما قدرت عليه اختطاف الذئب الأزل رميه المعزى الكثير كأنك لا أبا لك إنما جررت إلى أهلك تراثك من أبيك و أمك سبحان الله أ ما تؤمن بالمعاد أ و ما تخاف من سوء الحساب أ و ما يكبر عليك أن تشتري الإماء و تنكح النساء بأموال الأرامل و المهاجرين الذين أفاء الله عليهم هذه البلاد اردد إلى قوم أموالهم فو الله لئن لم تفعل ثم أمكنني الله منك لأعذرن الله فيك فو الله لو أن حسنا و حسينا فعلا مثل الذي فعلت لما كان لهما عندي في ذلك هوادة و لا لواحد منهما عندي  فيه رخصه حتى آخذ الحق و أزيح الجور عن مظلومها و السلام. قال فكتب إليه عبد الله بن عباس أما بعد فقد أتاني كتابك تعظم على إصابة المال الذي أخذته من بيت مال البصرة: و لعمري إن لي في بيت مال الله أكثر مما أخذت و السلام. قال فكتب إليه علي بن أبي طالب (ع) أما بعد فالعجب كل العجب من تزيين نفسك إن لك في بيت مال الله أكثر مما أخذت و أكثر مما لرجل من المسلمين: فقد أفلحت إن كان تمنيك الباطل و ادعاؤك ما لا يكون ينجيك من الإثم و يحل لك ما حرم الله عليك عمرك الله إنك لأنت العبد المهتدي إذا فقد بلغني أنك اتخذت مكة وطنا و ضربت بها عطنا تشتري مولدات مكة و الطائف تختارهن على عينك و تعطى فيهن مال غيرك و إني لأقسم بالله ربي و ربك رب العزة: ما يسرني إن ما أخذت من أموالهم لي حلال أدعه لعقبي ميراثا فلا غرو و أشد باغتباطك تأكله رويدا رويدا فكان قد بلغت المدى و عرضت على ربك و المحل الذي يتمنى الرجعة و المضيع للتوبة كذلك و ما ذلك و لات حين مناص و السلام. قال فكتب إليه عبد الله بن عباس أما بعد فقد أكثرت علي فو الله لأن ألقى الله بجميع ما في الأرض من ذهبها و عقيانها أحب إلي أن ألقى الله دم رجل مسلم
اشکال : 
مضمون همان مضمون روایت قبل و اشکال همان اشکالاتی که بیان شد است .
روایت ششم (کافی /1/247 )
2-  عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ بَيْنَا أَبِي جَالِسٌ وَ عِنْدَهُ نَفَرٌ إِذَا اسْتَضْحَكَ حَتَّى اغْرَوْرَقَتْ عَيْنَاهُ دُمُوعاً ثُمَّ قَالَ هَلْ تَدْرُونَ مَا أَضْحَكَنِي قَالَ فَقَالُوا لَا قَالَ زَعَمَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَنَّهُ مِنَ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا فَقُلْتُ لَهُ هَلْ رَأَيْتَ الْمَلَائِكَةَ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ تُخْبِرُكَ بِوَلَايَتِهَا لَكَ فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ مَعَ الْأَمْنِ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْحُزْنِ قَالَ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى يَقُولُ إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ وَ قَدْ دَخَلَ فِي هَذَا جَمِيعُ الْأُمَّةِ فَاسْتَضْحَكْتُ ثُمَّ قُلْتُ صَدَقْتَ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ أَنْشُدُكَ اللَّهَ هَلْ فِي حُكْمِ اللَّهِ جَلَّ ذِكْرُهُ اخْتِلَافٌ قَالَ فَقَالَ لَا فَقُلْتُ مَا تَرَى فِي رَجُلٍ ضَرَبَ رَجُلًا أَصَابِعَهُ بِالسَّيْفِ حَتَّى سَقَطَتْ ثُمَّ ذَهَبَ وَ أَتَى رَجُلٌ آخَرُ فَأَطَارَ كَفَّهُ فَأُتِيَ بِهِ إِلَيْكَ وَ أَنْتَ قَاضٍ كَيْفَ أَنْتَ صَانِعٌ قَالَ أَقُولُ لِهَذَا الْقَاطِعِ أَعْطِهِ دِيَةَ كَفِّهِ وَ أَقُولُ لِهَذَا الْمَقْطُوعِ صَالِحْهُ عَلَى مَا شِئْتَ وَ ابْعَثْ بِهِ إِلَى ذَوِي عَدْلٍ قُلْتُ جَاءَ الِاخْتِلَافُ فِي حُكْمِ اللَّهِ عَزَّ ذِكْرُهُ وَ نَقَضْتَ الْقَوْلَ الْأَوَّلَ أَبَى اللَّهُ عَزَّ ذِكْرُهُ أَنْ يُحْدِثَ فِي خَلْقِهِ شَيْئاً مِنَ الْحُدُودِ وَ لَيْسَ تَفْسِيرُهُ فِي الْأَرْضِ اقْطَعْ قَاطِعَ الْكَفِّ أَصْلًا ثُمَّ أَعْطِهِ دِيَةَ الْأَصَابِعِ هَكَذَا حُكْمُ اللَّهِ لَيْلَةً يَنْزِلُ فِيهَا أَمْرُهُ إِنْ جَحَدْتَهَا بَعْدَ مَا سَمِعْتَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ص فَأَدْخَلَكَ اللَّهُ النَّارَ كَمَا أَعْمَى بَصَرَكَ يَوْمَ جَحَدْتَهَا عَلَى ابْنِ أَبِي طَالِبٍ قَالَ فَلِذَلِكَ عَمِيَ بَصَرِي قَالَ وَ مَا عِلْمُكَ بِذَلِكَ فَوَ اللَّهِ إِنْ عَمِيَ بَصَرِي إِلَّا مِنْ صَفْقَةِ جَنَاحِ الْمَلَكِ قَالَ فَاسْتَضْحَكْتُ ثُمَّ تَرَكْتُهُ يَوْمَهُ ذَلِكَ لِسَخَافَةِ عَقْلِهِ ثُمَّ لَقِيتُهُ فَقُلْتُ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ مَا تَكَلَّمْتَ بِصِدْقٍ مِثْلِ أَمْسِ قَالَ لَكَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ع إِنَّ لَيْلَةَ الْقَدْرِ فِي كُلِّ سَنَةٍ وَ إِنَّهُ يَنْزِلُ فِي تِلْكَ اللَّيْلَةِ أَمْرُ السَّنَةِ وَ إِنَّ لِذَلِكَ الْأَمْرِ وُلَاةً بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ ص فَقُلْتَ مَنْ هُمْ فَقَالَ أَنَا وَ أَحَدَ عَشَرَ مِنْ صُلْبِي أَئِمَّةٌ مُحَدَّثُونَ فَقُلْتَ لَا أَرَاهَا كَانَتْ إِلَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ فَتَبَدَّى لَكَ الْمَلَكُ الَّذِي يُحَدِّثُهُ فَقَالَ كَذَبْتَ يَا عَبْدَ اللَّهِ رَأَتْ عَيْنَايَ‏ الَّذِي حَدَّثَكَ بِهِ عَلِيٌّ وَ لَمْ تَرَهُ عَيْنَاهُ وَ لَكِنْ وَعَى قَلْبُهُ وَ وُقِرَ فِي سَمْعِهِ ثُمَّ صَفَقَكَ بِجَنَاحِهِ فَعَمِيتَ قَالَ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ مَا اخْتَلَفْنَا فِي شَيْ‏ءٍ فَحُكْمُهُ إِلَى اللَّهِ فَقُلْتُ لَهُ فَهَلْ حَكَمَ اللَّهُ فِي حُكْمٍ مِنْ حُكْمِهِ بِأَمْرَيْنِ قَالَ لَا فَقُلْتُ هَاهُنَا هَلَكْتَ وَ أَهْلَكْتَ
اشکال : 
اولا : سند به خاطر حسن بن عباس بن هریش ضعیف است .
ثانیا : همان اشکالات روایت قبل که چطور ممکن است در اواخر عمر حضرت امیرالمومنین (ع) برگردد و ولایت حضرت را کنار بگذارد و امامت حضرت را انکار کند .
ثالثا : ابن عباس در سال 68 هجری فوت کرده و در این سال امام باقر (ع) ، 10 سال بیشتر نداشته است و بسیار بعید است امام (ع) در این سن با ابن عباس مناظره کند و بعد از مناظره ابتدا به ساکن آنقدر بخندد که اشکش جاری شود .
نتیجه : تمام روایات ذامّه یا سندا یا دلالة یا سندا و دلالة مخدوش بودند .
دسته دوم : روایات مادحه 
روایت اول : (مستدرك‏الوسائل ج : 16 ص : 156) به نقل از صحیفه الرضا :
19453-  5-  صَحِيفَةُ الرِّضَا، بِإِسْنَادِهِ عَنْ آبَائِهِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ ع قَالَ كُنَّا أَنَا وَ أَخِي الْحَسَنُ ع وَ أَخِي مُحَمَّدُ بْنُ الْحَنَفِيَّةِ وَ بَنُو عَمِّي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ وَ قُثَمُ وَ الْفَضْلُ عَلَى مَائِدَةٍ نَأْكُلُ فَوَقَعَتْ جَرَادَةٌ عَلَى الْمَائِدَةِ فَأَخَذَهَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ فَقَالَ لِلْحَسَنِ ع يَا سَيِّدِي مَا الْمَكْتُوبُ عَلَى جَنَاحِ الْجَرَادَةِ قَالَ ع سَأَلْتُ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ ع فَقَالَ سَأَلْتُ جَدَّكَ فَقَالَ عَلَى جَنَاحِ الْجَرَادِ مَكْتُوبٌ إِنِّي أَنَا اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا رَبُّ الْجَرَادَةِ وَ رَازِقُهَا إِذَا شِئْتُ بَعَثْتُهَا لِقَوْمٍ رِزْقاً وَ إِذَا شِئْتُ بَعَثْتُهَا عَلَى قَوْمٍ بَلَاءً فَقَامَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ فَقَبَّلَ رَأْسَ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ ع ثُمَّ قَالَ هَذَا وَ اللَّهِ مِنْ مَكْنُونِ الْعِلْمِ 
این روایت با تمام روایات قبل منافات داشته و دلیل بر استقامت ابن عباس تا زمان امام حسن مجتبی (ع) است.
روایت دوم : (کشی رقم 106  ص 56) :
106- حمدويه و إبراهيم قالا حدثنا أيوب بن نوح عن صفوان بن يحيى عن عاصم بن حميد عن سلام بن سعيد عن عبد الله بن عبد ياليل رجل من أهل الطائف قال: أتينا ابن عباس (رحمة الله عليهما) نعوده في مرضه الذي مات فيه قال فأغمي عليه في البيت فأخرج إلى صحن الدار قال فأفاق فقال: إن خليلي رسول الله (ص) قال إني سأهجر هجرتين و إني سأخرج من هجرتي: فهاجرت هجرة مع رسول الله (ص) و هجرة مع علي (ع) و إني سأعمى: فعميت و إني سأغرق: فأصابني حكة فطرحني أهلي في البحر فغفلوا عني فغرقت ثم استخرجوني بعد و أمرني أن أبرأ من خمسة: من الناكثين و هم أصحاب الجمل و من القاسطين و هم أصحاب الشام و من الخوارج و هم أهل النهروان و من القدرية الذين ضاهوا النصارى في دينهم فقالوا لا قدر و من المرجئة الذين ضاهوا اليهود في دينهم فقالوا الله أعلم قال ثم قال: اللهم إني أحيا على ما حيّ عليه علي بن أبي طالب و أموت على ما مات عليه علي بن أبي طالب قال ثم مات فغسل و كفن ثم صلى على سريره قال فجاء طائران أبيضان فدخلا في كفنه فرأى الناس إنما هو فِقهُهُ  فَدُفِنَ. 
هر چند این روایت سندا مشکل دارد ولی بر استقامت و سلامت نفس ابن عباس تا آخر عمر او دلالت دارد .
روایت سوم (کشی رقم 107 ص 57 ، الاختصاص مفید، ص 71) :
107- جعفر بن معروف قال حدثني محمد بن الحسين عن جعفر بن بشير عن ابن جريح عن أبي عبد الله (ع) أن ابن عباس لما مات و أخرج: خرج من كفنه طير أبيض يطير ينظرون إليه يطير نحو السماء حتى غاب عنهم فقال: و كان أبي يُحِبّهُ حبا شديدا و كانت أمه تلبسه ثيابه و هو غلام فينطلق إليه في غلمان بني عبد المطلب قال فأتاه بعد ما أصاب بصره فقال من أنت؟ قال أنا محمد بن علي بن الحسين فقال حسبك من لم يعرفك فلا عرفك.
روایت چهارم (کشی رقم 108  ص 57) :
108 - جعفر بن معروف قال حدثني الحسن بن علي بن نعمان عن أبيه عن معاذ بن مطر قال سمعت إسماعيل بن الفضل الهاشمي قال حدثني بعض أشياخي قال: لما هزم علي بن أبي طالب (ع) أصحاب الجمل بعث أمير المؤمنين (ع) عبد الله بن عباس (رحمة الله عليهما) إلى عائشة يأمرها بتعجيل الرحيل و قلة العرجة قال ابن عباس فأتيتها و هي في قصر بني خلف في جانب البصرة قال فطلبت الإذن عليها فلم تأذن فدخلت عليها من غير إذنها فإذا بيت قفار لم يعد لي فيه مجلس فإذا هي من وراء سترين قال فضربت ببصري فإذا في جانب البيت رحل عليه طنفسة قال فمددت الطنفسة فجلست عليها فقالت من وراء الستر: يا ابن عباس أخطأت السنة دخلت بيتنا بغير إذننا و جلست على متاعنا بغير إذننا فقال لها ابن عباس (رحمة الله عليهما) نحن أولى بالسنة منك و نحن علمنا السنة و إنما بيتك الذي خلفك فيه رسول الله (ص) فخرجت منه ظالمة لنفسك غاشية لدينك عاتية على ربك عاصية لرسول الله (ص) فإذا رجعت إلى بيتك لم ندخله إلا بإذنك و لم نجلس على متاعك إلا بأمرك إن أمير المؤمنين علي بن أبي طالب (ع) بعث إليك يأمرك بالرحيل إلى المدينة و قلة العرجة فقالت رحم الله أمير المؤمنين ذلك عمر بن الخطاب فقال ابن عباس هذا و الله أمير المؤمنين و إن تزبدت فيه وجوه و رغمت فيه معاطس أما و الله لهو أمير المؤمنين و أمس برسول الله رحما و أقرب قرابة و أقدم سبقا و أكثر علما و أعلى منارا و أكثر آثارا من أبيك و من عمر فقالت أبيت ذلك فقال أما و الله إن كان إباؤك فيه لقصير المدة عظيم التبعة ظاهر الشؤم بين النكد و ما كان إباؤك فيه إلا حلب شاة حتى صرت لا تامرين و لا تنهين و لا ترفعين و لا تضعين و ما كان مثلك إلا كمثل ابن الحضرمي بن نجمان أخي بني أسد حيث يقول:ما زال إهداء القصائد بينناشتم الصديق و كثرة الألقاب‏حتى تركتهم كان قلوبهم‏في كل مجمعة طنين ذباب قال فأراقت دمعتها و أبدت عويلها و تبدي نشيجها ثم قالت: أخرج و الله عنكم فما في الأرض بلد أبغض إلي من بلد تكونون فيه فقال ابن عباس رحمه الله: فو الله ما ذا بلاؤنا عندك و لا بضيعتنا إليك إنا جعلناك للمؤمنين أما و أنت بنت أم رومان و جعلنا أباك صديقا و هو ابن أبي قحافة فقالت يا ابن عباس تمنون علي برسول الله فقال و لم لا نمن عليك بمن لو كان منك قلامة منه مننتما به و نحن لحمه و دمه و منه و إليه و ما أنت إلا حشية من تسع حشايا خلفهن بعده لست بأبيضهن لونا و لا بأحسنهن وجها و لا بأرشحهن عرقا و لا بأنضرهن ورقا و لا بأطرأهن أصلا فصرت تامرين فتطاعين و تدعين فتجابين و ما مثلك إلا كما قال  أخو بني فهر:مننت على قومي فأبدوا عداوةفقلت لهم كفوا العداوة و الشكراففيه رضا من مثلكم لصديقه‏و أحج بكم أن تجمعوا البغي و الكفرا قال: ثم نهضت و أتيت أمير المؤمنين (ع) فأخبرته بمقالتها و ما رددت عليها فقال أنا كنت أعلم بك حيث بعثتك. 
اشکال :
اولا : سند ضعیف است .
ثانیا : برخی از فقرات روایت قابل قبول نیست .
1.	"و جعلنا أباك صديقا "
2.	" لست بأبيضهن لونا و لا بأحسنهن وجها و لا بأرشحهن عرقا و لا بأنضرهن ورقا و لا بأطرأهن أصلا " تو در میان  زنهای پیامبر سفیدترین و زیباترین  نسبت به بقیه بودی".
3.	" ما أنت إلا حشية من تسع حشايا خلفهن بعده " تویکی از نه زن پیامبر هستی که بعد از پیامبر زنده بودی    وجه اشکال : معلوم نیست هر نه زن پیامبر بعد از پیامبر زنده بوده اند بلکه احتمالا برخی از ایشان قبل از حضرت از دنیا رفته باشند .
روایت پنجم (کفایة الاثر ص 20) :
أخبرنا القاضي أبو الفرج المعافى بن زكريا البغدادي قال حدثنا أبو سلمان أحمد بن أبي هراسة قال حدثنا إبراهيم بن إسحاق النهاوندي عن عبد الله بن حماد الأنصاري قال حدثنا إسماعيل بن أبي أويس عن أبيه عن عبد الحميد الأعرج عن عطا قال دخلنا على عبد الله بن عباس و هو عليل بالطائف في العلة التي توفي فيها و نحن رهطا ثلاثين رجلا من شيوخ الطائف و قد ضعف فسلمنا عليه و جلسنا فقال لي يا عطا من القوم قلت يا سيدي هم شيوخ هذا البلد منهم عبد الله بن سلمة بن حضرمي الطائفي و عمارة بن أبي الأجلح و ثابت بن مالك فما زلت أعد له واحدا بعد واحد ثم تقدموا إليه فقالوا يا ابن عم رسول الله إنك رأيت رسول الله ص و سمعت منه ما سمعت فأخبرنا عن اختلاف هذه الأمة فقوم قد قدموا عليا على غيره و قوم جعلوه بعد ثلاثة قال فتنفس ابن عباس و قال سمعت رسول الله ص يقول علي مع الحق و الحق مع علي و هو الإمام والخليفة من بعدي فمن تمسك به فاز و نجا و من تخلف عنه ضل و غوى بلى يكفنني و يغسلني و يقضي ديني و أبو سبطي الحسن و الحسين و من صلب الحسين تخرج الأئمة التسعة و منا مهدي هذه الأمة فقال له عبد الله بن سلمة الحضرمي يا ابن عم رسول الله فهل كنت تعرفنا قبل هذا فقال و الله قد أديت ما سمعت و نصحت لكم و لكنكم لا تحبون الناصحين ثم قال اتقوا الله عباد الله تقية من اعتبر بهذا و اتقى في وحل و كمس في مهل و رغب في طلب و رهب في هرب و اعملوا لآخرتكم قبل حلول آجالكم و تمسّكوا بالعروة الوثقى من عترة نبيّكم فإنّي سمعته ص يقول من تمسك بعترتي من بعدي كان من الفائزين ثم بكى بكاء شديدا فقال له القوم أ تبكي و مكانك من رسول الله ص مكانك فقال لي يا عطا إنما أبكي لخصلتين هول المطلع و فراق الأحبة ثم تفرق القوم فقال لي يا عطا خذ بيدي و احملني إلى صحن الدار ثم رفع يديه إلى السماء و قال اللهم إني أتقرب إليك بمحمد و آله اللهم إني أتقرب إليك بولاية الشيخ علي بن أبي طالب فما زال يكررها حتى وقع إلى الأرض فصبرنا عليه ساعة ثم أقمناه فإذا هو ميت رحمة الله عليه  فهذا عبد الله بن عباس روى عنه سعيد بن جبير و مجاهد و طاوس اليماني و الأصبغ بن نباتة و عطا و لو لا قصدي في إيراد هذه الأخبار الاقتصار و ترك التكرار لأوردت جملة و هذا القدر كفاية للمنصف المتدبر.
روایت ششم (کتاب سلیم بن قیس /2/777) :
كتاب سليم بن قيس الهلالي، ج‏1، ص: 777: [أَبَانٌ عَنْ سُلَيْمٍ وَ عُمَرَ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ حَدِيثُهُمَا وَاحِدٌ هَذَا وَ ذَلِكَ قَالا] «1» قَدِمَ مُعَاوِيَةُ حَاجّاً فِي خِلَافَتِهِ الْمَدِينَةَ بَعْدَ مَا قُتِلَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْه‏...بعد ازاحتجاج قيس بن سعد بن عبادة با معاویه را ذکر می کند...(از ج1 ص782 بحث باابن عباس شروع می شود) ثُمَّ إِنَّ مُعَاوِيَةَ مَرَّ «48» بِحَلْقَةٍ مِنْ قُرَيْشٍ فَلَمَّا رَأَوْهُ قَامُوا لَهُ‏ «49» غَيْرَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ فَقَالَ لَهُ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ مَا مَنَعَكَ مِنَ الْقِيَامِ كَمَا قَامَ أَصْحَابُكَ إِلَّا مَوْجِدَةٌ [فِي نَفْسِكَ‏] «50» عَلَيَّ بِقِتَالِي إِيَّاكُمْ‏ «51» يَوْمَ صِفِّينَ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ إِنَّ ابْنَ عَمِّي [أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ‏] «52» عُثْمَانَ قُتِلَ مَظْلُوماً قَالَ لَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ فَعُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ قَدْ قُتِلَ مَظْلُوماً أَ فَسَلَّمْتُمُ الْأَمْرَ «53» إِلَى وُلْدِهِ [وَ هَذَا ابْنُهُ‏] «54» قَالَ إِنَّ عُمَرَ قَتَلَهُ مُشْرِكٌ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَمَنْ قَتَلَ عُثْمَانَ قَالَ [قَتَلَهُ‏] «55» الْمُسْلِمُونَ قَالَ فَذَلِكَ أَدْحَضُ‏ «56» لِحُجَّتِكَ وَ أَحَلُّ لِدَمِهِ‏ «57» إِنْ كَانَ الْمُسْلِمُونَ قَتَلُوهُ وَ خَذَلُوهُ [فَلَيْسَ إِلَّا بِحَقٍ‏] «58» قَالَ مُعَاوِيَةُ فَإِنَّا قَدْ كَتَبْنَا فِي الْآفَاقِ نَنْهَى عَنْ ذِكْرِ مَنَاقِبِ عَلِيٍّ وَ أَهْلِ بَيْتِهِ فَكُفَّ لِسَانَكَ‏ «59» يَا ابْنَ عَبَّاسٍ وَ ارْبَعْ عَلَى نَفْسِكَ فَقَالَ لَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ أَ فَتَنْهَانَا عَنْ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ قَالَ لَا قَالَ أَ فَتَنْهَانَا عَنْ تَأْوِيلِهِ قَالَ نَعَمْ قَالَ فَنَقْرَؤُهُ وَ لَا نَسْأَلُ عَمَّا عَنَى اللَّهُ بِهِ [قَالَ نَعَمْ‏ قَالَ‏] «60» فَأَيُّمَا «61» أَوْجَبُ عَلَيْنَا قِرَاءَتُهُ أَوِ الْعَمَلُ بِهِ قَالَ مُعَاوِيَةُ الْعَمَلُ بِهِ قَالَ فَكَيْفَ نَعْمَلُ بِهِ حَتَّى نَعْلَمَ مَا عَنَى اللَّهُ بِمَا أَنْزَلَ عَلَيْنَا قَالَ سَلْ عَنْ ذَلِكَ مَنْ يَتَأَوَّلُهُ عَلَى غَيْرِ مَا تَتَأَوَّلُهُ أَنْتَ وَ أَهْلُ بَيْتِكَ‏ «62» قَالَ إِنَّمَا أُنْزِلَ الْقُرْآنُ عَلَى أَهْلِ بَيْتِي فَأَسْأَلُ عَنْهُ آلَ أَبِي سُفْيَانَ أَوْ أَسْأَلُ عَنْهُ آلَ أَبِي مُعَيْطٍ أَوِ الْيَهُودَ وَ النَّصَارَى وَ الْمَجُوسَ قَالَ لَهُ مُعَاوِيَةُ فَقَدْ عَدَلْتَنَا بِهِمْ‏ «63» [وَ صَيَّرْتَنَا مِنْهُمْ‏] «64» قَالَ لَهُ ابْنُ‏ عَبَّاسٍ‏ لَعَمْرِي مَا أَعْدِلُكَ بِهِمْ غَيْرَ أَنَّكَ نَهَيْتَنَا أَنْ نَعْبُدَ اللَّهَ بِالْقُرْآنِ‏ «65» وَ بِمَا فِيهِ مِنْ أَمْرٍ وَ نَهْيٍ أَوْ حَلَالٍ أَوْ حَرَامٍ أَوْ نَاسِخٍ أَوْ مَنْسُوخٍ أَوْ عَامٍّ أَوْ خَاصٍّ أَوْ مُحْكَمٍ أَوْ مُتَشَابِهٍ وَ إِنْ لَمْ تَسْأَلِ الْأُمَّةُ عَنْ ذَلِكَ هَلَكُوا وَ اخْتَلَفُوا وَ تَاهُوا «66» قَالَ مُعَاوِيَةُ فَاقْرَءُوا الْقُرْآنَ [وَ تَأَوَّلُوهُ‏] «67» وَ لَا تَرْوُوا شَيْئاً مِمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ فِيكُمْ [مِنْ تَفْسِيرِهِ‏] «68» وَ مَا قَالَهُ رَسُولُ اللَّهِ فِيكُمْ وَ ارْوُوا مَا سِوَى ذَلِكَ قَالَ ابْنُ‏ عَبَّاسٍ‏ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِي الْقُرْآنِ‏ «69» يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ وَ يَأْبَى اللَّهُ إِلَّا أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ وَ لَوْ كَرِهَ الْكافِرُونَ‏ «70» قَالَ مُعَاوِيَةُ يَا ابْنَ‏ عَبَّاسٍ‏ اكْفِنِي نَفْسَكَ وَ كُفَّ عَنِّي لِسَانَكَ وَ إِنْ كُنْتَ لَا بُدَّ فَاعِلًا فَلْيَكُنْ ذَلِكَ سِرّاً وَ لَا يَسْمَعُهُ أَحَدٌ مِنْكَ عَلَانِيَةً ثُمَّ رَجَعَ إِلَى مَنْزِلِهِ فَبَعَثَ إِلَيْهِ بِخَمْسِينَ أَلْفَ دِرْهَمٍ‏ «71» ثُمَّ اشْتَدَّ «72» الْبَلَاءُ بِالْأَمْصَارِ كُلِّهَا عَلَى شِيعَةِ عَلِيٍّ وَ أَهْلِ بَيْتِهِ ع وَ كَانَ أَشَدُّ النَّاسِ بَلِيَّةً «73» أَهْلَ الْكُوفَةِ لِكَثْرَةِ مَنْ بِهَا مِنَ الشِّيعَة 
روایت همین طور ادامه دارد در آزار و اذیتهایی که معاویه بعد از این مناظرات بر شیعیان بخصوص شیعیان مکه روا داشتند . 
روایت هفتم (امالی صدوق  ص97  ح2) :
2- حدثنا أحمد بن الحسن القطان قال حدثنا العباس بن الفضل المقري قال حدثنا علي بن الفرات الأصبهاني قال حدثنا أحمد بن محمد البصري قال حدثنا جندل بن والق قال حدثنا علي بن حماد عن سعيد عن ابن عباس أنه مر بمجلس من مجالس قريش و هم يسبون علي بن أبي طالب ع فقال لقائده ما يقول هؤلاء قال يسبون عليا قال قربني إليهم فلما أن وقف عليهم قال أيكم الساب الله قالوا سبحان الله و من يسب الله فقد أشرك بالله قال فأيكم الساب رسول الله ص قالوا و من يسب رسول الله فقد كفر قال فأيكم الساب علي بن أبي طالب صلوات الله و سلامه عليه قالوا قد كان ذلك قال فأشهد بالله و أشهد لله لقد سمعت رسول الله ص يقول من سب عليا فقد سبني و من سبني فقد سب الله عز و جل ثم مضى فقال لقائده فهل قالوا شيئا حين قلت لهم ما قلت قال ما قالوا شيئا قال كيف رأيت وجوههم قال نظروا إليك بأعين محمرة نظر التيوس إلى شفار الجازر قال زدني فداك أبوك قال خزر الحواجب ناكسو رقابهم [أذقانهم‏] نظر الذليل إلى العزيز القاهر قال زدني فداك أبوك قال ما عندي غير هذا قال لكن عندي أحياؤهم خزي على أمواتهم و الميتون فضيحة للغابر.
این روایت که مناظره ابن عباس با کسانی که امیرالمومنین را سبّ و دشنام می دادند  که مربوط به زمان امام حسن (ع) است دلیل بر استقامت وی تا آن زمان بوده است.
روایت هشتم (عیون اخبار الرضا /ج1/ ص47 ، بحارالانوار به نقل ازعیون ، الغیبة وکمال الدین) 
(این روایت با آدرس کتاب عیون ذکر شده است) :
8-  حدثنا أبي رضي الله عنه قال حدثنا سعد بن عبد الله عن أحمد بن محمد بن عيسى عن محمد بن أبي عمير عن عمر بن أذينة عن أبان بن أبي عياش عن سليم بن قيس الهلالي قال سمعت عبد الله بن جعفر الطيار يقول لنا عند معاوية و الحسن و الحسين ع و عبد الله بن عباس و عمر بن أبي سلمة و أسامة بن زيد يذكر حديثنا جرى بينه و بينه و أنه قال لمعاوية بن أبي سفيان سمعت رسول الله ص يقول أنا أولى بالمؤمنين من أنفسهم ثم أخي علي بن أبي طالب ع أولى بالمؤمنين من أنفسهم فإذا استشهد فابني الحسن أولى بالمؤمنين من أنفسهم ثم ابني الحسين ع أولى بالمؤمنين‏ من أنفسهم فإذا استشهد فابني علي بن الحسين أولى بالمؤمنين من أنفسهم و ستدركه يا علي ثم ابني محمد بن علي الباقر أولى بالمؤمنين من أنفسهم و ستدركه يا عبد الله و تكمله اثني عشر إماما تسعة من ولد الحسين قال عبد الله ثم استشهدت الحسن و الحسين ع و عبد الله بن عباس و عمر بن أبي سلمة و أسامة بن زيد فشهدوا لي عند معاوية قال سليم بن قيس و قد كنت سمعت ذلك من سلمان و أبي ذر و المقداد و أسامة أنهم سمعوا ذلك من رسول الله (ص) .
در این روایت ابن عباس به امامت دوازده امام در نزد معاویه که امام حسن و امام حسین (علیهم السلام) نیز همراه او بوده اند شهادت می دهد.
این روایت سندا صحیح است و از نظر دلالت نیز تام است و می رساند که ابن عباس در زمان امام حسن مجتبی (ع) همراه بوده و تک تک ائمه را قبول داشته است .
 علاوه بر این روایات روایات فراوانی در وصف اهل بیت علیهم السلام  وارد شده که راوی آنها ابن عباس است که بخشی از آنها را در برای نمونه در ذیل ذکر می گردد. این روایات مؤید استقامت و جلالت قدر و وثاقت ایشان است.
1-	 فقیه ج 4 ص 179: وَ رَوَى الْمُعَلَّى بْنُ مُحَمَّدٍ الْبَصْرِيُّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ‏ عَبَّاسِ‏ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ ص‏ إِنَّ عَلِيّاً وَصِيِّي وَ خَلِيفَتِي وَ زَوْجَتَهُ فَاطِمَةَ سَيِّدَةَ نِسَاءِ الْعَالَمِينَ ابْنَتِي وَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَيْنَ سَيِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَلَدَايَ مَنْ وَالاهُمْ فَقَدْ وَالانِي وَ مَنْ عَادَاهُمْ فَقَدْ عَادَانِي وَ مَنْ نَاوَأَهُمْ فَقَدْ نَاوَأَنِيوَ مَنْ جَفَاهُمْ فَقَدْ جَفَانِي وَ مَنْ بَرَّهُمْ فَقَدْ بَرَّنِي وَصَلَ اللَّهُ مَنْ وَصَلَهُمْ وَ قَطَعَ اللَّهُ مَنْ قَطَعَهُمْ وَ نَصَرَ اللَّهُ مَنْ أَعَانَهُمْ وَ خَذَلَ اللَّهُ مَنْ خَذَلَهُمْ- اللَّهُمَّ مَنْ كَانَ لَهُ مِنْ أَنْبِيَائِكَ وَ رُسُلِكَ ثَقَلٌ وَ أَهْلُ بَيْتٍ فَعَلِيٌّ وَ فَاطِمَةُ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ أَهْلُ بَيْتِي وَ ثَقَلِي فَأَذْهِبْ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَ طَهِّرْهُمْ تَطْهِيراً.
2-	 مثل همین حدیث ج 4 ص 420: وَ رَوَى الْمُعَلَّى بْنُ مُحَمَّدٍ الْبَصْرِيُّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ سَلَمَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ‏ عَبَّاسٍ‏ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ...
3-	 خصال صدوق ج 1 ص 206:أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ إِسْمَاعِيلَ قَالَ أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ بْنُ مَنِيعٍ قَالَ حَدَّثَنَا شَيْبَانُ بْنُ فَرُّوخٍ قَالَ حَدَّثَنَا دَاوُدُ بْنُ أَبِي الْفُرَاتِ قَالَ حَدَّثَنَا عِلْبَاءُ بْنُ أَحْمَرَ قَالَ حَدَّثَنَا عِكْرِمَةُ عَنِ ابْنِ‏ عَبَّاسٍ‏ قَالَ: خَطَّ رَسُولُ اللَّهِ ص أَرْبَعَ خِطَطٍ فِي الْأَرْضِ‏ وَ قَالَ أَ تَدْرُونَ مَا هَذَا قُلْنَا اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَعْلَمُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص أَفْضَلُ نِسَاءِ أَهْلِ الْجَنَّةِ أَرْبَعٌ خَدِيجَةُ بِنْتُ خُوَيْلِدٍ وَ فَاطِمَةُ بِنْتُ مُحَمَّدٍ وَ مَرْيَمُ بِنْتُ عِمْرَانَ وَ آسِيَةُ بِنْتُ مُزَاحِمٍ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ.
  4- همان ج 1 ص 270 : حَدَّثَنَا أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ الْفَضْلِ بْنِ الْعَبَّاسِ الْبَغْدَادِيُّ قَالَ قَرَأْتُ عَلَى أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَيْمَانَ بْنِ الْحَارِثِ قُلْتُ حَدَّثَكُمْ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ خَلَفٍ الْعَطَّارُ قَالَ حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ الْأَشْقَرُ قَالَ حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ أَبِي الْمِقْدَامِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ‏ عَبَّاسٍ‏ قَالَ: سَأَلْتُ النَّبِيَّ ص عَنِ الْكَلِمَاتِ الَّتِي تَلَقَّاهَا آدَمُ مِنْ رَبِّهِ‏ فَتابَ عَلَيْهِ‏ قَالَ سَأَلَهُ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَ عَلِيٍّ وَ فَاطِمَةَ وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ إِلَّا تُبْتَ عَلَيَّ فَتَابَ عَلَيْهِ.
5-	عیون اخبار الرضا، ج 1 ص 64 : حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ‏  الْوَرَّاقُ الرَّازِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ حَدَّثَنَا الْهَيْثَمُ بْنُ أَبِي مَسْرُوقٍ النَّهْدِيُ‏  عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ عَمْرِو بْنِ خَالِدٍ عَنْ سَعْدِ بْنِ طَرِيفٍ‏  عَنِ الْأَصْبَغِ بْنِ نُبَاتَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ‏ عَبَّاسٍ‏ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ص يَقُولُ‏ أَنَا وَ عَلِيٌّ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ وَ تِسْعَةٌ مِنْ وُلْدِ الْحُسَيْنِ‏  مُطَهَّرُونَ‏  مَعْصُومُونَ.
6-	همان: حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ الْقَطَّانُ قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ زَكَرِيَّا الْقَطَّانُ قَالَ حَدَّثَنَا بَكْرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَبِيبٍ قَالَ حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ الصَّقْرِ الْعَبْدِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ عَبَايَةَ بْنِ الرَّبَعِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ‏ عَبَّاسٍ‏ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص‏ أَنَا سَيِّدُ النَّبِيِّينَ وَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ سَيِّدُ الْوَصِيِّينَ وَ إِنَّ أَوْصِيَائِي بَعْدِي اثْنَا عَشَرَ أَوَّلُهُمْ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ع وَ آخِرُهُمُ الْقَائِمُ.
7-	همان ج 2 ص 86: حَدَّثَنَا تَمِيمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ تَمِيمٍ الْقُرَشِيُّ قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِيٍّ الْأَنْصَارِيِّ عَنْ أَبِي الصَّلْتِ الْهَرَوِيِّ قَالَ: قَالَ الْمَأْمُونُ يَوْماً لِلرِّضَا ع يَا أَبَا الْحَسَنِ أَخْبِرْنِي عَنْ جَدِّكَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَيِّ وَجْهِ هُوَ قَسِيمُ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ وَ بِأَيِّ مَعْنًى فَقَدْ كَثُرَ فِكْرِي فِي ذَلِكَ فَقَالَ لَهُ الرِّضَا ع يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَ لَمْ تُرْوَ عَنْ أَبِيكَ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ‏ عَبَّاسٍ‏ أَنَّهُ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ص يَقُولُ حُبُّ عَلِيٍّ إِيمَانٌ وَ بُغْضُهُ كُفْرٌ فَقَالَ بَلَى فَقَالَ الرِّضَا ع فَقِسْمَةُ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ إِذَا كَانَتْ عَلَى حُبِّهِ وَ بُغْضِهِ فَهُوَ قَسِيمُ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ فَقَالَ الْمَأْمُونُ لَا أَبْقَانِيَ اللَّهُ بَعْدَكَ يَا أَبَا الْحَسَنِ أَشْهَدُ أَنَّكَ وَارِثُ عِلْمِ رَسُولِ اللَّهِ ص قَالَ أَبُو الصَّلْتِ الْهَرَوِيُّ فَلَمَّا انْصَرَفَ الرِّضَا ع إِلَى مَنْزِلِهِ أَتَيْتُهُ فَقُلْتُ لَهُ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ ص مَا أَحْسَنَ مَا أَجَبْتَ بِهِ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فَقَالَ الرِّضَا ع يَا أَبَا الصَّلْتِ إِنَّمَا كَلَّمْتُهُ مِنْ حَيْثُ هُوَ وَ لَقَدْ سَمِعْتُ أَبِي يُحَدِّثُ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِيٍّ ع أَنَّهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص يَا عَلِيُّ أَنْتَ قَسِيمُ الْجَنَّةِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ تَقُولُ لِلنَّارِ هَذَا لِي وَ هَذَا لَكِ.
8-	 فضائل الشیعه (للصدوق) ص 12 : حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْوَهَّابِ قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ يَزِيدَ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ عَطَاءٍ عَنِ ابْنِ‏ عَبَّاسٍ‏ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص‏ حُبُّ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ يَأْكُلُ [الذُّنُوبَ‏] السَّيِّئَاتِ كَمَا تَأْكُلُ النَّارُ الْحَطَبَ.
9-	 کمال الدین و تمام النعمه ج 1 ص 241: حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ غِيَاثِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ ثَابِتِ بْنِ دِينَارٍ عَنْ سَعْدِ بْنِ طَرِيفٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ‏ عَبَّاسٍ‏ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص لِعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ع يَا عَلِيُّ أَنَا مَدِينَةُ الْحِكْمَةِ  وَ أَنْتَ بَابُهَا وَ لَنْ تُؤْتَى الْمَدِينَةُ إِلَّا مِنْ قِبَلِ الْبَابِ فَكَذَبَ مَنْ زَعَمَ أَنَّهُ يُحِبُّنِي وَ يُبْغِضُكَ لِأَنَّكَ مِنِّي وَ أَنَا مِنْكَ لَحْمُكَ مِنْ لَحْمِي وَ دَمُكَ مِنْ دَمِي وَ رُوحُكَ مِنْ رُوحِي وَ سَرِيرَتُكَ مِنْ سَرِيرَتِي وَ عَلَانِيَتُكَ مِنْ عَلَانِيَتِي وَ أَنْتَ إِمَامُ أُمَّتِي وَ خَلِيفَتِي عَلَيْهَا بَعْدِي سَعِدَ مَنْ أَطَاعَكَ وَ شَقِيَ مَنْ عَصَاكَ وَ رَبِحَ مَنْ تَوَلَّاكَ وَ خَسِرَ مَنْ عَادَاكَ وَ فَازَ مَنْ لَزِمَكَ وَ هَلَكَ مَنْ فَارَقَكَ مَثَلُكَ وَ مَثَلُ الْأَئِمَّةِ مِنْ وُلْدِكَ بَعْدِي مَثَلُ سَفِينَةِ نُوحٍ مَنْ رَكِبَهَا نَجَا وَ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْهَا غَرِقَ وَ مَثَلُكُمْ كَمَثَلِ النُّجُومِ كُلَّمَا غَابَ نَجْمٌ طَلَعَ نَجْمٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ.
10-	همان ص 257: 2- حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى بْنِ الْمُتَوَكِّلِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْكُوفِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عِمْرَانَ النَّخَعِيُّ عَنْ عَمِّهِ الْحُسَيْنِ بْنِ يَزِيدَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ‏ عَبَّاسٍ‏ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص‏ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى اطَّلَعَ إِلَى الْأَرْضِ‏  اطِّلَاعَةً فَاخْتَارَنِي مِنْهَا فَجَعَلَنِي نَبِيّاً ثُمَّ اطَّلَعَ الثَّانِيَةَ فَاخْتَارَ مِنْهَا عَلِيّاً فَجَعَلَهُ إِمَاماً ثُمَّ أَمَرَنِي أَنْ أَتَّخِذَهُ أَخاً وَ وَلِيّاً وَ وَصِيّاً وَ خَلِيفَةً وَ وَزِيراً فَعَلِيٌّ مِنِّي وَ أَنَا مِنْ عَلِيٍّ وَ هُوَ زَوْجُ ابْنَتِي وَ أَبُو سِبْطَيَّ الْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ أَلَا وَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى جَعَلَنِي وَ إِيَّاهُمْ حُجَجاً عَلَى عِبَادِهِ وَ جَعَلَ مِنْ صُلْبِ الْحُسَيْنِ أَئِمَّةً يَقُومُونَ بِأَمْرِي وَ يَحْفَظُونَ وَصِيَّتِي التَّاسِعُ مِنْهُمْ قَائِمُ أَهْلِ بَيْتِي وَ مَهْدِيُّ أُمَّتِي أَشْبَهُ النَّاسِ بِي فِي شَمَائِلِهِ وَ أَقْوَالِهِ وَ أَفْعَالِهِ- يَظْهَرُ بَعْدَ غَيْبَةٍ طَوِيلَةٍ وَ حَيْرَةٍ مُضِلَّةٍ فَيُعْلِنُ أَمْرَ اللَّهِ وَ يُظْهِرُ دِينَ اللَّهِ جَلَّ وَ عَزَّ يُؤَيَّدُ بِنَصْرِ اللَّهِ وَ يَنْصُرُ بِمَلَائِكَةِ اللَّهِ فَيَمْلَأُ الْأَرْضَ قِسْطاً وَ عَدْلًا كَمَا مُلِئَتْ جَوْراً وَ ظُلْماً
بنابراین با توجه به خدشه سندی و دلالی روایات ذامه و استفاضه  و تمامیت روایات مادحه مشخص می شود وی شخصیت عالم، ثقه و جلیل القدری بوده که از ائمه دفاع می کرده است و دشمنان بخاطر جدا کردن او از اهل بیت روایات ذامه را جعل کرده اند.


barrasi:
روایات مدح:
1-ابن طاوس در اقبال الاعمال، ج 2 ص 604 ، در زیارت حضرت پیامبر «صلی الله علیه و آله» : السَّلَامُ عَلَيْكَ وَ عَلَى جَدِّكَ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَ عَلَى أَبِيكَ عَبْدِ اللَّهِ السَّلَامُ عَلَيْكَ وَ عَلَى أُمِّكَ آمِنَةَ بِنْتِ وَهْبٍ السَّلَامُ عَلَى عَمِّكَ حَمْزَةَ سَيِّدِ الشُّهَدَاءِ السَّلَامُ عَلَيْكَ وَ عَلَى عَمِّكَ عَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ السَّلَامُ عَلَى عَمِّكَ وَ كَفِيلِكَ أَبِي طَالِب‏
در مفاتیح هم این جمله آمده است ولی در زاد المعاد بدون این جمله ذکر شده است.
2-كتاب سليم بن قيس الهلالي، ج‏1، ص: 277 : في الحديث 14 يقول سليم: «انتهيت إلى حلقة في مسجد رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله ليس فيها إلّا هاشميّ غير سلمان و أبي ذر و المقداد و ...، فقال العبّاس‏ لعليّ عليه السلام: ما ترى عمر منعه من أن يغرم قنفذا كما أغرم جميع عمّا له؟»
فهذا المجلس كان في المدينة بحضور سلمان قبل رحلته إلى المدائن، و بالتالي فإغرام عمر عمّا له أيضا يكون قبل سنة 16.
3- كتاب سليم بن قيس الهلالي، ج‏2، ص: 571: وَ عَنْ سُلَيْمٍ قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ «1» بْنَ عَازِبٍ يَقُول‏.... بعد از داستان غصب خلافت َ فَقَالَ الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ أَرَى أَنْ تَلْقَوُا الْعَبَّاسَ بْنَ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَتُطَمِّعُوهُ فِي أَنْ يَكُونَ لَهُ فِي هَذَا الْأَمْرِ نَصِيبٌ يَكُونُ لَهُ وَ لِعَقِبِهِ مِنْ بَعْدِهِ فَتَقْطَعُوا [عَنْكُمْ بِذَلِكَ‏] «22» نَاحِيَةَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ فَإِنَّ الْعَبَّاسَ بْنَ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ لَوْ صَارَ مَعَكُمْ كَانَتِ الْحُجَّةَ عَلَى النَّاسِ [وَ هَانَ عَلَيْكُمْ أَمْرُ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَحْدَهُ قَالَ‏] «23» فَانْطَلَقَ أَبُو بَكْرٍ وَ عُمَرُ وَ أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ [وَ الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ «24»] حَتَّى دَخَلُوا عَلَى الْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فِي اللَّيْلَةِ الثَّانِيَةِ «25» مِنْ وَفَاةِ رَسُولِ اللَّهِ‏ص قَالَ فَتَكَلَّمَ أَبُو بَكْرٍ فَحَمِدَ اللَّهَ جَلَّ وَ عَزَّ وَ أَثْنَى عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ إِنَّ اللَّهَ بَعَثَ لَكُمْ مُحَمَّداً نَبِيّاً وَ لِلْمُؤْمِنِينَ وَلِيّاً فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بِكَوْنِهِ بَيْنَ ظَهْرَانَيْهِمْ حَتَّى اخْتَارَ لَهُ مَا عِنْدَهُ وَ تَرَكَ لِلنَّاسِ أَمْرَهُمْ لِيَخْتَارُوا لِأَنْفُسِهِمْ مَصْلَحَتَهُمْ مُتَّفِقِينَ لَا مُخْتَلِفِينَ فَاخْتَارُونِي عَلَيْهِمْ وَالِياً وَ لِأُمُورِهِمْ رَاعِياً فَتَوَلَّيْتُ ذَلِكَ‏ «26» وَ مَا أَخَافُ بِعَوْنِ اللَّهِ وَهْناً وَ لَا حَيْرَةً وَ لَا جُبْناً وَ ما تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ‏ غَيْرَ أَنِّي لَا أَنْفَكُّ مِنْ طَاعِنٍ يَبْلُغُنِي فَيَقُولَ‏ «27» بِخِلَافِ قَوْلِ الْعَامَّةِ فَيَتَّخِذَكُمْ لَجَأً فَتَكُونُونَ حِصْنَهُ الْمَنِيعَ وَ خَطْبَهُ الْبَدِيعَ فَإِمَّا دَخَلْتُمْ مَعَ النَّاسِ فِيمَا اجْتَمَعُوا عَلَيْهِ أَوْ صَرَفْتُمُوهُمْ عَمَّا مَالُوا إِلَيْهِ فَقَدْ جِئْنَاكَ وَ نَحْنُ نُرِيدُ أَنْ نَجْعَلَ لَكَ فِي هَذَا الْأَمْرِ نَصِيباً يَكُونُ لَكَ وَ لِعَقِبِكَ مِنْ بَعْدِكَ إِذْ كُنْتَ عَمَّ رَسُولِ اللَّهِ ص وَ إِنْ كَانَ النَّاسُ أَيْضاً قَدْ رَأَوْا مَكَانَكَ وَ مَكَانَ صَاحِبِكَ فَعَدَلُوا بِهَذَا الْأَمْرِ عَنْكُمَا فَقَالَ عُمَرُ «28» إِي وَ اللَّهِ وَ أُخْرَى يَا بَنِي هَاشِمٍ عَلَى رِسْلِكُمْ‏ «29» فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص مِنَّا وَ مِنْكُمْ وَ إِنَّا لَمْ نَأْتِكُمْ لِحَاجَةٍ مِنَّا إِلَيْكُمْ وَ لَكِنْ كَرِهْنَا أَنْ يَكُونَ الطَّعْنُ فِيمَا اجْتَمَعَ عَلَيْهِ الْمُسْلِمُونَ فَيَتَفَاقَمَ الْخَطْبُ بِكُمْ وَ بِهِمْ فَانْظُرُوا لِأَنْفُسِكُمْ وَ لِلْعَامَّةِ [ثُمَّ سَكَتَ‏] «30» فَتَكَلَّمَ الْعَبَّاسُ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى ابْتَعَثَ مُحَمَّداً ص كَمَا وَصَفْتَ نَبِيّاً وَ لِلْمُؤْمِنِينَ وَلِيّاً فَإِنْ كُنْتَ بِرَسُولِ اللَّهِ ص طَلَبْتَ‏ «31» هَذَا الْأَمْرَ فَحَقَّنَا أَخَذْتَ وَ إِنْ كُنْتَ بِالْمُؤْمِنِينَ طَلَبْتَ فَنَحْنُ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ مَا تُقَدِّمُنَا «32» فِي أَمْرِكَ وَ لَا تُشَاوِرُنَا وَ لَا تُؤَامِرُنَا وَ لَا نُحِبُّ لَكَ ذَلِكَ إِذْ كُنَّا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَ كُنَّا لَكَ مِنَ الْكَارِهِينَ وَ أَمَّا قَوْلُكَ أَنْ تَجْعَلَ لِي فِي هَذَا الْأَمْرِ نَصِيباً فَإِنْ كَانَ هَذَا الْأَمْرُ لَكَ خَاصَّةً فَأَمْسِكْ عَلَيْكَ فَلَسْنَا مُحْتَاجِينَ إِلَيْكَ وَ إِنْ كَانَ حَقَّ الْمُؤْمِنِينَ فَلَيْسَ لَكَ أَنْ تَحْكُمَ فِي حَقِّهِمْ [دُونَهُمْ‏] «33» وَ إِنْ كَانَ حَقَّنَا فَإِنَّا لَا نَرْضَى [مِنْكَ‏] «34» بِبَعْضِهِ دُونَ بَعْضٍ‏ «35» وَ أَمَّا قَوْلُكَ يَا عُمَرُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص مِنَّا وَ مِنْكُمْ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ شَجَرَةٌ نَحْنُ أَغْصَانُهَا وَ أَنْتُمْ جِيرَانُهَا فَنَحْنُ أَوْلَى بِهِ مِنْكُمْ وَ أَمَّا قَوْلُكَ إِنَّا نَخَافُ تَفَاقُمَ الْخَطْبِ بِكُمْ وَ بِنَا فَهَذَا «36» الَّذِي فَعَلْتُمُوهُ أَوَائِل‏ ذَلِكَ‏ وَ اللَّهُ الْمُسْتَعانُ‏ [فَخَرَجُوا مِنْ عِنْدِهِ‏] «37» وَ أَنْشَأَ الْعَبَّاسُ‏ يَقُول‏ ...( آدرس در آخر کتاب: تاريخ اليعقوبي: ج 2 ص 124، 125، 126. الإمامة و السياسة: ج 1 ص 14)
و در کتاب السقیفه و فدک ص 46: همین روایت با این سند آمده است :و حدثني المغيرة بن محمد المهلبي من حفظه، و عمر بن شبة من كتابه باسناد رفعه الي أبي سعيد الخدري قال: سمعت البراء بن عازب يقول 

4- التفسير المنسوب إلى الإمام الحسن العسكري عليه السلام، ص: 20: قَالَ الْبَاقِرُ ع: لَمَّا أُمِرَ الْعَبَّاسُ بِسَدِّ الْأَبْوَابِ، وَ أُذِنَ لِعَلِيٍّ ع فِي تَرْكِ بَابِهِ جَاءَ الْعَبَّاسُ وَ غَيْرُهُ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ ص فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا بَالُ عَلِيٍّ يَدْخُلُ وَ يَخْرُجُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص: ذَلِكَ إِلَى اللَّهِ فَسَلِّمُوا لَهُ تَعَالَى حُكْمَهُ، هَذَا جَبْرَئِيلُ جَاءَنِي عَنِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِذَلِكَ.
ثُمَّ أَخَذَهُ مَا كَانَ يَأْخُذُهُ إِذَا نَزَلَ عَلَيْهِ الْوَحْيُ ثُمَّ سُرِّيَ عَنْهُ فَقَالَ: يَا عَبَّاسُ‏ يَا عَمَّ رَسُولِ اللَّهِ إِنَّ جَبْرَئِيلَ يُخْبِرُنِي عَنِ اللَّهِ جَلَّ جَلَالُهُ- أَنَّ عَلِيّاً لَمْ يُفَارِقْكَ فِي وَحْدَتِكَ، وَ آنَسَكَ فِي وَحْشَتِكَ، فَلَا تُفَارِقْهُ فِي مَسْجِدِكَ لَوْ رَأَيْتَ عَلِيّاً وَ هُوَ يَتَضَوَّرُ «2» عَلَى فِرَاشِ مُحَمَّدٍ ص وَاقِياً رُوحَهُ بِرُوحِهِ، مُتَعَرِّضاً لِأَعْدَائِهِ، مُسْتَسْلِماً لَهُمْ أَنْ يَقْتُلُوهُ شَرَّ قَتْلَةٍ- لَعَلِمْتَ أَنَّهُ يَسْتَحِقُّ مِنْ مُحَمَّدٍ الْكَرَامَةَ وَ التَّفْضِيلَ، وَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى التَّعْظِيمَ وَ التَّبْجِيلَ إِنَّ عَلِيّاً قَدِ انْفَرَدَ عَنِ الْخَلْقِ فِي الْبَيْتُوتَةِ عَلَى فِرَاشِ مُحَمَّدٍ وَ وِقَايَةِ رُوحِهِ بِرُوحِهِ فَأَفْرَدَهُ اللَّهُ تَعَالَى دُونَهُمْ بِسُلُوكِهِ فِي مَسْجِدِهِ لَوْ رَأَيْتَ عَلِيّاً يَا عَمَّ رَسُولِ اللَّهِ وَ عَظِيمَ مَنْزِلَتِهِ عِنْدَ رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَ شَرِيفَ مَحَلِّهِ عِنْدَ مَلَائِكَتِهِ الْمُقَرَّبِينَ، وَ عَظِيمَ شَأْنِهِ فِي أَعْلَى عِلِّيِّينَ لَاسْتَقْلَلْتَ مَا تَرَاهُ لَهُ هَاهُنَا.
إِيَّاكَ يَا عَمَّ رَسُولِ اللَّهِ وَ أَنْ تَجِدَ «3» لَهُ فِي قَلْبِكَ مَكْرُوهاً- فَتَصِيرَ كَأَخِيكَ أَبِي لَهَبٍ فَإِنَّكُمَا شَقِيقَانِ.
يَا عَمَّ رَسُولِ اللَّهِ لَوْ أَبْغَضَ عَلِيّاً أَهْلُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرَضِينَ- لَأَهْلَكَهُمُ اللَّهُ بِبُغْضِهِ، وَ لَوْ أَحَبَّهُ الْكُفَّارُ أَجْمَعُونَ لَأَثَابَهُمُ اللَّهُ- عَنْ مَحَبَّتِهِ بِالْخَاتِمَةِ «4» الْمَحْمُودَةِ- بِأَنْ يُوَفِّقَهُمْ لِلْإِيمَانِ‏ ثُمَّ يُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ بِرَحْمَتِهِ.
يَا عَمَّ رَسُولِ اللَّهِ إِنَّ شَأْنَ عَلِيٍّ عَظِيمٌ، إِنَّ حَالَ عَلِيٍّ جَلِيلٌ، إِنَّ وَزْنَ عَلِيٍّ ثَقِيلٌ [وَ] مَا وُضِعَ حُبُّ عَلِيٍّ فِي مِيزَانِ أَحَدٍ إِلَّا رَجَحَ عَلَى سَيِّئَاتِهِ، وَ لَا وُضِعَ بُغْضُهُ فِي مِيزَانِ أَحَدٍ إِلَّا رَجَحَ عَلَى حَسَنَاتِهِ.
فَقَالَ الْعَبَّاسُ: قَدْ سَلَّمْتُ وَ رَضِيتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ.
فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص: يَا عَمِّ انْظُرْ إِلَى السَّمَاءِ. فَنَظَرَ الْعَبَّاسُ، فَقَالَ: مَا ذَا تَرَى يَا عَبَّاسُ فَقَالَ: أَرَى شَمْساً طَالِعَةً نَقِيَّةً مِنْ سَمَاءٍ صَافِيَةٍ جَلِيَّةٍ.
فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص: يَا عَمَّ رَسُولِ اللَّهِ إِنَّ حُسْنَ تَسْلِيمِكَ لِمَا وَهَبَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِعَلِيٍّ [مِنَ‏] الْفَضِيلَةِ- أَحْسَنُ مِنْ هَذِهِ الشَّمْسِ فِي [هَذِهِ‏] السَّمَاءِ، وَ عِظَمُ بَرَكَةِ هَذَا التَّسْلِيمِ عَلَيْكَ أَعْظَمُ وَ أَكْثَرُ «1» مِنْ عِظَمِ بَرَكَةِ هَذِهِ الشَّمْسِ عَلَى النَّبَاتِ وَ الْحُبُوبِ وَ الثِّمَارِ- حَيْثُ تُنْضِجُهَا وَ تُنْمِيهَا وَ [تُرَبِّيهَا]، وَ اعْلَمْ أَنَّهُ قَدْ صَافَاكَ بِتَسْلِيمِكَ لِعَلِيٍّ قَبِيلَةٌ «2» مِنَ الْمَلَائِكَةِ الْمُقَرَّبِينَ أَكْثَرَ عَدَداً مِنْ قَطْرِ الْمَطَرِ- وَ وَرَقِ الشَّجَرِ وَ رَمْلِ عَالِجٍ، وَ عَدَدِ شُعُورِ الْحَيَوَانَاتِ وَ أَصْنَافِ النَّبَاتَاتِ، وَ عَدَدِ خُطَى بَنِي آدَمَ وَ أَنْفَاسِهِمْ وَ أَلْفَاظِهِمْ وَ أَلْحَاظِهِمْ- كُلٌّ يَقُولُونَ:
اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى الْعَبَّاسِ عَمِّ نَبِيِّكَ فِي تَسْلِيمِهِ لِنَبِيِّكَ فَضْلَ أَخِيهِ عَلِيٍّ.
فَاحْمَدِ اللَّهَ وَ اشْكُرْهُ، فَلَقَدْ عَظُمَ رِبْحُكَ، وَ جَلَّتْ رُتْبَتُكَ فِي مَلَكُوتِ السَّمَاوَات‏

5- المسترشد في إمامة علي بن أبي طالب عليه السلام، ص687: 357 رَوَاهُ شَبَابَةُ بْنُ سَوَّارٍ، «2» عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَى‏ «3» عَنْ‏ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ: وَقَعَ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ فِي أَبٍ لِلْعَبَّاسِ فِي أَمْرِ الْجَاهِلِيَّةِ، فَغَضِبَ الْعَبَّاسُ فَلَطَمَهُ، فَقَالَ قَوْمُهُ: لَنَلْطِمَنَّهُ كَمَا لَطَمَهُ، وَ لَبِسُوا السِّلَاحَ، فَبَلَغَ ذَلِكَ رَسُولَ اللَّهِ (ص)، فَصَعِدَ الْمِنْبَرَ، فَقَالَ: أَيُّهَا النَّاسُ، تَعْلَمُونَ [أَيُّ أَهْلِ الْأَرْضِ‏] أَكْرَمُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ (ص)،؟ [قَالُوا: أَنْتَ أَعْلَمُ‏] «1» قَالَ: فَإِنَّ الْعَبَّاسَ‏ مِنِّي وَ أَنَا مِنْهُ، لَا تَسُبُّوا أَمْوَاتَنَا فَتُؤْذُوا أَحْياءَنَا، «2» فَأَلْقَوْا السِّلَاحَ، وَ قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ نَتُوبُ إِلَى اللَّهِ وَ إِلَيْكَ فَاسْتَغْفِرْ لَنَا

6- همان ص 690 : 
358-  وَ رَوَى ابْنُ أَبِي أُوَيْسٍ‏ «1» عَنِ الدَّرَاوَرْدِيِ‏ «2» عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ طَهْمَانَ‏ «3» عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ «4» عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ‏ «5» أَنَّ الْعَبَّاسَ شَكَا عُمَرَ إِلَى النَّبِيِّ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ: مَا دَخَلَ قَلْبَ عَبْدٍ الْإِيمَانُ، وَ لَمْ يُحِبَّكُمْ لِلَّهِ وَ لِرَسُولِهِ، ثُمَّ خَطَبَ النَّاسَ وَ هُوَ مُحْمَرٌّ وَجْهُهُ، فَقَالَ: مَنْ آذَى الْعَبَّاسَ فَقَدْ آذَانِي، احْفَظُونِي فِي عَمِّيَ الْعَبَّاسِ، فَإِنَّ عَمَّ الرَّجُلِ صِنْوُ أَبِيهِ؛.
359- و من العجب‏
أَنَّ النَّاسَ قُحِطُوا فِي أَيَّامِهِ حَتَّى خَلَطُوا الرَّمَادَ بِالطَّعَامِ فَجَعَلَ الثَّانِي عُمَرُ يَسْتَقِي‏ «1» أَرْبَعِينَ يَوْماً فَلَمْ يُسْقَوْا ثُمَّ أَتَى لِعَمِّ رَسُولِ اللَّهِ، وَ سَأَلَهُ الْخُرُوجَ مَعَهُ فَاسْتَقَى بِهِ‏ «2»، فَقَالَ الْعَبَّاسُ‏: اللَّهُمَّ إِنَّهُ لَمْ يَنْزِلْ بَلَاءٌ إِلَّا بِذَنْبٍ وَ لَا يُكْشَفُ إِلَّا بِتَوْبَةٍ، وَ قَدْ تَوَجَّهَ بِيَ الْقَوْمُ إِلَيْكَ لِمَكَانِي مِنْ نَبِيِّكَ (ص) وَ هَذِهِ أَيْدِينَا مَمْدُودَةٌ إِلَيْكَ بِالرَّغْبَةِ وَ نَوَاصِينَا بِالتَّوْبَةِ، فَاسْقِنَا الْغَيْثَ‏ «3» فَسَقَاهُمُ اللَّهُ وَ أَنْقَذَهُمْ مِنَ الْهَلَكَةِ، فَقَالَ الْعَبَّاسُ: يَسْتَسْقُونَ بِنَا وَ يَتَقَدَّمُونَّا.

7- کافی ج 4 ص 225 : عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ حَرِيزٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَمَّا قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَكَّةَ يَوْمَ افْتَتَحَهَا فَتَحَ بَابَ الْكَعْبَةِ فَأَمَرَ بِصُوَرٍ فِي الْكَعْبَةِ فَطُمِسَتْ فَأَخَذَ بِعِضَادَتَيِ الْبَابِ‏ «3» فَقَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ صَدَقَ وَعْدَهُ وَ نَصَرَ عَبْدَهُ وَ هَزَمَ الْأَحْزَابَ وَحْدَهُ مَا ذَا تَقُولُونَ وَ مَا ذَا تَظُنُّونَ قَالُوا نَظُنُّ خَيْراً وَ نَقُولُ خَيْراً أَخٌ كَرِيمٌ وَ ابْنُ أَخٍ كَرِيمٍ وَ قَدْ قَدَرْتَ قَالَ فَإِنِّي أَقُولُ كَمَا قَالَ أَخِي يُوسُفُ‏ لا تَثْرِيبَ‏ «1» عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ وَ هُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ‏ أَلَا إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَرَّمَ مَكَّةَ يَوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ‏ فَهِيَ حَرَامٌ بِحَرَامِ اللَّهِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَا يُنَفَّرُ صَيْدُهَا وَ لَا يُعْضَدُ شَجَرُهَا وَ لَا يُخْتَلَى خَلَاهَا وَ لَا تَحِلُّ لُقَطَتُهَا إِلَّا لِمُنْشِدٍ «2» فَقَالَ الْعَبَّاسُ‏ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِلَّا الْإِذْخِرَ فَإِنَّهُ لِلْقَبْرِ وَ الْبُيُوتِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِلَّا الْإِذْخِرَ.

8-  شرح الأخبار في فضائل الأئمة الأطهار عليهم السلام، ج‏2، ص: 205: بعد از داستان سد الابواب:...فقال العباس‏ «2» لرسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله: أخرجت عمك و بني عمك و أبا بكر و عمر و تركت عليا وحده.
فقال: يا عم و اللّه ما أنا الذي خرجتهم، و لا أنا الذي تركت عليا انما أنا مأمور، ما أمرت به فعلته، و انما امرت أن لا يجامع أحد في المسجد، و لا يدخله جنبا إلا أنا و علي عليه السّلام. عليّ مني بمنزلةهارون من موسى، يحلّ له ما حلّ لي، و يحرم عليه ما حرم عليّ. فقال العباس‏: سمعا و طاعة.

9- شرح الأخبار في فضائل الأئمة الأطهار عليهم السلام، ج‏2،ص 493: 
[876] هارون بن معروف، باسناده، عن المطلب بن ربيعة، قال: جاء العباس الى رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و هو مغضب.
فقال له: ما شأنك؟
فقال: يا رسول اللّه، مالنا و لقريش.
قال: مالكم و لهم؟
قال: يلقى بعضهم بعضا بوجوه مسفرة، فاذا لقونا لقونا بغير ذلك‏ «1».
فغضب رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله حتى اشتدّ عرق بين عينيه، فلما استقرّ الغضب عنه قال: و الذي نفس محمّد بيده لا يدخل قلب امرئ إيمان- أبدا- حتى يحبكم للّه و لرسوله. ثم قال: ما بال رجال يؤذونني في العباس‏، إن عمّ الرجل صنو أبيه.

10- عیون ج 2 ص 61 : وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ النَّبِيِّ ص أَنَّهُ قَالَ: خَيْرُ إِخْوَانِي عَلِيٌّ وَ خَيْرُ أَعْمَامِي حَمْزَةُ وَ الْعَبَّاسُ‏ صِنْوُ أَبِي.

11- علل ج 1 ص 170 : 1 أَبِي رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ أَبِيهِ بِإِسْنَادِهِ‏ رَفَعَهُ إِلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ‏ لَمَّا كَتَبَ عُمَرُ كِتَابَ الشُّورَى بَدَأَ بِعُثْمَانَ فِي أَوَّلِ الصَّحِيفَةِ وَ أَخَّرَ عَلِيّاً أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ ع فَجَعَلَهُ فِي آخِرِ الْقَوْمِ فَقَالَ الْعَبَّاسُ‏ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ يَا أَبَا الْحَسَنِ أَشَرْتُ عَلَيْكَ فِي يَوْمَ قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ أَنْ تَمُدَّ يَدَكَ فَنُبَايِعَكَ فَإِنَّ هَذَا الْأَمْرَ لِمَنْ سَبَقَ إِلَيْهِ فَعَصَيْتَنِي حَتَّى بُويِعَ أَبُو بَكْرٍ وَ أَنَا أُشِيرُ عَلَيْكَ الْيَوْمَ أَنَّ عُمَرَ قَدْ كَتَبَ اسْمَكَ فِي الشُّورَى وَ جَعَلَكَ آخِرَ الْقَوْمِ وَ هُمْ يُخْرِجُونَكَ مِنْهَا فَأَطِعْنِي وَ لَا تَدْخُلْ فِي الشُّورَى فَلَمْ يُجِبْهُ بِشَيْ‏ءٍ فَلَمَّا بُويِعَ عُثْمَانُ قَالَ لَهُ الْعَبَّاسُ أَ لَمْ أَقُلْ لَكَ قَالَ لَهُ يَا عَمِّ إِنَّهُ قَدْ خَفِيَ عَلَيْكَ أَمْرٌ أَ مَا سَمِعْتَ قَوْلَهُ عَلَى الْمِنْبَرِ مَا كَانَ اللَّهُ لِيَجْمَعَ لِأَهْلِ هَذَا الْبَيْتِ الْخِلَافَةَ وَ النُّبُوَّةَ فَأَرَدْتُ أَنْ يُكْذِبَ نَفْسَهُ بِلِسَانِهِ فَيَعْلَمَ النَّاسُ أَنَّ قَوْلَهُ بِالْأَمْسِ كَانَ كَذِباً بَاطِلًا وَ أَنَّا نَصْلُحُ لِلْخِلَافَةِ فَسَكَتَ الْعَبَّاس‏

12- الإرشاد في معرفة حجج الله على العباد، ج‏1، ص: 142: 
وَ لَمَّا رَأَى رَسُولُ اللَّهِ ص هَزِيمَةَ الْقَوْمِ عَنْهُ قَالَ لِلْعَبَّاسِ‏ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَ كَانَ رَجُلًا جَهْوَرِيّاً صَيِّتاً نَادِ فِي الْقَوْمِ وَ ذَكِّرْهُمُ الْعَهْدَ فَنَادَى الْعَبَّاسُ بِأَعْلَى صَوْتِهِ يَا أَهْلَ بَيْعَةِ الشَّجَرَةِ «1» يَا أَصْحَابَ سُورَةِ الْبَقَرَةِ «2» إِلَى أَيْنَ تَفِرُّونَ اذْكُرُوا الْعَهْدَ الَّذِي عَاهَدْتُمْ‏ «3» عَلَيْهِ رَسُولَ اللَّهِ ص وَ الْقَوْمُ عَلَى وُجُوهِهِمْ قَدْ وَلَّوْا مُدْبِرِينَ وَ كَانَتْ لَيْلَةً ظَلْمَاءَ وَ رَسُولُ اللَّهِ ص فِي الْوَادِي وَ الْمُشْرِكُونَ قَدْ خَرَجُوا عَلَيْهِ مِنْ شِعَابِ الْوَادِي وَ جَنَبَاتِهِ وَ مَضَايِقِهِ مُصْلِتِينَ بِسُيُوفِهِمْ وَ عُمُدِهِمْ وَ قِسِيِّهِمْ.

13- امالی طوسی، ص 273: 518- 56- حَدَّثَنَا أَبُو عُمَرَ، قَالَ: حَدَّثَنَا أَحْمَدُ، قَالَ: حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُوسُفَ الْجُعْفِيُّ، قَالَ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، قَالَ: حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ اللَّيْثِيُّ، قَالَ:
حَدَّثَنِي أَبُو جَعْفَرٍ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ الْمَنْصُورُ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ:
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ): مَنْ آذَى الْعَبَّاسَ‏ فَقَدْ آذَانِي، إِنَّمَا عَمُّ الرَّجُلِ صِنْوُ أَبِيهِ.
14- همان ص 759: احفظوني في عمّي العباس‏، فإنّه بقيّة آبائي 754

15- مزار ابن مشهدی ، ص 274 : ...وَ يَوْمَ حُنَيْنٍ عَلَى مَا نَطَقَ بِهِ التَّنْزِيلُ: «إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئاً وَ ضاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلى‏ رَسُولِهِ وَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ‏» «6» وَ الْمُؤْمِنُونَ أَنْتَ وَ مَنْ يَلِيكَ، وَ عَمُّكَ الْعَبَّاسُ‏ يُنَادِي الْمُنْهَزِمِينَ: يَا أَصْحَابَ سُورَةِ الْبَقَرَةِ، يَا أَهْلَ بَيْعَةِ الشَّجَرَةِ، حَتَّى اسْتَجَابَ لَهُ قَوْمٌ قَد

16- شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید ، ج 1 ص 219 : لما قبض رسول الله ص و اشتغل علي ع بغسله و دفنه و بويع أبو بكر خلا الزبير و أبو سفيان و جماعة من المهاجرين بعباس‏ و علي ع‏ لإجالة الرأي و تكلموا بكلام يقتضي الاستنهاض و التهييج فقال العباس رضي الله عنه قد سمعنا قولكم فلا لقلة نستعين بكم و لا لظنة نترك آراءكم فأمهلونا نراجع الفكر فإن يكن لنا من الإثم مخرج يصر بنا و بهم الحق صرير الجدجد «1» و نبسط إلى المجد أكفا لا نقبضها أو نبلغ المدى و إن تكن الأخرى فلا لقلة في العدد و لا لوهن في الأيد و الله لو لا أن الإسلام قيد الفتك لتدكدكت جنادل صخر يسمع اصطكاكها من المحل العلي.
فحل علي ع حبوته و قال الصبر حلم و التقوى دين و الحجة محمد و الطريق الصراط أيها الناس شقوا أمواج الفتن ... الخطبة ثم نهض فدخل إلى منزله و افترق القوم‏
17- ابن اثیر در اسد الغابة: ج 3 ص 110 : وقيل : إنه( عباس بن عبدالمطلب) أسلم قبل الهجرة وكان يكتم إسلامه وكان بمكة يكتب إلى رسول الله صلى الله عليه و سلم أخبار المشركين وكان من بمكة من المسلمين يتقوون به وكان لهم عونا على إسلامهم وأراد الهجرة إلى رسول الله صلى الله عليه و سلم فقال له رسول الله صلى الله عليه و سلم : " مقامك بمكة خير " فلذلك قال رسول الله صلى الله عليه و سلم يوم بدر : " من لقي العباس فلا يقتله فإنه أخرج كرها " وقصة الحجاج بن علاط تشهد بذلك . وقال له النبي صلى الله عليه و سلم : " أنت آخر المهاجرين كما أنني آخر الأنبياء " 
18- زمخشری در کشاف، ج 2 ص 259 : و حنين: واد بين مكة و الطائف، كانت فيه الوقعة بين المسلمين و هم اثنا عشر ألفاً الذين حضروا فتح مكة، منضما إليهم ألفان من الطلقاء، و بين هوازن و ثقيف و هم أربعة آلاف فيمن ضامّهم من إمداد سائر العرب فكان الجمّ الغفير، فلما التقوا قال رجل من المسلمين:
لن نغلب اليوم من قلة، فساءت رسول اللّه صلى اللّه عليه و سلم. و قيل قائلها رسول اللّه صلى اللّه تعالى عليه و آله و سلم. و قيل أبو بكر رضى اللّه عنه «2» و ذلك قوله إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فاقتتلوا قتالا شديداً و أدركت المسلمين كلمة الإعجاب بالكثرة، و زلّ عنهم أن اللّه هو الناصر لا كثرة الجنود فانهزموا حتى بلغ فلهم مكة، و بقي رسول اللّه صلى اللّه عليه و سلم وحده و هو ثابت في مركزه لا يتحلحل، ليس معه إلا عمه العباس رضى اللّه تعالى عنه آخذ بلجام دابته و أبو سفيان بن الحرث ابن عمه، و ناهيك بهذه الوحدة شهادة صدق على تناهى‏ شجاعته و رباطة جأشه «1» صلى اللّه عليه و سلم، و ما هي إلا من آيات النبوّة، و قال: يا رب ائتني بما وعدتني. و قال صلى اللّه عليه و سلم للعباس- و كان صيتا: صيح بالناس، فنادى الأنصار فخذاً فخذاً، ثم نادى: يا أصحاب الشجرة، يا أصحاب البقرة، فكرّوا عنقاً واحداً «2» و هم يقولون:
لبيك لبيك، و نزلت الملائكة عليهم البياض على خيول بلق، فنظر رسول اللّه صلى اللّه عليه و سلم إلى قتال المسلمين فقال: هذا حين حمى الوطيس، ثم أخذ كفا من تراب فرماهم به ثم قال:
انهزموا و رب الكعبة فانهزموا، قال العباس: لكأنى أنظر إلى رسول اللّه صلى اللّه عليه و سلم يركض. خلفهم على بغلته بِما رَحُبَتْ ...
 
روایات ذم:
1- ابن شهر آشوب، مناقب، ج 1 ص 261 : مُوسَى بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَسَنِ بْنِ حَسَنٍ وَ مُعَتِّبٌ وَ مُصَادِفٌ مَوْلَيَا الصَّادِقِ ع فِي خَبَرٍ أَنَّهُ لَمَّا دَخَلَ هِشَامُ بْنُ الْوَلِيدِ الْمَدِينَةَ أَتَاهُ بَنُو الْعَبَّاسِ وَ شَكَوْا مِنَ الصَّادِقِ ع أَنَّهُ أَخَذَ تَرِكَاتِ مَاهِرٍ الْخَصِيِّ دُونَنَا فَخَطَبَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ فَكَانَ مِمَّا قَالَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا بَعَثَ رَسُولَ اللَّهِ ص وَ كَانَ أَبُونَا أَبُو طَالِبٍ الْمُوَاسِيَ لَهُ بِنَفْسِهِ وَ النَّاصِرَ لَهُ وَ أَبُوكُمُ‏ الْعَبَّاسُ‏ وَ أَبُو لَهَبٍ‏ يُكَذِّبَانِهِ‏ وَ يُوَلِّيَانِ عَلَيْهِ شَيَاطِينَ الْكُفْرِ وَ أَبُوكُمْ يَبْغِي لَهُ الْغَوَائِلَ‏ «1» وَ يَقُودُ إِلَيْهِ القَبَائِلَ فِي بَدْرٍ وَ كَانَ فِي أَوَّلِ رَعِيلِهَا وَ صَاحِبَ خَيْلِهَا وَ رَجِلِهَا الْمُطْعِمَ يَوْمَئِذٍ وَ النَّاصِبَ الْحَرْبَ لَهُ ثُمَّ قَالَ فَكَانَ أَبُوكُمْ طَلِيقَنَا وَ عَتِيقَنَا وَ أَسْلَمَ كَارِهاً تَحْتَ سُيُوفِنَا لَمْ يُهَاجِرْ إِلَى اللَّهِ وَ رَسُولِهِ هِجْرَةً قَطُّ فَقَطَعَ اللَّهُ وَلَايَتَهُ مِنَّا بِقَوْلِهِ‏ الَّذِينَ آمَنُوا وَ لَمْ يُهاجِرُوا ما لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْ‏ءٍ فِي كَلَامٍ لَهُ ثُمَّ قَالَ هَذَا مَوْلًى لَنَا مَاتَ فَحُزْنَا تُرَاثَهُ إِذْ كَانَ مَوْلَانَا وَ لِأَنَّا وُلْدُ رَسُولِ اللَّهِ ص وَ أُمُّنَا فَاطِمَةُ أَحْرَزَتْ مِيرَاثَه‏
2- کافی ج 8 ص 203 : أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع‏ فِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- أَ جَعَلْتُمْ‏ سِقايَةَ الْحاجِ‏ وَ عِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ «1» نَزَلَتْ فِي حَمْزَةَ وَ عَلِيٍّ وَ جَعْفَرٍ وَ الْعَبَّاسِ‏ وَ شَيْبَةَ إِنَّهُمْ فَخَرُوا بِالسِّقَايَةِ وَ الْحِجَابَةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ جَلَّ وَ عَزَّ- أَ جَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ وَ عِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ وَ كَانَ عَلِيٌّ وَ حَمْزَةُ وَ جَعْفَرٌ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمُ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ وَ جَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ‏.
3-کافی، ج 8 ص 189: مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ(بن عیسی الاشعری) عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ  عَنْ عَلِيِّ بْنِ النُّعْمَانِ  عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْكَانَ  عَنْ سَدِير  قَالَ: كُنَّا عِنْدَ أَبِي جَعْفَرٍ ع فَذَكَرْنَا مَا أَحْدَثَ النَّاسُ بَعْدَ نَبِيِّهِمْ ص وَ اسْتِذْلَالَهُمْ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ ع فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ أَصْلَحَكَ اللَّهُ فَأَيْنَ كَانَ عِزُّ بَنِي هَاشِمٍ وَ مَا كَانُوا فِيهِ مِنَ الْعَدَدِ فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع وَ مَنْ كَانَ بَقِيَ مِنْ‏ بَنِي هَاشِمٍ إِنَّمَا كَانَ جَعْفَرٌ وَ حَمْزَةُ فَمَضَيَا وَ بَقِيَ مَعَهُ رَجُلَانِ ضَعِيفَانِ ذَلِيلَانِ حَدِيثَا عَهْدٍ بِالْإِسْلَامِ عَبَّاسٌ وَ عَقِيلٌ وَ كَانَا مِنَ الطُّلَقَاءِ أَمَا وَ اللَّهِ لَوْ أَنَّ حَمْزَةَ وَ جَعْفَراً كَانَا بِحَضْرَتِهِمَا مَا وَصَلَا إِلَى مَا وَصَلَا إِلَيْهِ وَ لَوْ كَانَا شَاهِدَيْهِمَا لَأَتْلَفَا نَفْسَيْهِمَا.
4- کافی ج 1 ص 585 : 9. مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ‏ «6» وَ عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْوَلِيدِ شَبَابٍ الصَّيْرَفِيِّ، عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ: عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام، قَالَ: «لَمَّا حَضَرَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه و آله الْوَفَاةُ، دَعَا الْعَبَّاسَ بْنَ‏عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام، فَقَالَ لِلْعَبَّاسِ‏: يَا عَمَّ مُحَمَّدٍ، تَأْخُذُ تُرَاثَ‏ «1» مُحَمَّدٍ، وَ تَقْضِي دَيْنَهُ، وَ تُنْجِزُ «2» عِدَاتِهِ‏ «3»؟ فَرَدَّ عَلَيْهِ، فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، بِأَبِي أَنْتَ وَ أُمِّي‏ «4»، شَيْخٌ كَثِيرُ الْعِيَالِ، قَلِيلُ الْمَالِ، مَنْ يُطِيقُكَ‏ «5» وَ أَنْتَ تُبَارِي الرِّيحَ‏ «6»؟».
قَالَ: «فَأَطْرَقَ‏ «7» صلى الله عليه و آله هُنَيْئَةً «8»، ثُمَّ قَالَ: يَا عَبَّاسُ، أَ تَأْخُذُ تُرَاثَ مُحَمَّدٍ، وَ تُنْجِزُ عِدَاتِهِ وَ تَقْضِي دَيْنَهُ؟ فَقَالَ: بِأَبِي أَنْتَ وَ أُمِّي، شَيْخٌ كَثِيرُ الْعِيَالِ، قَلِيلُ الْمَالِ، وَ أَنْتَ تُبَارِي الرِّيحَ.
قَالَ: أَمَا إِنِّي سَأُعْطِيهَا مَنْ يَأْخُذُهَا بِحَقِّهَا، ثُمَّ قَالَ: يَا عَلِيُّ، يَا أَخَا مُحَمَّدٍ، أَتُنْجِزُعِدَاتِ مُحَمَّدٍ، وَ تَقْضِي دَيْنَهُ، وَ تَقْبِضُ‏ «1» تُرَاثَهُ؟ فَقَالَ: نَعَمْ، بِأَبِي أَنْتَ وَ أُمِّي، ذاكَ عَلَيَّ وَ لِي، قَالَ: فَنَظَرْتُ إِلَيْهِ حَتّى‏ نَزَعَ خَاتَمَهُ مِنْ إِصْبَعِهِ، فَقَالَ: تَخَتَّمْ بِهذَا فِي حَيَاتِي، قَالَ: فَنَظَرْتُ إِلَى الْخَاتَمِ‏ «2» حِينَ وَضَعْتُهُ فِي إِصْبَعِي‏ «3»، فَتَمَنَّيْتُ مِنْ جَمِيعِ مَا تَرَكَ الْخَاتَمَ.ثُمَّ صَاحَ: يَا بِلَالُ، عَلَيَّ بِالْمِغْفَرِ «4» وَ الدِّرْعِ وَ الرَّايَةِ وَ الْقَمِيصِ وَ ذِي الْفَقَارِ «5» وَ السَّحَابِ‏ «6» وَ الْبُرْدِ «7» وَ الْأَبْرَقَةِ «8» وَ الْقَضِيبِ‏ «9»، قَالَ: فَوَ اللَّهِ، مَا رَأَيْتُهَا «1» غَيْرَ «2» سَاعَتِي تِلْكَ- يَعْنِي الْأَبْرَقَةَ- فَجِي‏ءَ بِشِقَّةٍ كَادَتْ تَخْطَفُ‏ «3» الْأَبْصَارَ، فَإِذَا هِيَ مِنْ أَبْرُقِ الْجَنَّةِ، فَقَالَ: يَا عَلِيُّ، إِنَّ جَبْرَئِيلَ أَتَانِي بِهَا، وَ قَالَ: يَا مُحَمَّدُ، اجْعَلْهَا فِي حَلْقَةِ الدِّرْعِ، وَ اسْتَذْفِرْ «4» بِهَا مَكَانَ الْمِنْطَقَةِ
5- الفقيه، 1/ 252/ 769 و روي‏ أنه هبط جبرئيل ع على رسول اللَّه ص و عليه قباء أسود و منطقة فيها خنجر فقال يا جبرئيل ما هذا الزي فقال زي ولد عمك‏ عباس‏ يا محمد ويل لولدك من ولد عمك العباس فخرج النبي ص‏ إلى العباس فقال يا عم ويل لولدي من ولدك- فقال يا رسول اللَّه أ فأجب نفسي قال جرى القلم بما فيه‏
6- المسترشد في إمامة علي بن أبي طالب عليه السلام، ص: 577: حَدَّثَهُ الرَّافِعِيُّ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَافِعٍ عَنْ أَبِيهِ أَبِي رَافِعٍ‏، أَنَّهُ كَانَ عِنْدَ أَبِي بَكْرٍ، إِذْ جَاءَ عَلِيٌّ وَ الْعَبَّاسُ، فَقَالَ الْعَبَّاسُ: أَنَا عَمُّ رَسُولِ اللَّهِ وَ وَارِثُهُ، وَ قَدْ حَالَ عَلِيٌّ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ تَرِكَتِهِ، فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: فَأَيْنَ كُنْتَ يَا عَبَّاسُ؟ حِينَ جَمَعَ النَّبِيُّ (ص) بَنِي [عَبْدِ] الْمُطَّلِبِ، وَ أَنْتَ أَحَدُهُمْ، فَقَالَ: أَيُّكُمْ يُوَازِرُنِي وَ يَكُونُ وَصِيِّي وَ خَلِيفَتِي فِي أَهْلِي وَ يُنْجِزُ عِدَتِي وَ يَقْضِي دَيْنِي؟، فَقَالَ لَهُ الْعَبَّاسُ: بِمَجْلِسِكَ [هَذَا] تَقَدَّمْتَهُ وَ تَأَمَّرْتَ عَلَيْهِ، فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: أَ غَدْراً يَا بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ؟!.
ثُمَّ رَوَيْتُمْ أَنَّهُمَا ارْتَفَعَا مِنْ بَعْدِ أَبِي بَكْرٍ إِلَى عُمَرَ، فَقَالَ عُمَرُ: أَخْرِجُوهُمَا عَنِّي قَدْ فَهِمْتُ يَا بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ.
7-تفسیر عیاشی، ج 2 ص 144 : عن أبي الطفيل عن أبي جعفر عن أبيه ع‏ في قول الله «وَ لا يَنْفَعُكُمْ نُصْحِي إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَكُمْ‏» قال: نزلت في العباس‏ «2».
8-سوره مبارکه توبه، آیه 19 و 20 : 
أَ جَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ وَ عِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ وَ جاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (19) الَّذِينَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ وَ أُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ (20) 
الف)مجمع البيان، ج‏1، ص: 615:
قيل: أنها نزلت في علي بن أبي طالب (ع) و العباس بن عبد المطلب و طلحة ابن شيبة و ذلك أنهم افتخروا، فقال طلحة: أنا صاحب البيت و بيدي مفتاحه و لو أشاء بت فيه، و قال العباس: أنا صاحب السقاية و القائم عليها، و قال علي (ع): ما أدري ما تقولان لقد صلّيت الى القبلة ستة أشهر قبل الناس، و أنا صاحب الجهاد. و قيل: أن عليا (ع) قال للعباس: يا عم ألا تهاجر، ألا تلتحق برسول اللّه؟ فقال: أ لست في أفضل من الهجرة أعمر المسجد الحرام، و أسقي حاج بيت اللّه، فنزلت (أَ جَعَلْتُمْ ...) و في تفسير أبي حمزة: أن العباس لما أسر يوم بدر أقبل أناس من المهاجرين و الأنصار فعيّروه بالكفر و قطيعة الرحم، فقال:
ما لكم تذكرون مساوئنا و تكتمون محاسننا، قالوا: و هل لكم من محاسن؟ قال نعم و اللّه لنعمر المسجد الحرام، و نحجب الكعبة و نسقي الحاج، و نفك العاني، فأنزل اللّه تعالى (ما كانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا ...).
ب) واحدی در اسباب نزول ص 248 : 
و قال الحسن و الشّعبي و القُرَظي: نزلت الآية في (علي، و العباس، و طلحة ابن شَيْبَة): و ذلك أنهم افتخروا فقال طلحة: أنا صاحب البيت بيدي مفتاحه [و لو أشاء بتُّ فيه‏] و إِليَّ ثيابُ بَيْته. و قال العباس: أنا صاحب السِّقَاية و القائم عليها. و قال علي: ما أدري ما تقولان، لقد صليت ستة أشهر قبل الناس، و أنا صاحب الجهاد. فأنزل اللَّه تعالى هذه الآية).
 ( «495»- و قال ابن سيرين و مُرّة الهمداني: قال (علي للعباس): أ لا تهاجر؟ أ لا تلحق بالنبي صلى اللَّه عليه و سلم؟ فقال: أ لست في [شي‏ء] أفضل من الهجرة؟ أ لست أسقي حاج بيت اللَّه و أعمر (المسجد الحرام)؟ فنزلت هذه الآية [و نزل قوله تعالى: الَّذِينَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا الآية]).
ج) المیزان، ج 9 ص 205 : 
و هذا كله يؤيد ما ورد في سبب نزول الآية أن الآيات نزلت في العباس و شيبة و علي ع حين تفاخروا فذكر العباس سقاية الحاج، و شيبة عمارة المسجد الحرام، و على الإيمان و الجهاد في سبيل الله فنزلت الآيات و ستجي‏ء الرواية في البحث الروائي المتعلق بالآيات‏...
و بذلك كله يظهر أولا أن قوله: «وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ» جملة حالية تبين وجه الإنكار لحكمهم بالمساواة في قوله: «أَ جَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ وَ عِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ كَمَنْ آمَنَ» الآية.
و ثانيا: أن المراد بالظلم هو ما كانوا عليه من الشرك في حال السقاية و العمارة لا حكمهم بالمساواة بين السقاية و العمارة و بين الجهاد عن إيمان.
(بحث روائي):
في تفسير البرهان،: في قوله تعالى: «أَ جَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ» الآية: عن أمالي الشيخ بإسناده عن الأعمش عن سالم بن أبي الجعد يرفعه إلى أبي ذر- في حديث الشورى-: فيما احتج به علي ع على القوم: و قال لهم في ذلك: فهل فيكم أحد نزلت فيه هذه الآية «أَ جَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ وَ عِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ- كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ وَ جاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ» غيري؟ قالوا: لا.
و في تفسير القمي، قال: و في رواية أبي الجارود عن أبي جعفر ع قال: نزلت هذه الآية في علي بن أبي طالب ع: «الَّذِينَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا- إلى قوله- الْفائِزُونَ» ثم وصف ما لعلي ع عنده فقال. يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَ رِضْوانٍ وَ جَنَّاتٍ لَهُمْ فِيها نَعِيمٌ مُقِيمٌ».
و في المجمع، روى الحاكم أبو القاسم الحسكاني بإسناده عن أبي بريدة عن أبيه قال: بينما شيبة و العباس يتفاخران- إذ مر عليهما علي بن أبي طالب قال: بما تفتخران؟
قال العباس: لقد أوتيت من الفضل ما لم يؤت أحد سقاية الحاج، و قال شيبة:
أوتيت عمارة المسجد الحرام، و قال علي: و أنا أقول لكما لقد أوتيت على صغري ما لم تؤتيا- فقالا: و ما أوتيت يا علي؟ قال: ضربت خراطيمكما بالسيف- حتى آمنتما بالله تبارك و تعالى و رسوله.
فقام العباس مغضبا يجر ذيله- حتى دخل على رسول الله ص فقال: أ ما ترى ما استقبلني به علي؟ فقال: ادعوا لي عليا، فدعي له فقال: ما حملك يا علي على ما استقبلت به عمك؟ فقال: يا رسول الله صدقته الحق فإن شاء فليغضب، و إن شاء فليرض.
فنزل جبرئيل ع و قال: يا محمد ربك يقرأ عليك السلام و يقول: اتل عليهم: «أَ جَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ وَ عِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ- كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ» إلى قوله: «إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ».
و في تفسير الطبري، بإسناده عن محمد بن كعب القرظي قال: افتخر طلحة بن شيبة و العباس و علي بن أبي طالب- فقال طلحة: أنا صاحب البيت معي مفتاحه، و قال العباس: و أنا صاحب السقاية و القائم عليها، فقال علي: ما أدري ما تقولان- لقد صليت إلى القبلة ستة أشهر قبل الناس، و أنا صاحب الجهاد، فأنزل الله: «أَ جَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ» الآية كلها.
فالآيات تدل على أنهم كانوا يسوون أو يفضلون غير أعمال البر كالسقاية و العمارة من غير إيمان على أعمال البر كالجهاد عن إيمان و هجرة و الهجرة عن إيمان فأين ما ذكره من أعمال البر الهينة قبال أعمال البر الشاقة....
و في تفسير القمي، عن أبيه عن صفوان عن ابن مسكان عن أبي بصير عن أبي جعفر ع: قال: نزلت في علي و العباس و شيبة. قال العباس: أنا أفضل لأن سقاية الحاج بيدي، و قال شيبة: أنا أفضل لأن حجابة البيت بيدي، و قال علي: أنا أفضل فإني آمنت قبلكما- ثم هاجرت و جاهدت فرضوا برسول الله ص فأنزل الله: «أَ جَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ- إلى قوله- إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ»:
أقول: و رواه العياشي عن أبي بصير عن أبي عبد الله ع مثله، و فيه عثمان بن أبي شيبة مكان شيبة.
و في الكافي، عن أبي علي الأشعري عن محمد بن عبد الجبار عن صفوان بن يحيى عن ابن مسكان عن أبي بصير عن أحدهما ع: في قول الله: «أَ جَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ وَ عِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ- كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ» نزلت في حمزة و علي و جعفر و العباس و شيبة، إنهم فخروا بالسقاية و الحجابة- فأنزل الله عز ذكره: «أَ جَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ وَ عِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ- كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ» و كان علي و حمزة و جعفر هم الذين آمنوا بالله و اليوم الآخر- و جاهدوا في سبيل الله. لا يستوون عند الله:
أقول: و رواه أيضا العياشي في تفسيره عن أبي بصير عن أحدهما ع مثله.
و الرواية لا تلائم ما يثبته النقل القطعي فقد كان حمزة من المهاجرين الأولين لحق برسول ص ثم استشهد في غزوة أحد في السنة الثالثة من الهجرة، و قد كان جعفر هاجر إلى الحبشة قبل هجرة النبي ص ثم رجع إلى المدينة أيام فتح خيبر و قد استشهد حمزة قبل ذلك بمدة فلو كان من الخمسة اجتماع على التفاخر فقد كان قبل الهجرة النبوية و حينئذ فما معنى ما وقع في الرواية: «و كان علي و حمزة و جعفر هم الذين آمنوا بالله و اليوم الآخر و جاهدوا في سبيل الله»؟.
و إن كان المراد بالنزول فيهم انطباق الآية عليهم على سبيل الجري فقد كان العباس مثلهم فإنه آمن يوم أسر ببدر ثم حضر بعض غزوات النبي ص.
و في تفسير البرهان، عن الجمع بين الصحاح الستة للعبدي في الجزء الثاني من صحيح النسائي بإسناده قال: افتخر طلحة بن شيبة من بني عبد الدار- و العباس بن عبد المطلب و علي بن أبي طالب- فقال طلحة: بيدي مفتاح البيت و لو أشاء بت فيه، و قال العباس:
أنا صاحب السقاية و القائم عليها- و لو أشاء بت في المسجد، و قال علي: ما أدري ما تقولان؟ لقد صليت إلى القبلة ستة أشهر قبل الناس- و أنا صاحب الجهاد فأنزل الله: «أَ جَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ وَ عِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ» الآية.
أقول: المراد بالصلاة ستة أشهر قبل الناس التقدم في الإيمان بالله على ما تعرضت له الآية و إلا كان من الواجب أن تذكر في الآية، و قد ذكر ثالث القوم طلحة بن شيبة، و قد تقدم في بعضها أنه شيبة، و في بعضها أنه عثمان بن أبي شيبة.
و في تفسير البرهان، عن ابن شهرآشوب عن أبي حمزة عن أبي جعفر ع: في قوله تعالى: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا- لا تَتَّخِذُوا آباءَكُمْ وَ إِخْوانَكُمْ أَوْلِياءَ- إِنِ اسْتَحَبُّوا الْكُفْرَ عَلَى الْإِيمانِ» قال: الإيمان ولاية علي بن أبي طالب.
أقول: هو من باطن القرآن مبني على تحليل معنى الإيمان إلى مراتب كماله.
و في تفسير القمي،: لما أذن أمير المؤمنين- أن لا يدخل المسجد الحرام مشرك بعد ذلك- جزعت قريش جزعا شديدا، و قالوا: ذهبت تجارتنا و ضاعت عيالنا- و خربت دورنا فأنزل الله في ذلك: «قُلْ- يا محمد- إِنْ كانَ آباؤُكُمْ وَ أَبْناؤُكُمْ وَ إِخْوانُكُمْ وَ أَزْواجُكُمْ وَ عَشِيرَتُكُمْ- إلى قوله- وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ».


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏العين/240رقم640 - عبد العزيز بن يحيى بن أحمد بن عيسى الجلودي الأزدي البصري أبو أحمد شيخ البصرة و أخباريها و كان عيسى الجلودي من أصحاب أبي جعفر [عليه السلام‏] و هو منسوب إلى جلود قرية في البحر. و قال قوم: إلى جلود بطن من الأزد و لا يعرف النسابون ذلك. و له كتب‏
رجال‏الطوسي/باب‏ذكرأسماء.../باب‏العين/435 رقم 6224 - 67 - عبد العزيز بن يحيى الجلودي أبو أحمد بصري ثقة.


barrasi:
توثیق خاص ندارد.
رجال‏النجاشي/باب‏الياء/446 رقم 1206 - يحيى بن عبد الحميد له كتاب‏.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏العين/ومن‏هذا.../295 رقم 800 : عيسى بن راشد 
كوفي ثقة روى عن أبي عبد الله عليه السلام يعرف بابن كازر. له كتاب.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الألف‏منه/ومن‏هذا.../32رقم 69 - إسماعيل بن علي بن علي بن رزين بن عثمان بن عبد الرحمن بن عبد الله بن بديل بن ورقاء الخزاعي ابن أخي دعبل كان بواسط مقامه و ولي الحسبة بها و كان مختلطا يعرف منه و ينكر. له كتاب تاريخ الأئمة و كتاب النكاح. 
 فهرست‏الطوسي/باب‏الهمزة/باب‏إسماعيل/32رقم 37 - إسماعيل بن علي (بن علي) بن رزين بن عثمان بن عبد الرحمن بن عبد الله بن بديل بن ورقاء الخزاعي أبو القاسم ابن أخي دعبل. كان بواسط مقامه و في الحسبة بها و كان مختلط الأمر في الحديث يعرف منه و ينكر. و له كتاب تاريخ الأئمة عليهم السلام.
این عبارات دلیل بر عدم ضبط وی است. پس ثقه نیست.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏العين/باب‏علي/276 رقم 727 : علي بن علي بن رزين 
بن عثمان بن عبد الرحمن بن عبد الله بن بديل بن ورقاء الخزاعي أبو الحسن أخو دعبل بن علي. ما عرف حديثه إلا من قبل ابنه إسماعيل. له كتاب كبير عن الرضا عليه السلام‏.
برادر دعبل شاعر است و توثیق خاص ندارد.


barrasi:
توثیق خاصی ندارد .
رجال‏النجاشي/باب‏الدال/161 رقم 428 - دعبل بن علي بن رزين بن عثمان بن عبد الرحمن بن عبد الله بن بديل بن ورقاء الخزاعي أبو علي الشاعر مشهور في أصحابنا. صنف كتاب طبقات الشعراء و كتاب الواحدة في مثالب العرب و مناقبها.


barrasi:
وثاقت یا عدم وثاقت این شخصیت مانند بسیاری از افراد دیگر مورد اختلاف رجالیّون واقع شده است. اما مسأله وقتی اهمّیت پیدا می¬کند که وی نزدیک به دو هزار روایت در کافی و بالغ بر دو هزار و ششصد روایت تنها در کتب اربعه روایت دارد. بنابراین پذیرش یا ردّ وثاقت وی تاثیر بسزایی در فقه خواهد داشت.
در اینجا مجموعه توثیقات و تضعیفاتی که بیان شده ذکر نموده و در پایان نتیجه¬گیری خواهیم نمود. لازم به تذکر است تمام مطالب زیر برگرفته از فرمایشات استاد معظم حاج آقا عندلیب (دامت برکاته) در درس خارج فقه است.
توثیقات خاصّه:
وجه اول: شیخ طوسی در رجال خود وقتی سهل را به عنوان اصحاب امام هادی علیه السلام نام می برد او را توثیق می¬نماید. (رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏الحسن الثالث/باب‏السين/387 رقم5699) 
اشکال آقای خویی ره:
مرحوم آقای خویی (ره) اشکال کرده اند که شیخ طوسی نیز سهل را توثیق نکرده است و کلمه «ثقه» یا سهو القلم شیخ است و یا غلط چاپی  ایشان می نویسد:« ظن قوی این است که شیخ طوسی دچار سهو القلم شده یا اینکه توثیق از ناحیه نسّاخ اضافه شده باشد. شاهد این مطلب  این است که نسخه رجال ابن داود توثیقی در آن نیست با اینکه وی نسخه رجال شیخ را با خط خود ایشان دیده است».  آنچه باعث شده است که آقای خویی چنین احتمال هایی را مطرح نمایند تعارض جدّی توثیق شیخ (ره) با تضعیف صریح وی در استبصار است.   
جواب: 
در مورد سهو شیخ (ره) در توثیق اصل عدم سهو است، مگر اینکه قرینه عقلایی بر آن اقامه شود و صرف تعارض توثیق شیخ (ره) در رجال با تضعیف ایشان در فهرست و استبصار دلیلی بر سهو شیخ نخواهد بود؛ چرا که ایشان راویان متعدّدی را در یک کتاب توثیق و در کتاب دیگر خود تضعیف نموده است. مثلاً ابوخدیجه سالم بن مکرم را در فهرست توثیق نموده، ولی علاّمه حلّی تضعیف وی را نیز از شیخ (ره) نقل نموده است. این روش در مورد علمای دیگر نیز صادق است.
در مورد عدم نقل توثیق توسط ابن داود نیز می¬گوییم: همانطور که ممکن است به جهت ذکر شده باشد دلیل دیگری هم می تواند داشته باشد و آن اینکه چه بسا ابن داود سهل را در اصحاب امام جواد و امام حسن عسکری علیهما السلام بدون توثیق دیده و تصور کرده است که در اصحاب امام هادی علیه السلام نیز شیخ ره، سهل بن زیاد را توثیق ننموده است؛ چرا که در نسخه هایی که از طریق مشهور به دست ما رسیده است لفظ «ثقه» برای سهل در اصحاب امام هادی علیه السلام آمده است. بنابراین عدم نقل ابن داود نمی¬تواند حجّت باشد. پس ظاهر نقل وثاقت شیخ طوسی حجّت است.
اشکال مرحوم تستری:
ایشان توثیق شیخ را به دلیل اعتماد وی بر کلینی (ره) دانسته اند. توضیح اینکه همانطور که قبلاً بیان شد شیخ کلینی در کافی روایات زیادی را از سهل بن زیاد نقل کرده است. آقای تستری بر این عقیده اند که مرحوم شیخ (ره) به دلیل اینکه کلینی چنین اعتمادی بر سهل داشته اند وی را توثیق نموده است. پس توثیق شیخ (ره) توثیق عن حسّ نیست.
جواب:
ظاهر تعبیر ثقه در اینجا مانند موارد متعدّد دیگر این است که عن حسّ باشد و صرف احتمال حدسی بودن آن را از حجّیت نمی¬اندازد.
وجه دوم: شیخ مفید سهل را توثیق کرده است. محدّث نوری بر این عقیده است که شیخ مفید در بسیاری از روایات از جهت سند مناقشه کرده، ولی در هیچ موردی اشکالی را متوجّه سهل بن زیاد نکرده است. مثلاً ایشان در کتاب رساله عددیه خود در روایتی که محمّد بن سنان راوی آن است از جهت وی خدشه نموده، ولی روایتی را که در طریق آن سهل بن زیاد قرار گرفته علی رغم اشکالات مختلف متنی و سندی، هیچ اشاره ای به ضعف سهل نکرده است.  لازمه چنین روشی این است که سهل نزد شیخ مفید ضعفی نداشته است؛ بنابراین وثاقت وی نزد ایشان ثابت بوده است. البته این توثیق، توثیق التزامی است نه مطابقی و صریح. (خاتمة المستدرک، ج5، ص223، الفائدة الخامسة) 
اشکال: 
این توثیق اگر هم ثابت باشد با تضعیفات دیگران متعارض است. ضمن اینکه مفید در رساله عددیه خود بعد از نقل حدیثی که سهل بن زیاد در طریق آن واقع است چنین می گوید:«و هذا الحدیث شاذّ مجهول الاسناد». (ص222) بنابراین اینکه گفته شد مفید روایاتی که در آن سهل واقع شده اشکال سندی نکرده نادرست است.
جواب:
تعبیر شاذّ که به محتوای روایت بر می گردد نه سند آن. امّا مراد ایشان از «مجهول الاسناد» باید از جهتی غیر از سهل بن زیاد باشد؛ چون وی امرش دائر بین «ثقه» و «ضعیف» است نه «مجهول».
علمای متأخر دیگری نیز او را توثیق کرده اند، ولی توثیقات آنها حدسی است، نه حسّی. مانند مجلسی اوّل که توثیق ایشان  آنطور که از عباراتشان روشن می شود از چند جهت است. گاهی به دلیل توثیق شیخ طوسی، سهل را ثقه دانسته و گاه از جهت مشایخ اجازه بودن  ویا به خاطر ثابت نبودن ضعف وی، وثاقت او را اثبات نموده اند که توضیح و نقد و بررسی این وجوه خواهد آمد.
توثیقات عامّه: 
وجه اول: روایت سهل بن زیاد از جعفر بن بشیر:
توضیح اینکه نجاشی در مورد محمّد بن اسماعیل زعفرانی و جعفر بن بشیر می گوید: «روی عن الثقات و رووا عنه»؛ بدین ترتیب اگر کسی از این دو نقل روایت نماید یا این دو فرد از او روایتی را نقل کنند، به شهادت این جمله ثقه است. از جمله افرادی که از جعفر روایت نقل کرده سهل بن زیاد است.  
اشکال:
مرحوم آقای خویی اشکال کبروی کرده و بر این عقیده¬اند که از تعبیر «روی عن الثقات و رووا عنه» وثاقت تمام راویان و مروی عنه¬ها استفاده نمی¬شود و مراد وثاقت اکثر آنهاست نه همه.  اشکال دیگر اشکال صغروی است و آن اینکه روایت سهل از جعفر باید ثابت باشد تا تحت این قاعده قرار گیرد و روشن است که اثبات آن متوقف بر وثاقت سهل است. یعنی گرچه در کافی سهل از جعفر نقل روایت کرده است، امّا از کجا معلوم سهل در این نقل کاذب نباشد؟ بنابراین تمسّک به این وجه به دور می¬انجامد؛ چون از یک طرف وثاقت سهل متوقف بر روایت او از جعفر بوده و حال آنکه روایت سهل از جعفر خود متوقف بر وثاقت سهل است. 
جواب: 
به نظر می رسد اشکال کبروی آقای خویی با توجه به ظهور کلام در کلّ روات تمام نباشد. به علاوه اگر مراد اکثریت باشد خصوصیّتی برای این دو نفر نیست و راویان متعدّد دیگری نیز داریم که چنین ویژگی را داشته اند؛ امّا نجاشی که خود خرّیط رجال است تنها برای این دو نفر چنین تعبیری دارد. ولی اشکال صغروی وارد است به ویژه این که در کافی تنها در همان یک روایت، سهل از جعفر بن بشیر نقل نموده است.
وجه دوم: وقوع سهل بن زیاد در اسناد کامل الزیارات:
جعفر بن قولویه صاحب کامل الزیارات در مقدّمه کتاب خود می نویسد:« و ما علم داریم که احاطه به همه آنچه از معصومین روایت شده است نداریم ولی آن روایاتی که از طرف ثقات اصحاب امامیه به ما رسیده است ذکر کرده و هیچ حدیثی را از افراد شاذّ و ناشناخته نقل نکرده؛ بلکه از کسانیکه شهرت به حدیث و علم دارند نقل روایت کرده ام.» 
با توجه به این مطلب و واقع شدن سهل بن زیاد در اسناد روایات این کتاب ، روشن می شود که وی از دیدگاه ابن قولویه، ثقه است.
اشکال
در موارد متعددی از این رساله اشکال این وجه مفصلاً مطرح  شده و خلاصه آن این است که قدر متیقّن از عبارت ابن قولویه وثاقت مشایخ بلاواسطه ایشان - و نه تمام مشایخ و راویان روایات- است.
وجه سوم: وقوع سهل در اسناد تفسیر علیّ بن ابراهیم:
علی بن ابراهیم نیز در مقدّمه تفسیر خود عبارتی دارد که بیانگر وثاقت روایات خود  در تفسیر است: « و نحن ذاكرون و مخبرون بما ينتهي إلينا و رواه مشايخنا و ثقاتنا عن الذين فرض الله طاعتهم و أوجب ولايتهم و لا يقبل عمل إلا بهم»  مطابق این عبارت آنچه ایشان نقل نموده است روایاتی است که مشایخ و ثقات از ائمّه علیهم السلام نقل کرده اند و  این خود شهادت عامّی بر وثاقت تمام راویان روایات تفسیر قمّی است. از طرف دیگر یکی از راویان موجود در این تفسیر سهل بن زیاد است که در طریق سه روایت (تفسیر سوره طه و ...)واقع شده است.  
اشکال:
ممکن است گفته شود معلوم نیست کتاب تفسیر قمّی موجود، همان کتاب تفسیر علیّ بن ابراهیم باشد. بنابراین دلیل مطرح شده ثابت نیست. امّ إبراهیم بن هاشم ممکن است همان جوابی که در مورد کتاب کامل الزیارات داده شد اینجا نیز کارساز باشد به ویژه که آقای خویی که در کتب متعدّدی تشکیک نموده است در مورد تفسیر علیّ بن ابراهیم چنین اشکالی نکرده است و بلکه این دلیل را در مورد سهل تمام دانسته اند ولی به جهت تعارض با تضعیفات نپذیرفته اند. امّ إبراهیم بن هاشم اشکال دیگری که وارد است این است که عدّه ای معتقدند تفسیری که از علی بن ابراهیم قمّی موجود است ترکیبی از تفسیر ابی جارود و تفسیر قمّی است و قرائنی بر این امر اقامه شده است. از جمله اینکه در مواردی آمده است:«رجع الی تفسیر علی بن ابراهیم یا روایة علی بن ابراهیم». البته به عقیده اینها ممکن است با توجّه به نوع سند و تعبیری که در آن بکار رفته بتوانیم روایات تفسیر علی بن ابراهیم را تشخیص بدهیم. مثلا مواردی که با تعبیر «حدثنی ابی» به کار رفته یا سند کوتاه است از تفسیر قمّی است.  امّا حتّی  با این ملاک نیز وثاقت سهل اثبات نمی شود؛ چرا که با توجه به اینکه این تفسیر مجموع تفسیر قمّی و ابی جارود است که توسّط شخص دیگری جمع آوری شده است، معلوم نمی¬شود که مقدّمه کتاب از کیست؟ آیا از علی بن ابراهیم است یا ابی جارود یا جمع آوری کننده کتاب؟ با توجه به این ابهام استناد به این مقدّمه برای اثبات وثاقت راویان تفسیر قمّی تمام نیست. 
وجه چهارم: توثیق عام شیخ کلینی:
این وثاقت از اکثار روایت کلینی از سهل و نیز نقل «عده من اصحابنا» از سهل- که شامل اجلّا و بزرگان است- کشف می شود. 
اشکال:
نقد این دلیل را در وجه اکثار و روایت اجلاّ بررسی خواهیم کرد. خلاصه کلام اینکه هیچ یک از این دو کاشف از وثاقت نیست. به ویژه این که شیخ کلینی بر نقل از ثقات متعهد نشده است.
ممکن است گفته شود که مبنای ایشان به شهادت آنچه در مقدّمه کافی آورده اند، نقل آثار و روایات صحیحه است. جواب این است که صحّت حدیث ملازمه ای با وثاقت راویان ندارد؛ بلکه وجوه دیگری هم مانند استفاضه روایت یا وجود قرائن صدق نیز روایت را به درجه صحّت و اعتبار می رساند. 
وجه پنجم: روایت اجلاّ از سهل بن زیاد:
سهل بن زیاد شخصیّتی است که هم روات جلیل القدر متعدّدی از وی نقل روایت نموده اند و هم این افراد از وی اکثار روایت دارند.  برخی از این اجلاّ عبارتند از سعد بن عبدالله، علی بن ابراهیم، محمّد بن احمد بن یحیی اشعری، محمّد بن علی بن محبوب  و احمد بن ادریس. از اینجا معلوم می شود که از نظر آنها سهل مورد اعتماد بوده است، وگرنه از وی نقل روایت آن هم به این کثرت نداشتند.  
اشکال:
صرف روایت اجلاّ هر قدر هم کثیر باشد دالّ بر وثاقت مرویّ عنه نمی¬شود. به این دلیل که ممکن است روایت از طریق دیگری برای آنها ثابت شده باشد یا مثلاً از کتاب مشهوری نقل نموده اند. بنابراین اهمیّتی از این جهت که راوی ثقه باشد نمی دادند. علاوه بر این از میان افراد جلیل القدر برخی را می بینیم که از ضعفاء زیاد نقل روایت نموده اند. مانند احمد بن محمّد بن خالد برقی  و محمّد بن احمد بن یحیی اشعری.  
وجه ششم: شیخ اجازه بودن سهل بن زیاد: 
در بیان این توثیق عام گفته می شود که راویان شاگرد برای اجازه روایت سراغ کسانی می رفتند که آنها را ثقه می دانستند. بنابراین سهل بن زیاد به عنوان شیخ الاجازه بودن بزرگانی که قبلاً از آنها نام برده شد معتمد آنها بوده است.
اشکال:
اگر شیخ الاجازه بودن به معنی داشتن کرسی و مجلس درس بوده و شاگردان با او حشر و نشر داشته باشند، این معاشرت زیاد و به تبع آن کسب اجازه از وی دالّ بر وثاقت استاد و شیخ است، ولی اگر شیخ اجازه اصطلاحی در مقابل و قسیم سماع و قرائت بوده و تنها به معنی اجازه نقل کتب باشد تلازمی با وثاقت شیخ اجازه ندارد؛ چون ممکن است کتابی مشهور باشد و شیخ اجازه بودن نقشی نداشته باشد.
تضعیفات سهل بن زیاد و نقد و بررسی آن:
وجه اول: شهادت احمد بن محمّد بن عیسی بر کذب و غلوّ سهل 
درعبارت نجاشی آمده است: « و كان أحمد بن محمد بن عيسى يشهد عليه بالغلو و الكذب و أخرجه من قم إلى الري‏» (رجال‏النجاشي ص185رقم490)  
اشکال:
نجاشی این خبر را از احمد به نحو مرسل نقل می¬کند؛ چرا که وی معاصر احمد نبوده است. مگر اینکه گفته شود مرسلات رجالی بر خلاف مرسلات روایی آن هم از طرف کسی مانند نجاشی حجتند. به این دلیل که این مرسلات کابر عن کابر به علمای رجال رسیده است.
نکته دیگر اینکه آیا شهادت ابن عیسی بر کذب یا غلوّ سهل، شهادت بر دو چیز است؟ یا شهادت بر کذب برگرفته از شهادت بر غلوّ است. احتمال دوّم اقوی است؛ چون برخی افراد به بهانه نقل فضائل اهل بیت علیهم السلام رمی به غلوّ می¬شدند. بنابراین ممکن است از نظر ابن عیسی، سهل غالی باشد و در نتیجه کذب هم از غلوّ استنباط شود. شیخ انصاری در زمینه غلوّ واقعی و غیر واقعی می نویسد:« غلات به معنای اعتقاد به ربوبیت امیر المؤمنین یا دیگر ائمه علیهم السلام کافرند، نه به معنایی که برخی بر آنند که هر کس از حدّی که معصومین بر آنند آنها را بالاتر بداند غالی و کافر است. از همین نمونه است طعن و رمی به غلوّی که قمّیون انجام می دانند. به همین دلیل شیخ صدوق (ره) از استادش ابن ولید نقل نموده است که اوّلین درجه غلوّ، نفی سهو از پیامبر صلی الله علیه وآله است».  با توجه به اینکه احمد بن محمّد بن عیسی هم از فقها و علمای قم بوده است به احتمال قوی رمی به غلوش، غلوّ واقعی نباشد. بنابراین شهادت ایشان علیه سهل بن زیاد شهادت عن حسّ نبوده؛ بلکه شهادت از روی حدس و استنباط است. حاجی نوری بر این عقیده است که سهل روایاتی را در باب توحید و مسائل فرعی نقل نموده است که اصلاً با عقیده غلوّ واقعی قابل جمع نیست.  
بنابراین وجه تضعیف ابن عیسی انتساب غلوّ به سهل است که صحیح نیست.
وجه دوم: استثنای سهل از روایات محمد بن احمد بن یحیی توسط شیخ صدوق، ابن ولید و ابن نوح:
 مرحوم صدوق، ابن ولید و ابن نوح، عدّه ای از راویان روایات محمّد بن احمد بن یحیی از جمله سهل را استثناء کرده اند.  اگر وجه این استثناء از جانب شیخ صدوق و استادش ابن ولید روشن نباشد، دلیل آن از طرف ابن نوح روشن است که به دلیل ضعف و عدم وثاقت سهل، او را استثناء نموده است؛ زیرا ابن نوح ضمن پذیرش استثنائات ابن ولید، در مورد استثنای محمّد بن عیسی اظهار تعجّب و اشکال می¬کند که چرا وی که عادل و ثقه بوده را استثناء کرده¬اند؟ از این بیان روشن می شود که موارد دیگر از جمله سهل بن زیاد از دیدگاه ابن نوح وثاقت نداشته اند.
اشکال:
همانطور که در ترجمه محمد بن عیسی بن عبید گفتیم وجه استثنای ابن ولید و به تبع آن صدوق (ره) روشن نیست و شاید به دلیل انفراد در روایت یا تخلیط یا... باشد. شیخ طوسی در ترجمه محمّد بن احمد بن یحیی از قول شیخ صدوق وجه استثناء را تخلیط در روایات نقل می داند. تضعیف ابن نوح نیز به احتمال قوی به دلیل شهادت احمد بن محمد بن عیسی است که عدم صحّت آن گذشت. 
 وجه سوم: تضعیف نجاشی: 
نجاشی نیز او را تضعیف کرده است:« كان ضعيفا في الحديث غير معتمد فيه. و كان أحمد بن محمد بن عيسى يشهد عليه بالغلو و الكذب و أخرجه من قم إلى الري‏‏» (رجال‏النجاشي ص185رقم490). 
اشکال:
با توجه به اینکه ایشان بعد از تضعیف سهل، بلافاصله کلام احمد بن محمّد بن عیسی را نقل می¬کند، معلوم می¬شود یا احتمال زیاد دارد که منشأ تضعیف نجاشی نیز همان کلام ابن عیسی باشد که بحث آن گذشت.
وجه چهارم: تضعیف شیخ طوسی: 
شیخ طوسی در فهرست (فهرست‏الطوسي ص228رقم339) و استبصار سهل بن زیاد را تضعیف نموده است. در استبصار می¬نویسد: وَ أَمَّا الْخَبَرُ الْأَوَّلُ فَرَاوِيهِ أَبُو سَعِيدٍ الْأَدَمِيُّ وَ هُوَ ضَعِيفٌ جِدّاً عِنْدَ نُقَّادِ الْأَخْبَارِ(الاستبصار ، ج‌3، ص261).
اشکال اول:
اگرچه شیخ در این دو کتاب وی را تضعیف کرده، ولی در رجال خود او را توثیق کرده که رجال ایشان از آن دو کتاب متأخر است و شاهد این تاخّر این است که گاهی در رجال خود به فهرست ارجاع می¬دهد و این بیانگر این است که ایشان از تضعیف خود دست برداشته است.
جواب:
فتوا و شهادت متأخّر فتوای قبلی را نقض می¬کند، ولی در خبر اینگونه نیست؛ چرا که ممکن است از دو نفر نقل خبر شود. پس احتمال دارد شیخ (ره) از یکی وثاقت و از دیگری ضعف سهل را نقل کرده باشد. نکته دیگر اینکه تقدّم زمانی فهرست بر رجال معلوم نیست؛ چون در فهرست نیز گاهی به رجال خود آدرس می دهد. لذا احتمال دارد که همزمان هر دو را نگاشته یا یکی را زودتر نوشته اما بعداً کم یا اضافه کرده باشد.
اشکال دوّم:
منشأ تضعیف شیخ طوسی نیز ممکن است تضعیف ابن عیسی باشد که بحث آن گذشت. بنابراین این تضعیف نیز صحیح نمی باشد. قرینه این مطلب نیز می¬تواند عبارت شیخ در استبصار باشد. ایشان در استبصار می¬فرماید:«ضعیف جدّ إبراهیم بن هاشم عند نقّاد الاخبار» این عبارت ظهور در این دارد که سهل نزد ناقدین روایات همچون ابن عیسی و ابن ولید ضعیف است.
وجه پنجم: تضعیف ابن غضائری:
ابن غضائری نیز سهل را با این جملات ضعیف شمرده است:« كان ضعيفا جدا فاسد الرواية و الدين. و كان أحمد بن محمد بن عيسى الأشعري أخرجه من قم و أظهر البراءة منه و نهى الناس عن السماع منه و الرواية عنه» (الرجال‏لإبن‏الغضائري ص66).
اشکال: 
در مورد این تضعیف باید گفت اوّلاً کتاب رجال ابن غضائری فعلی معلوم نیست همان کتاب باشد. یعنی درست است که ابن غضائری کتابی رجالی داشته، ولی شیخ طوسی در فهرست می¬نویسد: کتاب او قبل از استنساخ توسط ورثه او از بین رفت. (الفهرست ص 2) بنابراین اقوالی که به وی نسبت می دهند قابل استناد نیست. ثانیاً با توجه به عبارت ابن غضائری که وجه تضعیف وی کلام ابن عیسی باشد.
وجه ششم: تضعیف فضل بن شاذان:
مرحوم کشی از ابن قتیبه نقل کرده است: «كان أبو محمد الفضل يرتضيه و يمدحه و لا يرتضي أبو سعيد الآدمي أبا سعيد الآدمي و يقول هو الأحمق». (رجال‏الكشي/الجزءالأول  ص566 رقم1068)
اشکال:
احمق بودن تلازمی با ضعف و عدم وثاقت ندارد. بلکه خود بیانگر این است که سهل غالی نبوده است. چون معنای حماقت در مورد وی این است که وی روایات فضائل اهل بیت علیهم السلام را برای هر کسی نقل می¬کرده و در نتیجه خود را در معرض اتّهام به غلوّ می¬انداخته است. 
نتیجه: در میان توثیقات توثیق شیخ در رجال دلالت بر وثاقت وی داشته و هیچ یک از وجوه ضعف نیز ثابت نشد. بنابراین سهل بن زیاد ثقه است.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏العين/باب‏علي/278 رقم731 :
علي بن الريان بن الصلت الأشعري القمي ثقة.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏العين/231رقم 614 - عبيد الله بن عبد الله الدهقان الواسطي ضعيف‏.


barrasi:
این عنوان در مورد دو نفر مطرح شده است: عمرو بن ثابت و عمرو بن میمون  که هیچ کدام توثیق خاص ندارند
وجه عام:
1. روایات مشایخ ثلاثه
روایت ابن ابی عمیر کافی 8/212 روایت صفوان تهذیب 1/212 استبصار 1/171
از آنجا که معلوم نیست مروی عنه ابن ابی عمیر و صفوان کدامیک از اینهاست وثاقت هیچ کدام ثابت نمی شود.
2. عمرو بن ثابت در ابتدای اسناد فقیه واقع شده است. پس وثاقت ابن ثابت اثبات می شود.
3. وقوع ابن ثابت در کامل الزیارات
4. وقوع ابن ثابت در تفسیر قمی 
اثبات اتحاد:
مرحوم خویی:
 شیخ در رجال عمرو بن ابی المقدام ثابت بن هرمز را آورده است. اما در فهرست گفته است عمرو بن میمون و گفته است کنیه وی ابوالمقدام است و کتابی را برای وی ذکر می کند و طریق هم بدان ذکر نموده است.
از آنجا که روایات عمرو بن ابی المقدام زیاد هستند ایندو یک فرد هستند به دو دلیل
1 . خیلی بعید است که شیخ در رجالش فردی را بگوید که در فهرست وی را نگفته باشد. (استاد: دلیل ایشان این است که کسی در فهرست باشد یعنی صاحب کتاب باشد و شیخ بدو طریق داشته است، پس حتما باید در رجال هم باشد. اما برعکسش احتمال دارد.)
استاد: اشکال این دلیل این است که موارد عدیده ای است که شیخ در رجال آورده است حتی گاها صاحب کتاب است اما در فهرست نیامده است و برعکس هم هست که مواردی را در فهرست آورده است اما در رجال متعرض آن نشده است برای مثال مراجعه شود
2 . نجاشی عمرو بن میمون ندارد، و خیلی بعید است که رجال ایشان خالی باشد از صاحب کتابی که در فهرست شیخ بوده است و فهرست در نزد نجاشی بوده است.
استاد: اشکال این دلیل هم این است که موارد عدیده ای وجود دارد که این دو کتاب با هم اختلاف دارند و فردی در یکی هست و در دیگری نیست برای مثال مراجعه شود. تازه ممکن است بگوییم که نجاشی عمرو بن میمون را صاحب کتاب نمی دانسته است، بلکه با توجه به کلام شیخ، آنرا یا کتاب جابر می دانسته است یا حدیث. کتاب دومی که شیخ نیز نقل می کند نیز ممکن است آنرا نجاشی کتاب فرد دیگر یا خبر دیگری دانسته است.
استاد:
اینکه کسی بگوید روایات عمرو بن میمون کم است، بله. اما ممکن است روایات وی فی نفسه کم نباشد، زیرا ممکن است عمرو بن ابی المقدام همان عمرو بن میمون باشد نه عمرو بن ثابت. 
وثاقت هیچکدام به فردی ثابت نیست مگر اینکه وجوه متعددی از وثاقت عام ذکر شده است بعضی مشترک و برای ثابت است بعضی برای میمون
استاد: از آنجا که مرحوم صدوق سند خود را به عمرو بن ابی المقدام ثابت، شروع نموده است و اگر این را قبول داشته باشیم که اول اسانید صدوق صاحب کتاب هستند. پس با این وجه عام تنها وثاقت عمرو بن ثابت اثبات می شود.


barrasi:
مرحوم نجاشی می فرماید:
لقي أبا جعفر و أبا عبد الله  علیه السلام و مات في أيامه، سنة ثمان و عشرين و مائة، روى عنه جماعة غمز فيهم و ضعفوا منهم: عمرو بن شمر و مفضل بن صالح و منخل بن جميل و يوسف بن يعقوب و كان في نفسه مختلطا و كان شيخنا أبو عبد الله: محمد بن محمد بن النعمان رحمه الله، ينشدنا أشعارا كثيرة في معناه، يدل علي الاختلاط، ليس هذا موضعا لذكرها و قل ما يورد عنه شي‏ء في الحلال و الحرام‏
... و تضاف إليه رسالة أبي جعفر إلى أهل البصرة و غيرها من الأحاديث و الكتب و ذلك موضوع و الله أعلم‏
استاد:
منظور از ضعف رواة وی این است که غالی بوده اند
جابر بن یزید الجعفی:           
نجاشی، 332: روى عنه جماعة غمز فيهم و ضعفوا منهم: عمرو بن شمر و مفضل بن صالح و منخل بن جميل و يوسف بن يعقوب. و كان في نفسه مختلطا و كان شيخنا أبو عبد الله محمد بن محمد بن النعمان رحمه الله ينشدنا أشعارا كثيرة في معناه تدل على الاختلاط ليس هذا موضعا لذكرها و قل ما يورد عنه شي‏ء في الحلال و الحرام. ... و تضاف إليه رسالة أبي جعفر إلى أهل البصرة و غيرها من الأحاديث و الكتب و ذلك موضوع و الله أعلم.
شیخ: فهرست، 158: له اصل
رجال طوسی ارقام 1316 و 2092: جزو اصحاب امام باقر  «علیه السلام» امام صادق «علیه السلام» است.
وجوه وثاقت:
وجه اول: شیخ مفید در رساله عددیۀ (جوابات اهل الموصل فی العدد و الرؤیة) صلی الله علیه و آله و سلم 25 و 36 وی را جزو ثقاتی دانسته که حلال و حرام باید از آنها اخذ کرد.
با همین وجه وثاقت و جلالت قدر جابر ثابت است.
وجه دوم: (مناقب، 4، صلی الله علیه و آله و سلم 280) جابر را از خواص اصحاب امام صادق «علیه السلام» دانسته است.
وجه سوم: ابن غضائری وی را ثقه دانسته است . (علامه در خلاصه)
ثقۀ فی نفسه و لکن جل من روی عنه ضعیف.
فیه: کتاب ثابت نیست
وجه چهارم: صاحب اصل بودن کما اشار الیه الشیخ فی الفهرست.
فیه: مبنا نا تمام است.
وجه پنجم: جزو اصحاب امام صادق «علیه السلام» است کما اشار الیه الشیخ (ره) فی الرجال
فیه: مبنا نا تمام
وجه ششم: وقوع در تفسیر قمی
فیه: مبنا نا تمام
وجه هفتم: وقوع در کامل الزیارات
فیه: مبنا نا تمام
وجه هشتم: کثرت روایت (حدود 70 هزار روایت نقل کرده است کما اشار الیه الکشی)
وجه نهم: توثیق شیخ صدوق با دو تقریب:
تقریب اول: مرحوم صدوق روایاتی را نقل کرده است که بر طبق آنها فتوی می دهد و حجت بین او خداست.
فیه: مبنا نا تمام و صدوق از مبنای خود برگشته است.
تقریب دوم: در اول سند واقع شده و نامش در مشیخه آمده است. پس صاحب کتاب مشهور است.
این تقریب همان مبنای جدید استاد است و با این وجه وثاقت ثابت می شود.
وجه دهم: روایات کشی ( کشی از صلی الله علیه و آله و سلم 191 به بعد)
الف) رقم 336، روایت زیاد بن ابی الحلال: قَالَ‏ اخْتَلَفَ أَصْحَابُنَا فِي أَحَادِيثِ جَابِرٍ الْجُعْفِيِّ، فَقُلْتُ لَهُمْ أَسْأَلُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ( علیه السلام)، فَلَمَّا دَخَلْتُ ابْتَدَأَنِي، فَقَالَ رَحِمَ اللَّهُ جَابِرَ الْجُعْفِيِّ كَانَ يَصْدُقُ عَلَيْنَا، لَعَنَ اللَّهُ الْمُغِيرَةَ بْنَ سَعِيدٍ كَانَ يَكْذِبُ عَلَيْنَا.
این روایت سندا و دلالۀ تام است و دال بر وثاقت جابر می باشد.
ب) رقم 337، روایت عبد الحمید بن ابی العلاء: قال دَخَلْتُ الْمَسْجِدَ حِينَ قُتِلَ الْوَلِيدُ، فَإِذَا النَّاسُ مُجْتَمِعُونَ، قَالَ فَأَتَيْتُهُمْ فَإِذَا جَابِرٌ الْجُعْفِيُّ عَلَيْهِ عِمَامَةُ خَزٍّ حَمْرَاءُ وَ إِذَا هُوَ يَقُولُ: حَدَّثَنِي وَصِيُّ الْأَوْصِيَاءِ وَ وَارِثُ عِلْمِ الْأَنْبِيَاءِ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ ( علیه السلام)، قَالَ، فَقَالَ النَّاسُ جُنَّ جَابِرٌ جُنَّ جَابِرٌ.
فیه: این روایت تنها ولایت و معرفت جابر را می رساند ولی ربطی به وثاقت ایشان ندارد.
ج) رقم، 338، روایت مفضل بن عمر الجعفی: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ( علیه السلام) عَنْ تَفْسِيرِ جَابِرٍ فَقَالَ لَا تُحَدِّثْ بِهِ السَّفِلَةَ فَيُذِيعُوهُ، أَ مَا تَقْرَأُ فِي كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ‏ فَإِذا نُقِرَ فِي النَّاقُورِ، إِنَّ مِنَّا إِمَاماً مُسْتَتِراً فَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ إِظْهَارَ أَمْرِهِ نَكَتَ فِي قَلْبِهِ، فَظَهَرَ فَقَامَ بِأَمْرِ اللَّهِ.
فیه: گرچه عظمت جابر از این روایت استفاده می شود و امام «علیه السلام» از تفسیر او تعریف می کند لکن سندا مشکل دارد.
د) رقم 339، روایت جابر: دَخَلْتُ عَلَى أَبِي جَعْفَرٍ ( علیه السلام) وَ أَنَا شَابٌّ، فَقَالَ مَنْ أَنْتَ قُلْتُ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ، قَالَ مِمَّنْ قُلْتُ مِنْ جُعْفِيٍّ، قَالَ مَا أَقْدَمَكَ إِلَى هَاهُنَا قُلْتُ طَلَبُ الْعِلْمِ، قَالَ مِمَّنْ قُلْتُ مِنْكَ، قَالَ فَإِذَا سَأَلَكَ أَحَدٌ مِنْ أَيْنَ أَنْتَ فَقُلْ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ، قَالَ، قُلْتُ أَسْأَلُكَ قَبْلَ كُلِّ شَيْ‏ءٍ عَنْ هَذَا، أَ يَحِلُّ لِي أَنْ أَكْذِبَ قَالَ لَيْسَ هَذَا بِكَذِبٍ مَنْ كَانَ فِي مَدِينَةٍ فَهُوَ مِنْ أَهْلِهَا حَتَّى يَخْرُجَ، قَالَ وَ دَفَعَ إِلَيَّ كِتَاباً وَ قَالَ لِي إِنْ أَنْتَ حَدَّثْتَ بِهِ حَتَّى تَهْلِكَ بَنُو أُمَيَّةَ فَعَلَيْكَ لَعْنَتِي وَ لَعْنَةُ آبَائِي، وَ إِذَا أَنْتَ كَتَمْتَ مِنْهُ شَيْئاً بَعْدَ هَلَاكِ بَنِي أُمَيَّةَ فَعَلَيْكَ لَعْنَتِي وَ لَعْنَةُ آبَائِي، ثُمَّ دَفَعَ إِلَيَّ كِتَاباً آخَرَ ثُمَّ قَالَ وَ هَاكَ هَذَا فَإِنْ حَدَّثْتَ بِشَيْ‏ءٍ مِنْهُ أَبَداً فَعَلَيْكَ لَعْنَتِي وَ لَعْنَةُ آبَائِي.
فیه: گرچه دلالۀ بر عظمت ایشان دلالت دارد ولی اولا در سند افراد ضعیفی واقع شده است و ثانیا این روایت از خود جابر است.
ه) رقم 342، روایت جابر: رُوَيْتُ خَمْسِين‏أَلْفَ حَدِيثٍ مَا سَمِعَهُ أَحَدٌ مِنِّي.
فیه: مثل روایت قبلی دلالۀ دال بر کثرت روایت و صاحب سر بودن او استفاده می شود و لکن روایت از خود جابر است.
و چندین روایت دیگر که دلالت بر علم غیب داشتن و قدرت الهی داشتن جابر می کند. و در هیج یک شبهه غلو وجود ندارد و تنها از آنجا که افراد آن زمان کشش این مطابب را نداشته اند به او تهمت دیوانگی یا غلو یا ... می زدند.
ان قلت: در قبال این روایات روایت ذامه نیز وارد شده است.
رقم 335، روایت زراره: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ( علیه السلام) عَنْ أَحَادِيثِ جَابِرٍ فَقَالَ مَا رَأَيْتُهُ عِنْدَ أَبِي قَطُّ إِلَّا مَرَّةً وَاحِدَةً وَ مَا دَخَلَ عَلَيَّ قَطّ
قلت: (خوئی) این روایت را باید حمل بر توریه کرد؛ چون همه مردم می دیدند که جابر نزد امام می رفت. به همین خاطر هم در مورد احادیث او اختلاف داشتند و از امام سوال می کردند.
چگونگی توریه به دو تقریب:
تقریب مرحوم خوئی: خانه امام نمی رفته و جای دیگری امام را ملاقات می کرده است.
تقریب استاد: شاید مراد از « مَا رَأَيْتُهُ عِنْدَ أَبِي قَطُّ إِلَّا مَرَّةً وَاحِدَةً وَ مَا دَخَلَ عَلَيَّ قَطّ» این باشد که من نزد پدرم ندیدمش. یعنی وقتی او می آمد من نزد پدرم نبودم.
نتیجه:
وثاقت جابر، جلالت ایشان، عظمت ایشان و از اصحاب خاص امام صادق «علیه السلام» بودنشان ثابت می شود.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الميم/340  رقم 911 - محمد بن مفضل بن إبراهيم بن قيس بن رمانة الأشعري 
عربي يكنى أبا جعفر ثقة من أصحابنا الكوفيين ذكره أبو العباس. له كتب‏


barrasi:
نجاشی رقم 193 - أحمد بن الحسين بن عبد الملك أبو جعفر الأزدي كوفي ثقة مرجوع الیه
الفهرست 71 - أحمد بن الحسين بن عبد الملك أبو جعفر الأودي كوفي ثقة مرجوع إليه.


barrasi:
رجال‏الطوسي/باب‏ذكرأسماء.../باب‏العين/431 رقم  6184 - 27 - عبد الواحد بن عبد الله بن يونس 
الموصلي أخو عبد العزيز يكنى أبا القاسم سمع منه أيضا سنة ست و عشرين و ثلاثمائة و ذكر أنه كان ثقة.


barrasi:
نجاشی 505 - سيف بن سليمان التمار أبو الحسن كوفي روى عن أبي عبد الله عليه السلام ثقة


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الحاء/136رقم349 - حفص بن عاصم أبو عاصم السلمي المدني روى عن جعفر بن محمد [عليه السلام‏] ثقة. له كتاب‏


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الميم/341 رقم  916 - محمد بن عباس بن عيسى 
أبو عبد الله كان يسكن بني غاضرة ثقة روى عن أبيه و الحسن بن علي بن أبي حمزة و عبد الله بن جبلة. له كتب‏.


barrasi:
الحسین بن خالد :
توثیق خاص ندارد ولی صفوان و بزنطی از ایشان روایاتی نقل کرده اند
اما آیا ایشان همان حسین بن ابی العلی است یا نه 
شواهد بر اتحاد:
 
1-روایت کشی : قال حمدويه: الحسين بن أبي العلاء هو أزدي و هو الحسين بن خالد بن طهمان الخفاف و كنية خالد أبو العلاء أخوه عبد الله بن أبي العلاء.
2- لقب خالد پدر حسین ، ابوالعلی بوده . شاهد: ما رواه الكليني، في الكافي: الجزء 4 كتاب الحج 3 باب ما يلبس المحرم من الثياب و ما يكره له لباسه 83، الحديث 5. 
فقد روى عن محمد بن يحيى، عن أحمد بن محمد، عن الحسين بن سعيد عن فضالة بن أيوب، عن شعيب أبي صالح، عن خالد أبي العلاء الخفاف قال: رأيت أبا جعفر...، الحديث.
استاد : اینها نهایتا ثابت می کند که نام ابو العلی ، خالد بوده اما صرف این اثبات نمی کند که حسین بن ابی العلی و حسین بن خالد ، یک نفر هستند.
 
خویی : من القريب: أن الحسين بن أبي العلاء أدرك زمان أبي الحسن الرضا  علیه السلام و ذلك فإن محمد بن علي، روى عن الحسين بن أبي العلاء، الكافي: الجزء 1 كتاب الحجة 4 باب أن الأرض لا تخلو من حجة 5، الحديث 4. ص435
و يبعد أن يروي محمد بن علي عمن لم يدرك الرضا  علیه السلام فإن أحمد بن إدريس المتوفى سنة 306، روى عن محمد بن علي فيبعد أن يروي محمد بن علي، عمن لم يدرك الرضا س كما هو ظاهر. 
نعم على ما ذكرناه فالحسين بن أبي العلاء من المعمرين و كان عمره ما يقرب من تسعين سنة.
استاد : هیچ بعید نیست که محمد بن علی از اصحاب امام صادق علیه السلام نقل کند . مثلا به فرض ممکن است احمدبن ادریس متولد سال 210 باشد که در این صورت در سال 230 (بیست سالگی) قادر به تحمل حدیث خواهد بود و مثلا اگر محمد بن علی در سن 80 سالگی این حدیث را برای او نقل کرده باشد متولد سال150 می شود لذا قادر است از اصحاب امام صادق علیه السلام نقل حدیث کند.لذا ابن خالد و ابن ابی العلی دو نفرند به خصوص اینکه خفاف و صیرفی دو شغل متفاوتند و مشعر به تعدد این دو نفر است.
اما بر فرض تعدد باید دید حسین بن خالد ثقه هست یا نه .در نهایت از آنجا که صفوان و بزنطی و ابن ابی عمر ، راوی از حسین بن خالد کوفی صیرفی هستند لذا ایشان ثقه است.
 
 
معاني الأخبار، ص: 267  و عيون أخبار الرضا عليه السلام، ج‏1، ص: 311
حَدَّثَنَ إبراهیم بن هاشم أَبِي رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَ إبراهیم بن هاشم أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِيسَ قَالَ حَدَّثَنَ إبراهیم بن هاشم سَهْلُ بْنُ زِيَادٍ قَالَ حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ الرَّيَّانِ قَالَ حَدَّثَنَ إبراهیم بن هاشم عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الدِّهْقَانُ الْوَاسِطِيُّ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ خَالِدٍ الْكُوفِيِّ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَ إبراهیم بن هاشم  علیه السلام 
قَالَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ حَدِيثٌ كَانَ يَرْوِيهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بُكَيْرٍ عَنْ عُبَيْدِ بْنِ زُرَارَةَ قَالَ فَقَالَ لِي وَ مَ إبراهیم بن هاشم هُوَ قَالَ قُلْتُ رُوِيَ عَنْ عُبَيْدِ بْنِ زُرَارَةَ أَنَّهُ لَقِيَ أَبَ إبراهیم بن هاشم عَبْدِ اللَّهِ  علیه السلام فِي السَّنَةِ الَّتِي خَرَجَ فِيهَ إبراهیم بن هاشم إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ فَقَالَ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاكَ إِنَّ هَذَ إبراهیم بن هاشم قَدْ أَلِفَ الْكَلَامَ وَ سَارَعَ النَّاسُ إِلَيْهِ فَمَ إبراهیم بن هاشم الَّذِي تَأْمُرُ بِهِ قَالَ فَقَالَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اسْكُنُوا مَ إبراهیم بن هاشم سَكَنَتِ السَّمَاءُ وَ الْأَرْضُ قال و كان عبد الله بن بكير يقول و الله لئن كان عبيد بن زرارة صادقا فما من خروج و ما من قائم قال‏ فقال لي أبو الحسن  علیه السلام الحديث على ما رواه عبيد و ليس على ما تأوله عبد الله بن بكير إنما عنى أبو عبد الله  علیه السلام بقوله ما سكنت السماء من النداء باسم صاحبك و ما سكنت الأرض من الخسف بالجيش‏ ()


barrasi:
رجال‏الطوسي/باب‏ذكرأسماء من لم یرو/باب‏الحاء/420 رقم 6073 - 8 - حيدر بن محمد بن نعیم السمرقندي عالم جليل يكنى أبا أحمد يروي جميع مصنفات الشيعة و أصولهم عن محمد بن الحسن بن أحمد بن الوليد القمي و ... .


barrasi:
فضل الکاتب:
فضل بن سلیمان است که توثیق خاص ندارد.
رجال‏النجاشي/باب‏الفاء/306 رقم837 - الفضل بن سليمان الكاتب البغدادي كان يكتب للمنصور و المهدي على ديوان الخراج روى عن أبي عبد الله و أبي الحسن عليهما السلام. و صنف كتاب يوم و ليلة
با توجه به روایت کافی (8 / 274) قطعاً امامی است ولی توثیق خاص ندارد.
مرحوم خویی: وی همان فضل بن یونس کاتب است که توثیق خاص دارد. (رجال‏النجاشي/باب‏الفاء/309 رقم844: الفضل بن يونس الكاتب البغدادي روى عن أبي الحسن موسى عليه السلام ثقة. له كتاب‏).
اشکال: ادعای بی دلیل است و صرف وحدت اسم و لقب و شهر با اختلاف اسم پدر دلیل اتحاد نمی شود. مخصوصا که علاوه بر اینکه نجاشی که آنها را دو نفر دانسته و ابن یونس را فقط جزو اصحاب امام کاظم  علیه السلام دانسته، شیخ فضل بن یونس را از روات از امام صادق  علیه السلام ندانسته و نامش را در اصحاب امام کاظم  علیه السلام ذکر کرده است. (رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏الحسن.../باب‏الفاء/342 رقم 5093 - 2 - الفضل بن يونس الكاتب أصله كوفي تحول إلى بغداذ (بغداد) مولى واقفي.)


barrasi:
نجاشی رقم229 - أحمد بن محمد بن علي بن عمر بن رباح القلاء السواق 
أبو الحسن مولى آل سعد بن أبي وقاص. و هم ثلاثة إخوة أبو الحسن هذا و هو الأكبر و أبو الحسين محمد و هو الأوسط و لم يكن من العلم في شي‏ء و أبو القاسم علي و هو الأصغر و هو أكثرهم حديثا. و جدهم عمر بن رباح القلاء روى عن أبي عبد الله و أبي الحسن عليهما السلام و وقف و كل ولده واقفة و آخر من بقي منهم أبو عبد الله محمد بن علي بن محمد بن علي بن عمر بن رباح كان شديد العناد في المذهب. و كان أبو الحسن أحمد بن محمد ثقة في الحديث.


barrasi:
توثیق خاص ندارد.
رجال‏النجاشي/باب‏الميم/338 رقم  903 - محمد بن حسان الرازي  أبو عبد الله الزينبي يعرف و ينكر بين بين يروي عن الضعفاء كثيرا. له كتب


barrasi:
معلی بن خنیس:
بحث مفصلی دارد هم تضعیف دارد و هم توثیق.
تضعیف:
رجال‏النجاشي/باب‏الميم/ومن‏هذا…/417 رقم 1114 - معلى بن خنيس أبو عبد الله  مولى الصادق جعفر بن محمد عليه السلام و من قبله كان مولى بني أسد كوفي بزاز ضعيف جدا لا يعول عليه. له كتاب‏.
توثیق:
روایات:
1- صحیحه ولید بن صبیح الكافي (ط - الإسلامية)    ج‏8    304     حديث أبي ذر رضي الله عنه ….. ص : 297
الكافي (ط - الإسلامية)، ج‏8، ص: 304
469- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ صَبِيحٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَيْهِ يَوْماً فَأَلْقَى إِلَيَّ ثِيَاباً وَ قَالَ يَا وَلِيدُ رُدَّهَا عَلَى‏ مَطَاوِيهَا فَقُمْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع رَحِمَ اللَّهُ الْمُعَلَّى بْنَ خُنَيْسٍ فَظَنَنْتُ أَنَّهُ شَبَّهَ قِيَامِي بَيْنَ يَدَيْهِ بِقِيَامِ الْمُعَلَّى بَيْنَ يَدَيْهِ ثُمَّ قَالَ أُفٍّ لِلدُّنْيَا أُفٍّ لِلدُّنْيَا إِنَّمَا الدُّنْيَا دَارُ بَلَاءٍ يُسَلِّطُ اللَّهُ فِيهَا عَدُوَّهُ عَلَى وَلِيِّهِ وَ إِنَّ بَعْدَهَا دَاراً لَيْسَتْ هَكَذَا فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ وَ أَيْنَ تِلْكَ الدَّارُ فَقَالَ هَاهُنَا وَ أَشَارَ بِيَدِهِ إِلَى الْأَرْض‏.
دلالت این روایت تام است. چون امام او را از اولیاء الله دانسته است و ولی بودن ملازم با وثاقت است.
 2- روایت اسماعیل بن جابر (کشی، ص377، رقم 707) قال: فانصرفت الى أبي عبد اللّه عليه السّلام فلما رآني قال لي: يا اسماعيل قتل‏ المعلى‏ بن‏ خنيس‏؟ فقلت: نعم، قال، فقال: أما و اللّه لقد دخل الجنة.
فیه: شاید دروغگو بوده اما با شهادت گناهانش بخشیده شده و به بهشت رفته است.
و روایات بی شماری مبنی بر اینکه امام از شهادت معلی بسیار ناراحت شد و از منصور خواست قاتل او را تحویل دهد و به پسرش اسماعیل دستور قصاص قاتل را داد.
وثاقت وی با توجه به این روایات ثابت می شود.
استاد شب زنده دار:
معلی بن خنیس:
در مورد این راوی دو دسته مطلب داریم:
دسته اول:
1.	روایات مادحه
2.	کلام شیخ در الغیبة که او را از سفرای ممدوحین دانسته است.
3.	روایت  مشایخ ثلاثة (وسایل، ج18، ص235)
4.	روایت اجلاء
5.	وقوع در کامل الزیارت
6.	وقوع در تفسیر قمی
دسته دوم:
1.	روایات ذامه
2.	تضعیف نجاشی
3.	تضعیف ابن غضائری
4.	تضعیف ابن داود و محقق در المعتبر
اقوال:
برخی مثل مرحوم خویی وجوه ضعف را جواب داده اند.
برخی مثل محقق وجوه وثاقت را جواب داده اند.
برخی مثل شهید صدر توقف کرده اند.
استاد: قول اول صحیح است، چون در این مقام نه توثیقات و نه تضعیفات رجالیون حجت نیست. زیرا اقوال رجالیون محتمل الحس و الحدس است. در سیره عقلاء اینگونه خبرها حجت است. اما در مورد معلی بن خنیس که دو دسته روایت متعارض داریم، قطعاً اقوال رجالیون از روی اجتهاد و حدس است. پس تنها به سراغ روایات می رویم و چون روایات قادحه و ذامه سنداً و دلالةً مشکل دارد، وثاقت ثابت می شود.
استاد عندلیب: در روایات ذامه حرفی از عدم وثاقت نیست که تضعیفات برگرفته از روایات باشد.
ان قلت: هر چند روایات ذامه ضعیف است، اما حرف رجالیون که نمی تواند با فرمایش امام تعارض کند.
قلت: اگر حرف امام قطعی بود حرف شما صحیح بود، اما روایات با خبر واحد به ما رسیده و حرف نجاشی هم. پس ادله حجیت خبر واحد شامل موارد تعارض نمی شود.
استاد عندلیب: اختلاف بین محکی هاست. قول رجالیون نمی تواند در برابر قول امام بایستد.
بنابراین معلی بن خنیس با توجه به تمامیت برخی از وجوه ثقه است.
الا ان یقال: مهمترین دلیل روایت کلینی بود که معلی را از اولیاء الله می دانست. از اولیاء بودن ملازمه ای با ضابطیت ندارد که از شرایط وثاقت است.


barrasi:
سیف التمار: مشترک
•	سیف بن سلیمان التمار (نجاشی 505) ثقه روی عن ابی عبدالله و ابی الحسن ع
•	سیف بن مغیره التمار (رجال طوسی 2968) من اصحاب ابی عبدالله ع
مرحوم خویی:
از آنجا که سیف بن مغیره در کتب روایی یک روایت هم ندارد ولی سیف بن سلیمان صاحب کتاب و معروف بوده است هر جا سیف التمار مطلق بیاید مقصود همین سیف بن سلیمان ثقه است 
فیه:
استاد: اولا صاحب کتاب بودن دلیل بر معروفیت نیست 
ثانیا: اتفاقا هر کس که معروف باشد بدون اسم پدر و القاب و ... می آید پس احتمال اینکه سیف التمار همان سیف بن مغیره باشد قوی تر است.
پس مردد است و چیزی ثابت نمی شود


barrasi:
حسین بن علی شهید فخ :   
حسین بن علی بن حسن بن حسن بن حسن بن علی بن ابی طالب
روایات بسیاری در کتاب مقاتل الطالبین در مورد وی نقل شده که همه بر عظمت و جلالت او دلالت می کند 
مثل روایاتی که می گوید پیامبر ص در موضع فخ نماز خواند و پیشگویی کرد که یکی از فرزندان من در اینجا شهید خواهد شد (ص 289) یقتل هاهنا رجل من اهل بیتی فی عصابه من المومنین ینزل لهم باکفان من الجنه یا روایتی که می گوید اجر شهید فخ اجر دو شهید است (ص 436)
و یا روایاتی که می گوید: بیعت حسین بن علی بنابر مبنای رضایت خدا و جهاد فی سبیل الله و به حکومت رساندن الرضا من آل محمد بوده است
و یا روایاتی مبنی بر اینکه خروج وی با مشورت با امام بوده است
و یا روایتی که می گوید: امام کاظم ع: مضی و لله مسلما صالحا صواما آمرا بالمعروف ناهیا عن المنکر . البته روایات ذامه ای نیز در مورد وی وارد شده است مثل (کافی چ1، ص 366، ح18) که می گوید : حسین بن علی به امام پیشنهاد بیعت داد و امام قبول نکرد. پس ظاهرا او مقام امام را نمی دانسته که از او بیعت می گرفته است
آیه الله حائری در کتاب ولایة الامر ص38 : روایات ذامه تقیه ای است و کم بودن روایات مادحه نیز با توجه به جو زمان امام کاظم ع قطعا علتش تقیه است.
 بنابر این با توجه به تعداد مستفیضه از روایات در مدح وی می توان وی را امامزاده ای ثقه دانست که به خاطر خدا قیام کرد و با وضعیت بسیار فجیعی به شهادت رسید . یعنی از مجموع این روایات می توان اطمینان پیدا کرد که وی ثقه و مورد اعتماد و تایید ائمه بوده است.
الا ان یقال: تمام روایات مادحه در کتاب مقاتل الطالبیین نقل شده است که این کتاب ثابت نیست چون به تواتر به ما نرسیده و سند هم نداریم علاوه برا آنکه نویسنده کتاب نیز خود محل کلام است 
نتیجه: عدم اثبات وثاقت


barrasi:
اسمه وردان کنکر از اصحاب امام حسن  علیه السلام و حسین  علیه السلام و اصحاب خاص امام سجاد  علیه السلام .
توثیق خاص ندارد و تنها روایاتی در مورد ایشان وارد شده است:
1. کشی ص10 ح20 - محمد بن قولويه قال حدثني سعد بن عبد الله بن أبي خلف قال حدثني علي بن سليمان بن داود الرازي قال حدثنا علي بن أسباط عن أبيه أسباط بن سالم قال قال أبو الحسن موسى بن جعفر (عليهم السلام) إذا كان يوم القيامة نادى مناد أين حواري محمد بن عبد الله رسول الله الذين لم ينقضوا العهد و مضوا عليه؟ فيقوم سلمان و المقداد و أبو ذر. ثم ينادي مناد أين حواري علي بن أبي طالب (ع) وصي محمد بن عبد الله رسول الله؟ فيقوم عمرو بن الحمق الخزاعي و محمد بن أبي بكر و ميثم بن يحيى التمار مولى بني أسد و أويس القرني. قال ثم ينادي المنادي أين حواري الحسن بن علي بن فاطمة بنت محمد بن عبد الله رسول الله؟ فيقوم سفيان بن أبي ليلى الهمداني و حذيفة بن أسيد الغفاري. قال ثم ينادي أين حواري الحسين بن علي (ع)؟ فيقوم كل من استشهد معه و لم يتخلف عنه. قال ثم ينادي أين حواري علي بن الحسين (ع)؟ فيقوم جبير بن مطعم و يحيى ابن أم الطويل و أبو خالد الكابلي و سعيد بن المسيب. ثم ينادي أين حواري محمد بن علي و حواري جعفر بن محمد؟ فيقوم عبد الله بن شريك العامري و زرارة بن أعين و بريد بن معاوية العجلي و محمد بن مسلم و أبو بصير ليث بن البختري المرادي و عبد الله بن أبي يعفور و عامر بن عبد الله بن جذاعة و حجر بن زائدة و حمران بن أعين. ثم ينادى سائر الشيعة مع سائر الأئمة (عليهم السلام) يوم القيامة فهؤلاء أول السابقين و أول المقربين و أول المتحورين من التابعين.
اشکال: سند روایت به خاطر وجود علی بن سلیمان بن داود مخدوش است.
2. رجال کشی ص123 ح 194 - محمد بن نصير قال حدثني محمد بن عيسى عن جعفر بن عيسى عن صفوان عمن سمعه عن أبي عبد الله (ع) قال ارتد الناس بعد قتل الحسين (ع) إلا ثلاثة أبو خالد الكابلي و يحيى ابن أم الطويل و جبير بن مطعم ثم إن الناس لحقوا و كثروا. و روى يونس عن حمزة بن محمد الطيار مثله و زاد فيه و جابر بن عبد الله الأنصاري.
اشکال: از این روایت تنها شیعه بودن و استقرار وی بر ولایت ثابت می شود. علاوه بر این در برخی از روایات آمده که وی ابتدا تابع محمد بن حنفیه بود و سپس به سمت امام سجاد آمد. پس با هم تعارض دارند.

3. کافی ج1 ص 472 ح1: مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْحَسَنِ قَالَ حَدَّثَنِي«» وُهَيْبُ بْنُ حَفْصٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ جَرِيرٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع كَانَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَ الْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ وَ أَبُو خَالِدٍ الْكَابُلِيُّ مِنْ ثِقَاتِ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ ع قَالَ وَ كَانَتْ أُمِّي مِمَّنْ آمَنَتْ وَ اتَّقَتْ وَ أَحْسَنَتْ وَ اللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ قَالَ وَ قَالَتْ أُمِّي قَالَ أَبِي يَا أُمَّ فَرْوَةَ إِنِّي لَأَدْعُو اللَّهَ لِمُذْنِبِي شِيعَتِنَا فِي الْيَوْمِ وَ اللَّيْلَةِ أَلْفَ مَرَّةٍ لِأَنَّا نَحْنُ فِيمَا يَنُوبُنَا مِنَ الرَّزَايَا نَصْبِرُ عَلَى مَا نَعْلَمُ مِنَ الثَّوَابِ وَ هُمْ يَصْبِرُونَ عَلَى مَا لَا يَعْلَمُونَ.
اشکال: دلالت عالی است ولی سند مشکل دارد.
نتیجه: اگر از مجموع این روایات برای کسی اطمینان حاصل شود وثاقت بلکه بالاتر از وثاقت برای ابوخالد اثبات می شود. کما اینکه ظاهرا اینچنین است.


onvan:
ابراهیم بن محمد بن سعید الثقفی (صاحب الغارات)

barrasi:
ابراهیم بن محمد بن سعید الثقفی:
نجاشی19: کان زیدیا ثم انتقل الینا
فهرست7: ابراهیم بن محمد بن سعید الثقفی رضی الله عنه کوفی
 معجم، ج 1، ص 282:
1-	أقول: وثقه ابن طاوس في كتاب الإقبال (انظر ترجمة إسحاق بن إبراهيم الثقفي). 
خویی: این توثیق برای ابواسحاق است نه اسحاق و اشتباه از نساخ است.
فیه ادعایی بی دلیل است.
2-	و عن فهرست ابن النديم: أن الثقفي إبراهيم بن محمد الأصفهاني من الثقات العلماء المصنفين. (الیقین باختصاص مولانا... ابن طاووس ص 193)
از آنجا که شیخ و نجاشی در موارد زیادی به توثیقات ابن ندیم استناد کرده اند با ین وجه وثاقت ابراهیم ثابت می شود.
3-	و قال العلامة المجلسي: إن له مدائح كثيرة. 
4-	وقوعه في أسناد تفسير القمي: تفسير القمي عند تفسير قوله تعالى: (و لقد رآه نزلة أخرى). 
5-	وقوعه فی کامل الزیارات: كامل الزيارات: باب في من اغتسل في الفرات و زار الحسين ع 75، الحديث 6. [ واقع در وسط سند]
6-	وقوعش در اول سند فقیه (طبق مبنای جدید استاد با این وجه نیز وثاقت اثبات می شود.)
7-	معروف بوده است و از طرفی قدحی در مورد او ذکر نشده است.چون قمی ها رفتند سراغش و او را به قم دعوت کردند که او قبول نکردند.
8-	نقل اجلا از ایشان: سعد بن عبدالله از ایشان در کافی نقل روایت دارند. ابراهیم بن هاشم و صفار و ... هم  از او روایت دارند.


barrasi:
منصور بن عمرو یا منهال بن عمرو
ظاهرا محرف است و مراد المنهال بن عمرو هستند؛ چون منهال راوی از زربن حبیش است و هیچ اسمی از المنصور بن عمرو در هیچ کدام از کتاب رجالی نیامده است.
منهال مهمل هستند. فقط روایتی را مرحوم کشی از ایشان نقل می کند که دال بر فضیلت علی «علیه السلام» است و آن روایت عبارت است از:
1-رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالأول/45
95 - فيما روي من جهة العامة: روى عبد الله بن إبراهيم قال أخبرنا أبو مريم الأنصاري عن المنهال بن عمرو عن زر بن حبيش قال خرج علي بن أبي طالب ( علیه السلام) من القصر فاستقبله ركبان متقلدون بالسيوف عليهم العمائم فقالوا السلام عليك يا أمير المؤمنين و رحمة الله و بركاته السلام عليك يا مولانا فقال علي ( علیه السلام) من هاهنا من أصحاب رسول الله (ص)؟ فقام خالد بن زيد أبو أيوب و خزيمة بن ثابت ذو الشهادتين و قيس بن سعد بن عبادة و عبد الله بن بديل بن ورقاء فشهدوا جميعا أنهم سمعوا رسول الله (ص) يقول يوم غدير خم من كنت مولاه فعلي مولاه. فقال علي ( علیه السلام) لأنس بن مالك و البراء بن عازب ما منعكما أن تقوما فتشهدا فقد سمعتما كما سمع القوم؟ ثم قال اللهم إن كانا كتماها معاندة فابتلهما فعمي البراء بن عازب و برص قدما أنس بن مالك فحلف أنس بن مالك أن لا يكتم منقبة لعلي بن أبي طالب و لا فضلا أبدا و أما البراء بن عازب فكان يسأل عن منزله؟ فيقال هو في موضع كذا و كذا فيقول كيف يرشد من أصابته الدعوة
2- روى عن الأصبغ و روى عنه علي بن عباس، كامل الزيارات الباب (14)، ح 9
حَدَّثَنِي الْحَسَنُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَبَّاسٍ عَنِ الْمِنْهَالِ بْنِ عُمَرَ وَ عَنِ الْأَصْبَغِ عَنْ زَاذَانَ قَالَ: سَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ  علیه السلام فِي الرَّحْبَةِ يَقُولُ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ رَيْحَانَتَا رَسُولِ اللَّهِ ص.


barrasi:
زر بن حبیش:
رجال‏الطوسی، ص 64: و كان فاضلا.
مرحوم صاحب وسائل روایتی را نقل می کند که دال بر وثاقت ایشان است:
وسائل، ج 30، ص 235: و قد نقل ابن طاوس، في (كشف المحجة) من كتاب (الرسائل) لمحمد بن يعقوب الكليني: عن علي بن إبراهيم، بسنده إلى أمير المؤمنين عليه السلام: أنه دعا كاتبه عبيد الله‏  بن أبي رافع، فقال: أدخل إلىّ عشرة من ثقاتي.
فقال: سمهم لي، يا أمير المؤمنين. فقال: أدخل: أصبغ بن نباتة، و أبا الطفيل؛ عامر بن واثلة، الكِنانيّ، و زر بن حبيش، و جويرة بن مسهر، و جندب‏ بن زهير، و حارث بن مصرف، و الحارث الأعور، و علقمة بن قيس، و كميل بن زياد، و عمير بن زرارة. الحديث‏.
لکن این حدیث مرسله است ولی اگر از لحاظ سندی مشکلی نداشت دلالت خوبی داشت و زر بن حبیش توثیق می شد.


barrasi:
سدیر الصیرفی:
وجوه عامه وثاقت:
1- روایت ابن ابی عمیر  از سدیر:
الف) وسائل‏الشيعة/5/465 [7086/1/2] : [تحويل‏] محمد بن علي بن الحسين في العلل عن أبيه عن سعد بن عبد الله عن محمد بن عيسى عن  محمد بن أبي عمير عن  سدير الصيرفي عن أبي عبد الله  علیه السلام في حديث طويل قال
ب) وسائل‏الشيعة/5/465 [7086/1/10] : [تحويل‏] محمد بن علي بن الحسين في العلل عن محمد بن الحسن بن أحمد بن الوليد عن سعد بن عبد الله عن محمد بن عيسى عن  محمد بن أبي عمير عن  سدير الصيرفي عن أبي عبد الله  علیه السلام في حديث طويل قال
2- از اصحاب امام صادق «علیه السلام» است.
3- وقوعش در اسناد کامل الزیارات: كامل الزيارات: الباب 49، في ثواب من زار الحسين  علیه السلام، راكبا أو ماشيا و مناجاة الله لزائره، الحديث 7.
4- و عده ابن شهرآشوب من خواص أصحاب الصادق  علیه السلام، المناقب: الجزء 4، في (فصل في تواريخه و أحواله  علیه السلام).
5-  تفسير القمي: سورة المائدة في تفسير قوله تعالى: يا أيها الذين آمنوا لا تسألوا عن أشياء إن تبد لكم تسؤكم.
 روایات در مورد سدیر:
 روایات در مورد ایشان دو قسم هستند بعضی از روایات مادحه هستند و بعضیها قادحه
 روایات مادحه:
1-	فمنها: ما رواه الكليني عن عدة من أصحابنا عن أحمد بن محمد بن خالد عن أحمد بن عبيد ، عن الحسين بن علوان  عن أبي عبد الله  علیه السلام، أنه قال - و عنده سدير –إِنَ‏ اللَّهَ‏ إِذَ إبراهیم بن هاشم أَحَبَ‏ عَبْداً غَتَّهُ بِالْبَلَاءِ غَتّاً وَ إِنَّ إبراهیم بن هاشم وَ إِيَّاكُمْ يَ إبراهیم بن هاشم سَدِيرُ لَنُصْبِحُ بِهِ وَ نُمْسِي. کافی، ج 2،ص 253 
أقول: الرواية و إن وصفها بعضهم بالصحة إلا أنها ضعيفة بعدم توثيق أحمد بن عبيد. (معجم‏رجال‏الحديث ج : 8  ص :  35 )
2-	و منها: ما رواه الكشي عن علي بن محمد القتيبي ، قَالَ حَدَّثَنَ إبراهیم بن هاشم الْفَضْلُ بْنُ شَاذَانَ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَزْدِيِّ ، قَالَ وَ زَعَمَ‏ لِي زَيْدٌ الشَّحَّامُ، قَالَ‏ إِنِّي‏ لَأَطُوفُ‏ حَوْلَ‏ الْكَعْبَةِ وَ كَفِّي فِي كَفِّ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ( علیه السلام) فَقَالَ، وَ دُمُوعُهُ تَجْرِي عَلَى خَدَّيْهِ، فَقَالَ: يَ إبراهیم بن هاشم شَحَّامُ مَ إبراهیم بن هاشم رَأَيْتُ مَ إبراهیم بن هاشم صَنَعَ رَبِّي إِلَيَّ ثُمَّ بَكَى وَ دَعَ إبراهیم بن هاشم، ثُمَّ قَالَ لِي يَ إبراهیم بن هاشم شَحَّامُ إِنِّي طَلَبْتُ إِلَى إِلَهِي فِي سَدِيرٍ وَ عَبْدِ السَّلَامِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَ كَانَ إبراهیم بن هاشم فِي السِّجْنِ فَوَهَبَهُمَ إبراهیم بن هاشم لِي وَ خَلَّى سَبِيلَهُمَ إبراهیم بن هاشم. ( رجال کشی، ص 210)

 معجم: أقول هذه الرواية و إن وصفها العلامة بالمعتبرة، إلا أنها ضعيفة فإن علي بن محمد القتيبي و إن كان من مشايخ الكشي إلا أنه لم يرد فيه توثيق و على تقدير تسليم اعتبارها فلا تدل الرواية على وثاقة سدير و لا على حسنه بل غاية ما تدل عليه أن الإمام  علیه السلام كان يحبه و يعطف عليه و يكفي في ذلك كونه شيعيا و مواليا لأهل البيت  علیه السلام. 
3-	وَ رَوَى حَنَانُ بْنُ سَدِيرٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ قَالَ: دَخَلْتُ‏ أَنَ إبراهیم بن هاشم وَ أَبِي‏ وَ جَدِّي‏ وَ عَمِّي حَمَّاماً فِي الْمَدِينَةِ- فَإِذَ إبراهیم بن هاشم رَجُلٌ فِي بَيْتِ الْمَسْلَخِ فَقَالَ لَنَ إبراهیم بن هاشم مِمَّنِ الْقَوْمُ فَقُلْنَ إبراهیم بن هاشم مِنْ أَهْلِ الْعِرَاقِ- فَقَالَ وَ أَيُّ الْعِرَاقِ فَقُلْنَ إبراهیم بن هاشم الْكُوفِيُّونَ فَقَالَ مَرْحَباً بِكُمْ يَ إبراهیم بن هاشم أَهْلَ الْكُوفَةِ وَ أَهْلً إبراهیم بن هاشم أَنْتُمُ الشِّعَارُ دُونَ الدِّثَارِ ثُمَّ قَالَ وَ مَ إبراهیم بن هاشم يَمْنَعُكُمْ مِنَ الْإِزَارِ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص قَالَ عَوْرَةُ الْمُؤْمِنِ عَلَى الْمُؤْمِنِ حَرَامٌ قَالَ فَبَعَثَ عَمِّي إِلَى كِرْبَاسَةٍ فَشَقَّهَ إبراهیم بن هاشم بِأَرْبَعَةٍ ثُمَّ أَخَذَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنَّ إبراهیم بن هاشم وَاحِداً ثُمَّ دَخَلْنَ إبراهیم بن هاشم فِيهَ إبراهیم بن هاشم فَلَمَّ إبراهیم بن هاشم كُنَّ إبراهیم بن هاشم فِي الْبَيْتِ الْحَارِّ صَمَدَ لِجَدِّي فَقَالَ يَ إبراهیم بن هاشم كَهْلُ مَ إبراهیم بن هاشم يَمْنَعُكَ مِنَ الْخِضَابِ فَقَالَ لَهُ جَدِّي‏ أَدْرَكْتُ مَنْ هُوَ خَيْرٌ مِنِّي وَ مِنْكَ لَ إبراهیم بن هاشم يَخْتَضِبُ فَقَالَ وَ مَنْ ذَاكَ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ مِنِّي فَقَالَ أَدْرَكْتُ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ  علیه السلام وَ لَ إبراهیم بن هاشم يَخْتَضِبُ فَنَكَسَ رَأْسَهُ وَ تَصَابَّ عَرَقاً وَ قَالَ صَدَقْتَ وَ بَرِرْتَ ثُمَّ قَالَ يَ إبراهیم بن هاشم كَهْلُ إِنْ تَخْتَضِبْ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص قَدْ خَضَبَ وَ هُوَ خَيْرٌ مِنْ عَلِيٍّ  علیه السلام- وَ إِنْ تَتْرُكْ فَلَكَ بِعَلِيٍّ  علیه السلام أُسْوَةٌ قَالَ فَلَمَّ إبراهیم بن هاشم خَرَجْنَ إبراهیم بن هاشم مِنَ الْحَمَّامِ سَأَلْنَ إبراهیم بن هاشم عَنِ الرَّجُلِ فِي الْمَسْلَخِ فَإِذَ إبراهیم بن هاشم هُوَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ وَ مَعَهُ ابْنُهُ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ  علیه السلام. ( الفقیه، ج 1، ص 118)
طریق مرحوم صدوق به حنان: وما كان فيه عن حنان بن سديرفقد رويته عن ابى، ومحمد بن الحسن رضى الله عنهما عن سعد بن عبدالله، وعبدالله بن جعفر الحميرى جمعا عن محمد بن عيسى بن عبيد، عن حنان.
معجم: أقول: مع الغض عن أن الرواية راويها سدير نفسه لا دلالة فيها إلا على مدح أهل الكوفة لكثرة الشيعة فيهم و ليس فيها أي مدح لسدير و أبيه  وجده بأشخاصهم بل إنها صريحة في أنهم كانوا مكشوفي العورة فأمرهم الإمام  علیه السلام بالاتزار.
 روایات قادحه:
معجم، ج8، ص37: و أما الروايات القادحة فمنها: ما رواه الكشي عن محمد بن مسعود  قال: حدثنا علي بن محمد بن فيروزان ، قال: حدثني محمد بن أحمد بن يحيى  عن إبراهيم بن هاشم عن عمرو بن عثمان  عن محمد بن عذافر  عن أبي عبد الله  علیه السلام قال: ذكر عنده سدير فقال: سدير عصيدة بكل لون. 
أقول: الرواية ضعيفة لأن علي بن محمد لم يوثق، على أنه لا دلالة فيها على الذم بل يحتمل دلالتها على المدح لاحتمال أن يراد بهذه الجملة: أن سديرا لا تتغير حقيقته بأي لون كان فهو عصيدة على كل حال، و إن اختلفت ألوانه. 
و منها: ما رواه الكليني عن حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ  عَنْ أَبِي الْعَبَّاسِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ الدِّهْقَانِ‏  عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ الطَّاطَرِيِّ  عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِيَادٍ بَيَّاعِ السَّابِرِيِّ  عَنْ أَبَانٍ  عَنْ صَبَّاحِ بْنِ سَيَابَةَ  عَنِ الْمُعَلَّى بْنِ خُنَيْسٍ  قَالَ: ذَهَبْتُ‏ بِكِتَابِ‏ عَبْدِ السَّلَامِ‏ بْنِ نُعَيْمٍ وَ سَدِيرٍ وَ كُتُبِ غَيْرِ وَاحِدٍ إِلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ  علیه السلام حِينَ ظَهَرَتِ الْمُسَوِّدَةُ قَبْلَ أَنْ يَظْهَرَ وُلْدُ الْعَبَّاسِ بِأَنَّ إبراهیم بن هاشم قَدْ قَدَّرْنَ إبراهیم بن هاشم أَنْ يَئُولَ هَذَ إبراهیم بن هاشم الْأَمْرُ إِلَيْكَ فَمَ إبراهیم بن هاشم تَرَى‏ قَالَ فَضَرَبَ بِالْكُتُبِ الْأَرْضَ ثُمَّ قَالَ أُفٍّ أُفٍّ مَ إبراهیم بن هاشم أَنَ إبراهیم بن هاشم لِهَؤُلَاءِ بِإِمَامٍ‏ أَ مَ إبراهیم بن هاشم يَعْلَمُونَ أَنَّهُ إِنَّمَ إبراهیم بن هاشم يَقْتُلُ السُّفْيَانِيَّ.( کافی، ج 8، ص 331)
أقول: الرواية ضعيفة و لا أقل من جهة صباح بن سيابة على أنه لا دلالة فيها على قدح في سدير و من كتب مثل كتابه إلى أبي عبد الله  علیه السلام غير أنهم قدروا أن يئول هذا الأمر (الخلافة) إلى الصادق  علیه السلام من جهة جهلهم بأن من ينتهي الأمر إليه هو قاتل السفياني، و قد بين سلام الله عليه لهم ذلك و عرفهم به.
 فقد روى الكليني، عن عدة من أصحابنا، عن أحمد بن محمد، عن عثمان بن عيسى عن بكر بن محمد عن سدير، قال: قال أبو عبد الله  علیه السلام: يا سدير الزم بيتك و كن حلسا من أحلاسه و اسكن ما سكن الليل و النهار، فإذا بلغك أن السفياني قد خرج فارحل إلينا و لو على رجلك، الروضة، الحديث 383. 
فتحصل مما مر أنه لا يمكن الاستدلال بشي‏ء من الروايات على مدح سدير و لا على قدحه لكنه مع ذلك يحكم بأنه ثقة من جهة شهادة جعفر بن محمد بن قولويه و علي بن إبراهيم في تفسيره بوثاقته على ما يأتي.
فیه: این مبانی مورد قبول نیست.
با توجه به روایت ابن ابی عمیر از ایشان، وثاقت سدیر ثابت می شود.


barrasi:
امام حسن مجتبی  علیه السلام است. علت آوردن نام ایشان در اینجا به خاطر بیان طریق شیخ صدوق به روایتی از حضرت است. (مشیخه فقیه / 426)

TSadough:
طریق شیخ صدوق به امام حسن مجتبی علیه السلام ( مشیخه ص 426)
و کل ما کان فیه جاء نفر من الیهود الی رسول الله فسالوه عن مسائل فقد رویته :
عن علی بن احمد بن عبدالله برقی = مجهول
عن ابیه احمد بن عبدالله برقی = مجهول
عن جده احمد بن ابی عبدالله برقی = صاحب محاسن ثقه (برقی پسر) 
عن محمد بن خالد برقی ( برقی پدر) ثقه بعد البحث 
عن ابی الحسن علی بن حسین برقی = مجهول
عن عبدالله بن جبله = نجاشی: ثقه واقفی (563)
عن معاویه بن عمار =ثقه
عن حسن بن عبدالله = مجهول
عن آبائه 
•	عبدالله بن حسن (عبدالله محض) هم ذم و هم مدح در روایات وارد شده است . خویی: مجروح. استاد: از نظر رجالی نمی توان وی را مجروح دانست ولی بالاخره توثیق خاص ندراد.
•	حسن بن حسن (حسن مثنی): ثقه ، از شهدای کربلا که بعد از عاشوار  در کوفه شهید شد
عن حسن بن علی بن ابی طالب
به خاطر وجود عده ای از مجاهیل در این طریق اسناد شیخ صدوق به این روایت مشکل دارد.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الدال/159 رقم 421 - داود بن حصين الأسدي مولاهم كوفي ثقة روى عن أبي عبد الله و أبي الحسن عليهما السلام و هو زوج خالة علي بن الحسن بن فضال كان يصحب أبا العباس البقباق. له كتاب‏


barrasi:
الحسن بن راشد الکوفی (جد قاسم بن یحیی)
رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏عبدالله الصادق/باب‏الحاء/181 رقم2172 - 29 - الحسن بن راشد مولى بني العباس كوفي.
فهرست‏الطوسي/باب‏الحاء/باب‏الحسن/137 رقم200 - الحسن بن راشد. 
له كتاب الراهب و الراهبة. أخبرنا به ابن أبي جيد عن محمد بن الحسن (بن الوليد) عن محمد بن أبي القاسم ماجيلويه عن أحمد بن أبي عبد الله عن القاسم بن يحيى عن جده الحسن بن راشد.
از آنجا که حسن بن راشد طفاوی را شیخ در فهرست در رقم 196 ذکر کرده و بغدادی هم از اصحاب امام هادی و عسکری  علیهما السلام است و معمولاً در روایات با لفظ ابوعلی الراشد از او یاد می شود، مشخص می شود جد قاسم بن یحیی که در رقم 200 فهرست مطرح شده است همان کوفی است.
بنابراین حسن بن راشد کوفی از اصحاب امام صادق است که توثیق خاص ندارد.
استاد 16 وجه برای توثیق بیان نموده اند که با توجه به تمامیت برخی از وجوه (وجه 6 و7) وثاقت ثابت می شود.
البته در مورد او تضعیفاتی نیز نقل شده است که باید بررسی شود:
وجه تضعیف:
ابن غضائری تنها کسی است که حسن بن راشد را تضعیف کرده و علامه نیز خود تضعیف نکرده و تنها نقل ابن غضائری را از نقل کرده است.
فیه: ما مرّ
وجوه وثاقت : اکثر وجوه گذشته در مورد قاسم بن یحیی درباره حسن بن راشد نیز می آید ؛ تیتروار اشاره می کنیم
1-	وقوع در تحف العقول 
برخی معتقدند هرکسی به عنوان روای در کتاب تحف العقول واقع شود ثقه است ؛ چون ابن شعبه در مقدمه این کتاب می نویسد: و اسقطت الاسانید تخفیفا و ایجازا و ان کان اکثره لی سماعا و لان اکثرها الاداب و الحکم تشهد علی صحتها متونها ... فتاملوا معاشرا الشیعه ما قالته ائمتکم بل خذوا ما وصل عن من فرض الله طاعته علیکم فتلقوا ما نقله الثقات عن السادات بالسمع و الطاعه و العمل به.
یعنی روایات این کتاب را که ثقات آنها را از ائمه  علیه السلام نقل کرده اند را اخذ کنید.
هرچند اکثر روات حذف شده اند ولی راویان مباشر امام باقی مانده اند و یکی از این روایان مباشر حسن بن راشد است.
فیه: 
اولا: معلوم نیست تحف العقول موجود همان تحف العقول اصلی باشد؛ چون نه متواترا و نه با سند معتبر به دست ما نرسیده است
ثانیا: از مقدمه تنها یک نصیحت کلی به دست می آید که : ای شیعه به روایات راویان ثقه عمل کنید؛ نه اینکه من روایات کتاب را از روات ثقه نقل کرده ام.
ثالثا: معلوم نیست کدام حسن بن راشد است؛ چون سه نفر با عنوان حسن بن راشد در کتب روایی ما هستند. (که در همین قسم به آن پرداخته می شود)
الف: حسن بن راشد مولی بنی عباس و جد قاسم بن یحیی و از اصحاب امام باقر و امام صادق  علیه السلام است
ب: حسن بن راشد طفاوی که نجاشی در رقم 76 او را ضعیف می داند ( البته حاجی نوری در ج4،ص238 خاتمه مستدرک گفته است «و لم یضعفاه » یعین شیخ و نجاشی او را تضعیف نکرده اند پس شاید اختلاف نسخه در نجاشی بوده و کلمه ضعیف در نسخه حاجی نوری نبوده است.
2-	روایت ابن ابی عمیر از حسن بن راشد:
ابن ابی عمیر در موارد فراوانی از جمله ، تهذیب ج4، ص267، ح45؛ ص313،ح17 و ج1، ص160، ح30؛ از حسن بن راشد روایت دارد (استبصار ج3،ص93،ح6)
فیه: حسن بن راشد مردد بین جد قاسم و طفاوی است پس چیزی ثابت نمی شود.
3-	مبنای حاجی نوری: صحیح الحدیث و صحیح الروایه 
فیه: ما مرّ
4-	روایت بنی فضال (مبنای شیخ انصاری)
علی بن حسن بن فضال در استبصار ج2، ص56، 93 ؛ و ج4، ص367 و تهذیب ج4، ص128، ح366 از حسن بن راشد روایت کرده اند و روایت صحیحه داریم خذوا ما رؤوا و ذروا ما رأوا
فیه: معنای روایت این نیست که مروی عنه های بنی فضال ثقه هستند، بلکه معنایش این است که فساد مذهب اینها مانع از حجیت خبر و وثاقت خود آنها نیست 
5-	 وقوع در اسناد کامل الزیارات 
فیه: مامرّ
6-	توثیق عامه صدوق
ابتدا به اسم حسن بن راشد کرده و طریق برای او ذکر کرده است و از آنجا که در مشیخه راوی آن را قاسم بن یحیی دانسته، مشخص می شود وی همان کوفی است و با مبنای جدید استاد وثاقت ثابت می شود.
7-	استدلال صدوق به روایت زیارات حسن بن راشد (من لایحضره الفقیه، ج2، ص598)
.... وَ قَدْ تَمَّتْ زِيَارَتُكَ هَذِهِ الزِّيَارَةُ رِوَايَةُ الْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ ثُوَيْرٍ عَنِ الصَّادِقِ  علیه السلام
الْوَدَاعُ‌ مِنْ رِوَايَةِ يُوسُفَ الْكُنَاسِيّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ  علیه السلام قَالَ إِذَا أَرَدْتَ أَنْ تُوَدِّعَهُ فَقُلْ السَّلَامُ عَلَيْكَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكَاتُهُ نَسْتَوْدِعُكَ اللَّهَ وَ نَقْرَأُ عَلَيْكَ السَّلَامَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَ بِالرَّسُولِ وَ بِمَا جَاءَ بِهِ وَ دَلَّ عَلَيْهِ وَ اتَّبَعْنَا الرَّسُولَ يَا رَبِّ فَاكْتُبْنا مَعَ الشّاهِدِينَ اللَّهُمَّ لَا تَجْعَلْهُ آخِرَ الْعَهْدِ مِنَّا وَ مِنْهُ اللَّهُمَّ إِنَّا نَسْأَلُكَ أَنْ تَنْفَعَنَا بِحُبِّهِ اللَّهُمَّ ابْعَثْهُ مَقَاماً مَحْمُوداً تَنْصُرُ بِهِ دِينَكَ وَ تَقْتُلُ بِهِ عَدُوَّكَ وَ تُبِيرُ بِهِ  مَنْ نَصَبَ حَرْباً لآِلِ مُحَمَّدٍ فَإِنَّكَ وَعَدْتَهُ ذَلِكَ وَ أَنْتَ لا تُخْلِفُ الْمِيعادَ السَّلَامُ عَلَيْكَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكَاتُهُ أَشْهَدُ أَنَّكُمْ شُهَدَاءُ نُجَبَاءُ جَاهَدْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ قُتِلْتُمْ عَلَى مِنْهَاجِ رَسُولِ‌ ‌اللَّهِ ص وَ ابْنِ رَسُولِهِ كَثِيراً وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَكُمْ وَعْدَهُ وَ أَرَاكُمْ مَا تُحِبُّونَ وَ صَلَّى اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ عَلَيْهِمُ السَّلَامُ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكَاتُهُ اللَّهُمَّ لَا تَشْغَلْنِي فِي الدُّنْيَا عَنْ شُكْرِ نِعْمَتِكَ وَ لَا بِإِكْثَارٍ فِيهَا فَتُلْهِيَنِي عَجَائِبُ بَهْجَتِهَا وَ تَفْتِنَنِي زَهْرَتُهَا وَ لَا بِإِقْلَالٍ يُضِرُّ بِعَمَلِي ضَرُّهُ وَ يَمْلَأُ صَدْرِي هَمُّهُ أَعْطِنِي مِنْ ذَلِكَ غِنًى عَنْ شِرَارِ خَلْقِكَ وَ بَلَاغاً أَنَالُ بِهِ رِضَاكَ يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ‌وَ قَدْ أَخْرَجْتُ فِي كِتَابِ الزِّيَارَاتِ وَ فِي كِتَابِ مَقْتَلِ الْحُسَيْنِ  علیه السلام أَنْوَاعاً مِنَ الزِّيَارَاتِ وَ اخْتَرْتُ هَذِهِ لِهَذَا الْكِتَابِ لِأَنَّهَا أَصَحُّ الزِّيَارَاتِ عِنْدِي مِنْ طَرِيقِ الرِّوَايَةِ وَ فِيهَا بَلَاغٌ وَ كِفَايَةٌ‌
و تعبیر ... اصح الروایات من طریق الروایة و فیها بلاغ و کفایه ظهور در وثاقت راویان روایت دارد.
ان قلت: صحیح بودن روایت در کلام قدما اعم از وثاقت روات و محفوف بودن به قرائن و وجود طرق مقصوده و ... است پس شاید یکی دیگر از این امر باعث تعبیر صدوق شده است و روایت را اصح الروایات دانسته است.
قلت: خلاف ظهور اصح الروایات من طریق الروایة است. 
ان قلت: از آنجا که احتمال دارد این تعبیر برای ذیل روایت (روایت وداع) باشد، ربطی به وثاقت حسن بن راشد نخواهد داشت.
قلت: ظاهر کلام صدوق این است که در مورد اصل روایت زیارت صحبت می کند. با این طریق نیز هم وثاقت حسن بن راشد و حسین بن ثویر ثابت می شود.
8-	نقل اصحاب اجماع 
ابن ابی عمیر که از اصحاب اجماع است در موارد زیادی (همانطور که گذشت ) از حسن بن راشد روایت دارد 
کشی: «و اجمعت العصابه علی تصدیق ما یقولون و تصحیح ما یصح عنهم
نتیجه : حسن بن راشد ثقه است
فیه :
 اولا: حسن بن راشد مردد است و معلوم نیست این حسن همان جد قاسم باشد 
ثانیا: معنای این جمله کشی این است که این 8 نفر خودشان به اجماع علماء ثقه هستند بر خلاف بقیه روات که وثاقتشان اجماعی نیست.
چون عبارت تصدیق ما یقولون در مورد عبارت 6 نفر است و در مورد 2 نفر بقیه علاوه بر آن تصحیح ما یصح عنهم است . پس عطف ، عطف تفسیر است و تصحیح ما یصح به همان معنای تصدیق ما یقولون می باشد .
9-	توثیق عامه شیخ طوسی:
تقریب اول: همان روایتی که در مورد قاسم اشاره کردیم: و الذی یدل علیه ... 
فیه: شاید از باب تسامح در ادله سنن شیخ به روایت ضیعف استدلال کرده است 
تقریب دوم: در استبصار ، ج2، ص93 بعد از نقل این روایت که با روایت دیگری متعارض است ، تنها این روایت را توجیه دلالی می کند و اشکال سندی از جهت حسن بن راشد نمی کند.
فیه: حسن بن راشد مردد است و معلوم نیست ، این همان جد قاسم باشد.
10-	مبنای مرحوم تبریزی:
حسن بن راشد معروف بوده و نامش در کتب روایی آمده و برایش مشیخه ذکر شده و به روایات او در توقیع امام زمان (عج) استدلال شده و ... پس مشهور بوده و قدحی وارد نشده ، پس ثقه است.
فیه: ما مرّ
11-	روایت احتجاج طبرسی به روایت حسن بن راشد
فیه : ما مرّ
12-	کثرت روایت:
فیه : ما مر ّ
13-	صاحب کتاب بودن حسن بن راشد:
فیه: ما مرّ
14-	وقوع حسن بن راشد در اسناد کافی
فیه: مامرّ
15-	حسن بن راشد از اصحاب امام صادق  علیه السلام بوده است
تقریب: همانطور که شیخ مفید اشاره کرده امام صادق  علیه السلام 4000 شاگرد ثقه داشته است شیخ در رجال طوسی نام شاگردان و روات امام صادق  علیه السلام را 3224 نفر دانسته و نتوانسته تا 4000 نفر برساند پس مشخص می شود همه این 3224 نفر ثقه هستند.
فیه:
شاگردان امام صادق  علیه السلام بیش از 4000 بوده اند که 4000 نفرشان ثقه ثقه بودند شیخ این تعداد را ذکر کرده، شبهه مصداقیه است که همه جزو 4000 نفر ثقه باشند شاید تعدادی از آنها جزو شاگردان غیر ثقه بودند پس دلالتی بر وثاقت تمام شاگردان و تمامی کسانی که شیخ نامشان را در رجال خود آورده است، نمی کند.
16. نقل کتب وی توسط ابن ولید و عدم استثناء وی
فیه: ما مرّ
17. روایت اجلاء
فیه: مردد است بین طفاوی و جد قاسم
18. وقوع در تفسیر قمی
فیه: مردد است بین طفاوی و جد قاسم
19. وقوع در بشارة المصطفی
فیه: اشکال کبروی دارد. 
نتیجه: با توجه به تمامیت برخی از وجوه (وجه 6 و7) وثاقت حسن بن راشد کوفی ثابت می شود.


barrasi:
حسن بن علي بن أبي حمزة
بین دو راوی مشترک است:
1.	الحسن بین علی بن ابی حمزة البطائنی: ضعیف
رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالخامس/443: قال أبو عمرو: محمد بن عبد الله بن مهران غال و الحسن بن علي بن أبي حمزة كذاب غال قال و لم أسمع في شعيب إلا خيرا و أولياؤه أعلم بهذه الرواية. 
و رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالسادس/552رقم 1042: محمد بن مسعود قال سألت علي بن الحسن بن فضال عن الحسن بن علي بن أبي حمزة البطائني؟ فقال: كذاب ملعون رويت عنه أحاديث كثيرة و كتبت عنه تفسير القرآن كله من أوله إلى آخره إلا أني لا أستحل أن أروي عنه حديثا واحدا.
و ابن‏الغضائري/الرجال‏لإبن‏الغضائري/الرجال‏لإبن‏الغضائري/51: الحسن بن علي بن أبي حمزة البطائني مولى الأنصار أبو محمد. واقف بن واقف ضعيف في نفسه و أبوه أوثق منه.
2.	الحسن بن علی بن ابی حمزة الثمالی:
توثیق خاص ندارد.


barrasi:
علی بن ابی حمزة
مشترک است بین 2 نفر:
1.	علی بن ابی حمزة بطائنی: (وی عصاکش ابوبصیر نابینا بوده است)
رجال نجاشی، ص 249، رقم656: علي بن أبي حمزة و اسم أبي حمزة سالم البطائني أبو الحسن مولى الأنصار كوفي و كان قائد أبي بصير يحيى بن القاسم و له أخ يسمى جعفر بن أبي حمزة روى عن أبي الحسن موسى عليه السلام و روى عن أبي عبد الله عليه السلام ثم وقف و هو أحد عمد الواقفة. ... 
فهرست طوسی، ص283، رقم 419: علي بن أبي حمزة البطائني واقفي المذهب.
رجال طوسی، ص245، رقم 3402: اصحاب الصادق  علیه السلام: علي بن أبي حمزة البطائني مولى الأنصار كوفي.
رجال طوسی، ص239، رقم 5049: اصحاب الکاظم  علیه السلام: علي بن أبي حمزة البطائني الأنصاري قائد أبي بصير واقفي له كتاب.
اما توثیقات عامه
1)	شیخ در «العدة، ج‏1، ص: 150» فرموده است: «و إذا كان الراوي من فرق الشيعة مثل الفطحية، و الواقفة، و الناووسية و غيرهم نظر فيما يرويه: فإن كان هناك قرينة تعضده، أو خبر آخر من جهة الموثوقين بهم، وجب العمل به. و إن كان هناك خبر آخر يخالفه من طريق الموثوقين، وجب إطراح ما اختصوا بروايته و العمل بما رواه الثقة. و إن كان ما رووه ليس هناك ما يخالفه، و لا يعرف من الطائفة العمل بخلافه، وجب أيضا العمل به إذا كان متحرجا في روايته موثوقا في أمانته، و إن كان مخطئا في أصل الاعتقاد. و لأجل ما قلناه عملت الطائفة بأخبار الفطحية مثل عبد اللَّه بن بكير و غيره، و أخبار الواقفة مثل سماعة بن مهران، و علي بن أبي حمزة، و عثمان بن عيسى، و من بعد هؤلاء بما رواه بنو فضال، و بنو سماعة، و الطاطريون و غيرهم فيما لم يكن عندهم فیه خلافه»‏.
2)	روایت ابن ابی عمیر و صفوان بن یحیی و بزنطی از بطائنی.
شیخ در العدة، ج 1، صفحه 154 در مساله تعارض و مرجحات بین روایات گفته است: «و إذا كان أحد الراويين مسندا و الآخر مرسلا، نظر في حال المرسل، فإن كان ممن يعلم أنه لا يرسل إلا عن ثقة موثوق به فلا ترجيح لخبر غيره على خبره، و لأجل ذلك سوت الطائفة بين ما يرويه محمد بن أبي عمير، و صفوان بن يحيى، و أحمد بن محمد بن أبي نصر و غيرهم من الثقات الذين عرفوا بأنهم لا يروون و لا يرسلون إلا عمن يوثق به و بين ما أسنده غيرهم، و لذلك عملوا بمراسيلهم إذا انفردوا عن رواية غيرهم‏...»
البته روایت صفوان و بزنطی از بطائنی مشکوک است زیرا تنها گفته اند علی بن ابی حمزه و مشخص نیست که بطائنی است یا ثمالی، ولی ابن ابی عمیر قطعا از بطائنی روایت دارد.  چون نام او ذکر شده است. ابن ابی عمیر عن علی بن سالم (کافی، ج5، ص541)
در مورد ابن ابی عمیر باید بگوییم: یا ابن ابی عمیر، بطائنی را از اعمده وقف نمی دانسته و یا در حال وثاقت و قبل از وقف، از او روایت کرده است.
3)	روایت اصحاب اجماع از بطائنی، مانند ابن ابی عمیر و صفوان و بزنطی
اشکال استاد: اشکال مبنایی دارد و به احتمال قوی تنها خود اصحاب اجماع ثقة هستند نه مروی عنه آنها
4)	روایت جعفر بن بشیر از بطائنی. کافی ج 1 ص 418
نجاشی گوید ص 119: «304 - جعفر بن بشير أبو محمد البجلي الوشاء من زهاد أصحابنا و عبادهم و نساكهم و كان ثقة و له مسجد بالكوفة باق في بجيلة إلى اليوم و أنا و كثير من أصحابنا إذا وردنا الكوفة نصلي فيه مع المساجد التي يرغب في الصلاة فيها و مات جعفر رحمه الله بالأبواء سنة ثمان و مائتين كان أبو العباس بن نوح يقول: كان يلقب فقحة العلم روى عن الثقات و رووا عنه.»
اشکال استاد:
اولاً در روایت کافی آمده است عن علی بن ابی حمزة، که ممکن است ثمالی باشد.
ثانیاً همانطور که در وجوه عامه گفته ایم به قرینه یروی عن الضعفاء که معنایش این است که کثیراً از ضعفا روایت دارند، در مورد روی عن الثقات نیز احتمال دارد معنایش ین باشد که کثیراً از ثقات روایت کرده است.
5)	روایت احمد بن محمد بن عیسی از بطائنی در وسائل ج 14، ص 444
اشکال استاد: احمد دقت آنچنانی نداشته است و نهایتاً خودش ثقه است
6)	توثیق ابن غضائری در ترجمه حسن بن علی بن فضال گفته است: ابوه اوثق منه
اشکال استاد: اولا کتاب ابن غضائری ثابت نیست که از خودش باشد.
ثانیاً گفته است حسن بن علی ضعیف و ابوه اوثق منه. یعنی پسر اضعف و پدر ضعیف است نه اینکه پدر ثقه باشد
7)	وقوع در اسناد کامل الزیارات. ص 47 باب فضل فرات حدیث 16
اشکال استاد: اشکال مبنایی دارد و تنها روات بلاواسطه ابن قولویه را شامل می شود.
8)	وقوع در تفسیر قمی ج 2 ص 55 و 57
اشکال استاد: تفسیر قمی معلوم نیست مال کیست؟
ثانیاً دلالت بر توثیق همه روات ندارد.
9)	بطائنی در اول سند الفقیه وارد شده است و نیز صدوق طریق برای او ذکر کرده است و نیز گفته است: احکم بصحة روایات هذا الکتاب و حجة بینی و بین الله، ... من الکتب المشهورة علیها المعول و الیها المرجع.
اشکال استاد: اولا: شاید ثمالی باشد زیرا لقب او نه در متن و نه مشیخه نیامده است، ثانیا: هیچ یک از این مقدمات دلالت بر وثاقت نمی کند. زیرا ممکن است ایشان راههای دیگری و روایات دیگری داشته است که باعث اطمینان و صدق او شده است و معلوم نیست که هر کس در ابتدای سند فقیه واقع شده باشد صاحب کتاب باشد و سند را به وسط کتاب زده و از آن آغاز کرده تا خلاصه شود.
بله با مبنای جدید استاد وی صاحب کتاب مشهور و ثقه خواهد بود، ولی معلوم نیست مقصود ثمالی است یا بطائنی.
10)	در وسائل ج 16، ص 95، ح 3: روایتی دال بر وثاقت او ذکر شده است که امام رضا  علیه السلام  خطاب به پسر بطائنی گویند ... رضی الله عن ابیک.
اشکال استاد: ممکن است ثمالی باشد نه بطائنی و ابالحسن در روایت امام کاظم   علیه السلام است و شاید علی بن ابی حمزه ثمالی نیز پسری به نام حسن داشته است. علاوه بر این اگر بطائنی باشد پسرش حسن کذاب است و شاید روایت را جعل کرده باشد.
11)	کثرت روایت بطائنی
اشکال: کثرت روایت دلیل بر وثاقت نمی شود
12)	وی صاحب اصل است و ارباب اصول از ثقات هستند
اشکال: شیخ در مقدمه فهرست گوید: من روایات اصول را می نویسم و جرح و تعدیل های روایات را نیز بیان می کنم» پس معلوم می شود که صاحب اصل نیز ممکن است ضعیف و مجروح باشد. البته با تتبع در رجال شیخ و نجاشی می توان فهمید که هیچ یک از صاحبان اصول تضعیف نشده اند، بلکه یا توثیق دارند یا مهمل اند. بنابراین این پاسخ می تواند تایید کند این وجه را
13)	روایت اجلاء از او
اشکال: صرف روایت اجلاء دلیل بر توثیق نیست کما اینکه مفصلا در وجوه عامه گفته شده است.
14)	وکالت وی از امام کاظم  علیه السلام 
اشکال: هر چند اصل وکالت از طرف یک امام بهترین دلیل برای وثاقت است، اما قطعاً وکلایی مثل علی بن ابی حمزه که شیخ تصریح کرده از وکلای مذموم هستند و بخاطر طمع در مال دنیا امام رضا  علیه السلام را انکار کردند را شامل نمی شود.
وجوه تضعیف: 
1)	تضعیف کشی:
 به نقل از علی بن حسن بن فضال: ح 755: علی بن ابی حمزة کذاب متهم و ص404: کذاب ملعون .... لااستحل ان اروی عنه حدیثاً واحداً
اشکال (مرحوم خوئی): کشی در ص 552 عین عبارت «کذاب ملعون قد رویت عنه کتاب تفسیر و لکن لا استحل ان اروی ...» را درباره حسن بن علی بن ابی حمزه دارد.
خیلی بعید است که یک واقعه و یک عبارت در مورد دو نفر استفاده شود، و احتمال اینکه در مورد حسن باشد قوی تر است به 3 دلیل:
1. در عبارت حسن، نام حسن آمده است ولی در مورد علی تنها ابن ابی حمزه ذکر شده است.
2. فاصله زمانی علی بن حسن فضال و علی بن ابی حمزه و درک نکردن همدیگر نیز موید این است که منظور حسن بوده است نه علی
3. نجاشی همین مطلب را از ابن فضال در مورد حسن آورده است نه علی (به نقل از کشی).
ان قلت: اینکه عبارت در مورد علی باشد نیز موید دارد؛ چون نجاشی در ترجمه بطائنی پدر دارد که وی کتاب تفسیر دارد ولی کتاب تفسیری برای حسن ذکر نشده است. 
قلت: از کجا معلوم حسن کتاب تفسیر نداشته است و گفتیم که فاصله زمانی بین ابن فضال و علی بن ابی حمزه نیز موید این مطلب است. علاوه بر این ممکن است حسن کتاب تفسیر پدرش را برای ابن فضال نقل کرده باشد.
اشکال:
1. بر فرض که همه عبارت ابن فضال در ص 404 را در مورد حسن بدانیم ولی با ص 403 و 755 چه می کنید که ابن فضال گفته است: علی بن ابی حمزة کذاب متهم، و مشکلی ندارد که همه پدر و هم پسر کذاب باشند.
2. خود ابن فضال تصریح دارد که من در 18 سالگی از پدر روایت شنیدم. پس می تواند در همان سن از بطائنی پدر نیز روایت نموده باشد. او در زمان امام رضا  علیه السلام بوده است. پس ابن فضال می توانسته او را درک نماید.
3. اگر حسن کتاب تفسیری داشت، نجاشی و شیخ آن را نقل می کردند؛ چون نام کتابهای دیگر وی را نیز آورده اند. مگر اینکه بگوییم کتاب فضائل القرآن وی همان کتاب تفسیر است.
همچنین احتمال دارد که ابن فضال از هر دو بطائنی روایات تفسیری را شنیده باشد اما از هیچ کدام به خاطر کذبشان نقل نکند.
نتیجه:
تضعیف ابن فضال نسبت به علی بن ابی حمزة بطائنی ثابت است.
نکته: البته اگر مبنای ما این باشد که توثیق و تضیعف ثقه غیر عادل را قبول نداریم، تضعیف وی به درد ما نمی خورد زیرا وی فطحی است هر چند ثقه باشد. (مبنای استاد بر خلاف این مطلب است و توثیقات و تضعیفات ثقات هر چند غیر امامی را حجت می دانند.)
2)	تضعیف امام رضا  علیه السلام  در کتاب الغیبة شیخ ص 69 و کشی : ... أما استبان لهم کذبه؟
اشکال آقای خوئی: سند این روایت ضعیف است. چون شیخ به احمد بن محمد بن عیسی طریقی ذکر نکرده است. پس مرسل است و سند کشی نیز مشکل دارد؛ زیرا محمد بن فضیل مردد بین ثقه و غیر ثقه است و ابوعبدالله رازی نیز مجهول است.
اشکال: شیخ در فهرست به کلیه کتب و روایات احمد بن محمد بن عیسی طریق دارد. سند کشی نیز قابل تصحیح است؛ چون شیخ به کلیه کتب بزنطی طریق صحیح دارد و بزنطی غیر از ثقه از کسی روایت نقل نمی کند. پس محمد بن فضیل نیز از تردد در می آید. البته چون تنها شیخ به کتب بزنطی طریق صحیح دارد و معلوم نیست این روایت از کتاب اوست یا نه، شبهه مصداقیه پیش می آید. پس تنها روایت واقع در الغیبة به درد ما می خورد.
3)	تضعیف های شیخ در الغیبة ( به شهادت یونس بن عبدالرحمن): 
ص 37: پس از ذکر روایتی جعلی از او ، شیخ می گوید: ... فهو مطعون علیه و هو واقفی.
ص 42: و اول من اسس الوقف، علی بن ابی حمزه بطائنی و ... طمعوا فی الدنیا و مالوا الی حطامها ... و مالهایی که نزدشان بود را بالا کشیدند. یونس بن عبدالرحمن در ادامه می گوید: کان عند علی بن ابی حمزة ثلاثون الف دینار و عند زیاد بن مروان قندی سبعون الف دینار ... ارسلا الی و ضمنها لی عشرة الف دینار ...
ص 44: و اذا کان اصل هذا المذهب امثال هولاء کیف یوثق بروایاتهم
ص 213: یکی از وکلای مذمومین را علی بن ابی حمزة بطائنی می داند
اشکال: ممکن است مستند شیخ در تمام این حرفها روایت یونس بن عبدالرحمن باشد، و آن هم روایتی ضعیف است به خاطر سندش که در آن ابن ابی جمهور و احمد بن فضل واقع شده است.
پاسخ: می توان با تعویض سند روایت یونس را تصحیح کرد. چون شیخ در فهرست به کلیه کتب و روایات یونس بن عبدالرحمن طریق صحیح دارد. البته اسماعیل بن مرار و صالح از یونس نقل روایت کرده اند در طریق شیخ که هر چند احتمال توثیق ندارند، ولی با توجه به این روایت و آن طریق من حیث المجموع به صحت روایت اطمینان حاصل می کنیم. چون سه راوی از یونس نقل کرده اند که امکان تواطی بر کذبشان بعید به نظر می آید.
وجه جمع تضعیفات و توثیقات
اولاً تضعیفات و توثیقات با همدیگر معارض می شوند و تساقط می کنند. پس دیگر توثیق او ثابت نمی شود.
ثانیا: وجه دوم تضعیف (روایت احمد بن عمر) برتمام وجوه مقدم می شود. چون خود امام  علیه السلام  تصریح به تضعیف و تکذیب وی دارند و تصریح امام به خاطر علم کامل ایشان بر همه حرفها مقدم است. چون شاید دیگران فریب بخورند، اما امام  علیه السلام قطعاً عالم به همه چیز است.
نتیجه: بنابراین علی بن ابی حمزة بطائنی ضعیف است
اشکال: پس چگونه ابن ابی عمیر که تنها از ثقه روایت می کند از او روایت دارد.
پاسخ: اولاً شاید قبل از وقف او بوده است که ثقه بوده است و بعد از وقف دیگر از او روایت نقل نکرده است.
البته در مورد خود روایات ابن ابی عمیر از او چون معارض دارد و ما نمی دانیم که قبل از وقف بوده است یا بعد از آن، دیگر به خود روایت ابن ابی عمیر نیز نمی توان استدلال کرد.
ثانیاً احتمال دارد ابن ابی عمیر از ثمالی ثقه روایت کرده باشد.
ثالثاً اینجا هم تضعیفات مثل ابن فضال و شیخ و ... باعث تعارض می شوند.
الا ان یقال: تضعیفات مثل ابن فضال عمومیت و اطلاقی ندارد و مخصوص بعد از وقف است؛ چون او هم از روایت امام رضا   علیه السلام و یونس به این نتیجه رسیده است که دیگر در این صورت تعارضی پیش نمی آید و می توان به روایت ابن ابی عمیر از او عمل نمود.
اشکال: این افراد بعد از وقف «کلاب ممطوره» شده اند و همه از آنها اجتناب می کردند. پس همه روایات قبل از وقف ایشان بوده است
پاسخ: واقفیه ثقه از آنها روایت می کرده اند. پس باید تفصیل قائل شویم.
2.	علی بن ابی حمزة ثمالی:  خود او و برادرانش و پدرش توثیق خاص دارند.
•	کشی 357: ... قال أبو عمرو: سألت أبا الحسن حمدويه بن نصير عن علي بن أبي حمزة الثمالي و الحسين بن أبي حمزة و محمد أخويه و أبيه؟ فقال كلهم ثقات فاضلون.
•	کشی 761: قال أبو عمرو سألت أبا الحسن حمدويه بن نصير عن علي بن أبي حمزة الثمالي و الحسين بن أبي حمزة و محمد أخويه و أبيه؟ فقال كلهم ثقات فاضلون.


barrasi:
عبد الواحد بن محمد بن عبدوس نیشابوری العطار:
توثیق خاص ندارد، ولی از وجوه عامه استفاده می شود که ثقه است.
وجوه عامه وثاقت:
1-	مرحوم قهپایی (مجمع الرجال، ج 7، ص219) ترضی و استرحام مرحوم صدوق: ( رضی الله عنه- رحمه الله گفتن)
مرحوم صدوق در علل و امالی و فقیه و عیون و توحید و ... بعد از نام ایشان این کلمات را به کار می برد.
اشکال اقای خویی: ائمه علیهم السلام برای همه ( فسقه و فجره و مومنین و...) ترضی و ترحم کرده اند. مثلا برای همه زوار امام حسین  علیه السلام  و شیعیان و ... .
جواب: بین فقهاء و ائمه  علیهم السلام  فرق است. فقهاء تنگ نظرتر از ائمه  علیهم السلام  هستند و تنها برای افراد مورد اعتماد دعا می کنند، ولی امام دید وسیع تری دارد و برای گنهکاران نیز دعا می کند.
اشکال: اصل مدعای آقای خویی صحیح است، چون ما روات زیادی داریم که ضعیف بودند ولی علمای رجال برای آنها دعا کرده اند. اما  اگر یک یا دو مورد استرحام باشد، حرف آقای خویی صحیح است، ولی اگر صدوق هرجا اسم شخص را آورده استرحام و دعا کرده باشد با بقیه متفاوت است و معلوم می شود آن شخص نزد صدوق اعتبار داشته است.
ثانیا: ترضی با استرحام متفاوت است. ترضی تنها برای بزرگان استعمال می شود ولی ترحم درباره همه استعمال می شود. مثلا تنها در مورد امام و بروجردی ( رضوان الله تعالی علیه ) می گوییم.
اشکال: اصطلاح الان با زمان صدوق و ... متفاوت است و شاید ترضی آنها مثل استرحامشان بوده است.
بنابراین با همین وجه (کثرت ترضی و ترحم شیخ صدوق) وثاقت وی ثابت می شود.

2-	استدلال صدوق به حدیث عبدالواحد (توحید ص137):
« ... و تصدیق ذلک ما حدثنا به عبدالواحد » پس معلوم می شود روایت معتبر بوده که صدوق به آن استدلال می کند.
اشکال: احتمال دارد از کتابی مشهور نقل کرده و عبدالواحد را تنها برای اتصال سند آورده باشد.

3-	شیخ در تهذیب (ج4،ص209) و استبصار (ج2،ص97) برای مدعای خودش به روایت عبدالواحد استدلال می کند. شیخ نیز قائل است که برای استدلال باید روات ثقه باشند. پس شیخ عبدالواحد را ثقه می دانسته است.
اشکال:
این روایات برای شاهد جمع است و استدلال نیست. هر چند به عنوان موید می توان مطرح کرد، ولی وجه توثیق نمی تواند باشد. افزون بر اینکه خود استدلال هم دارای اشکالاتی است. از جمله اینکه ممکن است روایت موثوق الصدور باشد. یعنی روایت مورد پذیرش شیخ می شود، اما وثاقت تک تک روات اثبات نمی شود.

4-	صدوق عبدالواحد را هم رأس سند قرار داده و هم در مشیخه فقیه، در طریق دیگران قرار داده است و از طرف دیگر در مقدمه جلد اول فقیه خود صدوق می گوید: ... و کل ما رویته فی هذا الکتاب من الکتب المشهورة علیها المعول و الیها المرجع ... . پس تمام کسانی که در رأس سند واقع شده اند معلوم می شود صاحب کتابند و صدوق از کتاب آنها حدیث را گرفته است. عبد الواحد نیز در رأس سند واقع شده، پس کتاب عبدالواحد نیز از کتب مشهوره و معول علیها است . پس عبدالواحد ثقه است و چون شیخ بلا واسطه صدوق است شهادتش عن حسٍ و حجت است.
اشکال: شما از کجا می گویید: هر کجا صدوق کسی را در اول سند فقیه بیاورد، او صاحب کتاب است و صدوق حدیث را از ان کتاب گرفته؟
چون ممکن است شیخ صدوق طریق کتاب را از وسط بگیرد و دلیلی نداریم که که حتما اول سند صاحب کتاب باشد. ممکن است شخص از کتاب پدرش یا شخص دیگری استخراج کرده باشد ولی به خاطر اشتراک سند مرحوم صدوق نام صاحب کتاب را ذکر نکرده است.
اینجا نیز احتمال دارد حدیث را از کتاب فضل بن شاذان استخراج کرده ولی چون طریق فضل، عبدالواحد است نام عبدالواحد را اول آورده است.
جواب: استاد از این اشکال جواب داده و در مبنای جدیدشان راوی اول سند فقیه را صاحب کتاب مشهور دانسته است. پس با این وجه نیز وثاقت وی ثابت می شود.

5-	صدوق در مقدمه کتاب فقیه گفته: تمام روایات کتاب من صحیح است و هی حجة بینی و بین الله. یعنی روات این کتاب نیز ثقه هستند و چون عبدالواحد در کتاب فقیه در سند روایات واقع شده پس ثقه است.
اشکال: حکم به صحت تمام روایات ممکن است به خاطر علل دیگری باشد مثل محفوف به قرینه بودن، مستفیض بودن، متواتر بودن و ... . چون منظور صدوق از صحت، صحت اصطلاحی (تمام روات ثقه امامی باشند) نیست، بلکه مقصودش معتبر بودن است که احتمال دارد به خاطر اینکه از کتب مشهوره اخذ کرده باشد روایت را صحیح بداند و نیازی به طریقش نباشد تا بگوییم عبدالواحد ثقه است.

6-	کلام صدوق در عیون ج2، ص 127.
صدوق روایتی از عبدالواحد نقل می کند و سپس سند دیگری برای مثل همان روایت نقل می کند و سپس می گوید: و حدیث عبدالواحد عندی اصح.
اشکال (امام): مقصود صدوق صحیح تر بودن متن یک حدیث از دیگری است نه سند حدیث.
اشکال (خویی): قدما بر مبنای اصاله العداله روایات را می پذیرفتند. به ویژه اینکه وی در رجال از ابن ولید تقلید می کرد. پس به سند اهمیت نمی داد.
جواب: اولا اصاله العداله ای بودن قدما اول کلام است.
ثانیا در اینجا که تعبیر اصح آمده نمی توان بر اصاله العداله حمل کرد.
ثالثا تقلید از ابن ولید که نقاد اخبار و روات بوده اتفاقا به معنای اهمیت دادن به سند و رجال است. فقط در این قضیه به استادش اعتماد می کرد. 

7-	مشایخ محمدون ثلاث (شیخ طوسی- کلینی- صدوق) ثقات هستند.
اشکال: مدعای بی دلیل است و صدوق حتی از ناصبی ها هم روایت دارد.

8-	شیخ الاجازه است.
اشکال: شیخ الاجازه بودن دلیل بر وثاقت نیست، بله اگر استاد باشد و کرسی داشته باشد و شاگرد داشته باشد مثل شیخ طوسی و... می شود گفت که دلیل بر وثاقت است، ولی شیخ الاجازه مطلق بودن نمی تواند دلیل باشد.

9-	علامه در مواضع مختلفی روایت عبدالواحد را صحیح دانسته است (تحریر، ج4، ص373).
(روى ابن بابويه في حديث صحيح عن الرضا عليه السّلام انّه سئل يا ابن رسول اللّه قد روي لنا عن آبائك عليهم السّلام فيمن جامع في شهر رمضان أو أفطر فيه، ثلاث كفّارات، و روي عنهم أيضا كفّارة واحدة، فبأيّ الخبرين نأخذ؟)
فیه:
اولا: علامه از متاخرین است و توثیقاتش حدسی و اجتهادی است.
استاد: بعید نیست توثیقات علامه و ابن داود و... محتمل الحس باشد. چون کتب قدما در دسترسش بوده است. به ویژه امثال عبدالواحد که استاد صدوق بوده و در زمان غیبت می زیسته و به علامه نزدیک بوده است.
ثانیا: تصحیح علامه بدرد نمی خورد، چون وی قائل به اصاله العداله بوده و همه را تا خلافش ظاهر نمی شد عادل می دانسته است.
استاد: تصحیح علامه به معنای توثیق است، نه تصحیح روایت. زیرا وی موثوق الصدوری نبوده است و وثاقت را در قبول روایات شرط می دانسته است. اصاله العداله در توثیق قابل طرح نیست. چون در توثیقات، نقل وثاقت است و محتمل الحس است. افزون بر اینکه اصاله العداله ای بودن علامه و حتی قدما اول کلام است و قابل اثبات نیست.
ان قلت: (مرحوم خویی، تنقیح، ص70): علامه در مختلف (ج3، ص448) عبدالواحد را ثقه می دانسته است. پس ربطی به اصاله العداله ای بودن او ندارد.
قلت: علامه در مختلف او را ثقه ندانسته و گفته است: ان کان ثقة فالروایه صحیحة، نه اینکه انه کان ثقة فالروایه صحیحة.

10-	عبدالواحد کثیر الروایة است. در طریق فضل بن شاذان، عثمان بن زیاد و ... واقع شده است.
فیه: کثیر الروایه بودن دلالتی بر وثاقت نمی کند.

11- مشایخ مشهور بعد از کلینی طبق مبنای شهید ثانی
فیه: مشهور بودن عبدالواحد قابل اثبات نیست. مگر آنکه چون در اول سند فقیه قرار گرفته، کتابش و خودش مشهور بوده است.

12- صاحب کتاب بودن
فیه: کبرویا مشکل دارد. صغرویا هم اگر مبدو به سندهای فقیه را صاحب کتاب بدانیم قابل اثبات خواهد بود.

13- اصحاب به روایت ایشان که تنها روایت در باب کفاره جمع است، عمل کرده اند.
فیه: شاید همه اصحاب بخاطر موثوق الصدور بودن روایت، آن را پذیرفته اند. علاوه بر اینکه ممکن است از طرق دیگری به این روایت رسیده اند و طبق آن فتوا داده اند. ثالثا اصل عمل اصحاب هم ثابت نیست. چون فتوای همه قدما به دست ما نرسیده است. پس شهرت فتوایی جبران ضعف سند می کند، نه اینکه وثاقت را اثبات کند.

نتیجه: با توجه به تمامیت برخی از وجوه مطرح شده، مشخص می شود عبدالواحد ثقه است.


barrasi:
قاسم بن محمد قمی:
نجاشی 863 لم یکن بالمرضی المعروف بالکاسولا.
بنابراین ضعیف است.
برخی معتقدند وی با اصفهانی متحد است که او هم توثیق خاص ندارد.
قاسم بن محمد اصفهانی: فهرست 578: له کتاب المعروف بکاسولا رجال شیخ (6246) المعروف بکاسام
اتحاد یا اختلاف اصفهانی و قمی:
1-	آقای اردبیلی در جامع الرواه: از آنجا که راوی از اصفهانی و قمی برقی است این دو متحد هستند. 
فیه: وحدت راوی دلیل نمی شود. چقدر موارد داریم که راوی واحد است و حتی اسم و پدر هر دو راوی یکی است و روای شان هم یکی است ولی چند نفر هستند.
2-	اتحاد لقب اصفهانی و قمی در کاسولا
فیه: چه اشکالی دارد دو نفر در دو شهر متفاوت یک لقب داشته باشند. مخصوصاً با توجه به اینکه در رجال گفته: المعروف بکاسام
3-	اتحاد مروی عنه اصفهانی و قمی، چون سلیمان بن داود منقری مروی عنه هر دوست.
فیه: این هم دلیل نمی شود؛ علاوه براین اصلا در اسناد و روایات قمی روایتی ندارد که مروی عنه اش مشخص باشد.
4- لازمه عدم اتحاد خلو کتب نجاشی و شیخ از یک راوی که دیگری نقل کرده است.
فیه: کم له من نظیر
بنابراین با توجه به تعدد شهر (قم و اصفهان) ظاهر این است که دو نفر باشند و قرینیت قراین دیگر هم موهون می شود. به هر حال وثاقت ثابت نیست.


barrasi:
علی بن الحسن الطاطری:
رجال‏النجاشي/باب‏العين/باب‏علي/254 رقم 667 - علي بن الحسن بن محمد الطائي الجرمي 
المعروف بالطاطري و إنما سمي بذلك لبيعه ثيابا يقال لها الطاطرية يكنى أبا الحسن و كان فقيها ثقة في حديثه و كان من وجوه الواقفة و شيوخهم و هو أستاذ الحسن بن محمد بن سماعة الصيرفي الحضرمي. و منه تعلم و كان يشركه في كثير من الرجال و لا يروي الحسن عن علي شيئا بلى منه تعلم المذهب. له كتب‏
فهرست‏الطوسي/باب‏العين/باب‏علي/272رقم 391 - علي بن الحسن الطاطري الكوفي كان واقفيا شديد العناد في مذهبه صعب العصبية على من خالفه من الإمامية. و له كتب كثيرة في نصرة مذهبه و له كتب في الفقه رواها عن الرجال الموثوق بهم و برواياتهم فلأجل ذلك ذكرناها.
با توجه به این عبارات خودش ثقه و اساتید بلاواسطه اش در فقه (که شیخ در تهذیبین با واسطه طاطری از آنها  روایت کرده) ثقه هستند.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏العين/236 رقم 623 - عبد الرحمن بن محمد بن أبي هاشم البجلي أبو محمد جليل من أصحابنا ثقة ثقة له كتاب نوادر.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏العين/249 رقم 655 - عبد المؤمن بن القاسم بن قيس بن قيس بن قهد الأنصاري روى عن أبي جعفر و أبي عبد الله عليهما السلام ثقة هو و أخوه و هو أخو أبي مريم عبد الغفار بن القاسم‏.


barrasi:
رجال‏النجاشي/ذكرالطبقةالأولى، ص 8، رقم5 : الأصبغ بن نباتة المجاشعي 
كان من خاصة أمير المؤمنين عليه السلام و عمر بعده. روى عنه عهد الأشتر و وصيته إلى محمد ابنه. 
فهرست‏الطوسی، ص88، رقم119: الأصبغ بن نباتة 
(كان من خاصة أمير المؤمنين عليه السلام و عمر بعده). و روى عهد مالك بن الأشتر (الذي عهده إليه أمير المؤمنين عليه السلام لما ولاه مصر و روى) وصية أمير المؤمنين عليه السلام إلى ابنه محمد بن الحنفية.


barrasi:
رجال‏النجاشي، صلی الله علیه و آله و سلم 203، رقم542: صعصعة بن صوحان العبدي 
روى عهد مالك بن الحارث الأشتر.
در رجال کشی روایاتی دال بر جلالت قدر و وثاقت او وارد شده است:
رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالأول/68 رقم122: محمد بن مسعود قال حدثني علي بن محمد قال حدثني محمد بن أحمد بن يحيى عن العباس بن معروف عن أبي محمد الحجال عن داود بن أبي يزيد قال قال أبو عبد الله ( علیه السلام) ما كان مع أمير المؤمنين ( علیه السلام) من يعرف حقه إلا صعصعة و أصحابه.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الفاء/309 رقم844: الفضل بن يونس الكاتب البغدادي روى عن أبي الحسن موسى عليه السلام ثقة. له كتاب‏.
رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏الحسن الکاظم /باب‏الفاء/342 رقم 5093 - 2 - الفضل بن يونس الكاتب أصله كوفي تحول إلى بغداذ (بغداد) مولى واقفي.
مرحوم خویی فضل بن سلیمان کاتب را با این راوی متحد دانسته که بحث مفصل آن در ذیل فضل الکاتب گذشت.


barrasi:
توثیق خاص ندارد ولی از آنجا که ابن ابی عمیر از او روایت دارد ثقه است. (تهذیب، ج1، ص413، ح19 و فقیه، ج1، ص22، ح35)


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الميم/323رقم 881 - محمد بن قيس أبو عبد الله 
البجلي ثقة عين كوفي روى عن أبي جعفر و أبي عبد الله عليهما السلام. له كتاب القضايا المعروف رواه عنه عاصم بن حميد الحناط و يوسف بن عقيل و عبيد ابنه.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الميم/322 رقم  880 - محمد بن قيس أبو نصر 
الأسدي أحد بني نصر بن قعين بن الحارث بن ثعلبة بن دودان بن أسد وجه من وجوه العرب بالكوفة و كان خصيصا بعمر بن عبد العزيز ثم يزيد بن عبد الملك و كان أحدهما أنفذه إلى بلاد الروم في فداء المسلمين روى عن أبي جعفر و أبي عبد الله عليهما السلام.
رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏عبدالله الصادق/باب‏الميم/293 رقم  4269 - 294 - محمد بن قيس أبو نصرالأسدي الكوفي ثقة [ثقة].


barrasi:
توثیق خاص ندارد و جزو اصحاب امام سجاد و امام باقر  علیهما السلام است.
رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏محمد السجاد/باب‏الميم/120رقم 1221 - 8 - محمد بن قيس الأنصاري 
رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏جعفرالباقر/باب‏الميم/144رقم 1572 - 3 - محمد بن قيس الأنصاري


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الميم/323 رقم 880: 
... و لنا محمد بن قيس الأسدي أبو أحمد ضعيف روى عن أبي جعفر عليه السلام‏.


barrasi:
عکرمه ( مولی بنی عباس) 
ایشان راوی بیشتر روایات عبدالله بن عباس است ولی توثیق خاص ندارد.
وجوه عامه وثاقت:
1-	کشی (ص216) روایتی از امام باقر ع نقل کرده است: لو ادرکتُ عکرمه عند الموت لنفعته قیل لابی عبدالله ع بم ذا ینفعه؟ قال کان یلقنه ما انتم علیه فلم یدرکه ابوجعفر ع و لم ینفعه
از این روایت استفاده می شود که عکرمه انسان سلیم النفسی بود که امام در حال احتضار می خواهد خود را به او برساند و او را تلقین ولایت کند. امام ع می فرماید اگر می رسیدم قبول می کرد و عاقبت به خیر می شد . از عنایات امام می توان جلالت قدر او را ثابت کرد.
فیه :
از یک جهت مدح ایشان است ولی از این جهت که گمراه از دنیا رفته ذم هم به شمار می آید ولی بالاخره وثاقت ثابت نمی شود.
2-	روایت دیگری در کشی مبنی بر اینکه وی از اصحاب خاص امام باقر ع و منقطع به خود حضرت بوده است 
فیه:
روایت سندا مشکل دارد انقطاع هم وثاقت را ثابت نمی کند 
استاد:
با توجه به بدگویی های شدید اهل سنت از عکرمه ، روایت صحیحه زراره در کشی نقل روایت توسط اجلایی مثل ابان بن تغلب از ایشان و به ویژه نقل روایاتی که هم در حقانیت اهل بیت و علیه اهل سنت مثل خطبه شقشقیه و ... نمی توان وی را به راحتی کنار گذاشت و رد کرد اما بالاخره وثاقت ثابت نیز قابل اثبات نیست.


barrasi:
موسی بن بکر
•	مطلق: فهرست 717 - موسى بن بكر. له كتاب. أخبرنا ابن أبي جيد عن ابن الوليد عن الصفار عن إبراهيم بن هاشم عن ابن أبي عمير عن موسى بن بكر. و رواه صفوان بن يحيى عن موسى بن بكر.
•	موسی بن بکر بن دأب: این راوی از امام باقر است
•	موسی بن بکر اشعری: راوی از امام باقر و صادق است
•	موسی بن بکر الواسطی: در دو جا در رجال ذکر شده است. گفته می شود که موسی بن بکر الواسطی که در شیخ در رجال گوید له کتاب، پس بایستی آنرا در فهرست آورده باشد. در فهرست تنها موسی بن بکر مطلق را آورده است پس ایندو با هم مشترک خواهند بود.
حال اگر بگوییم که موسی بن بکر مطلق منصرف به واسطی صاحب کتاب باشد، پس در فهرست که مطلق مروی عنه صفوان و ابن ابی عمیر واقع شده است پس می توان واسطی را نیز موثق دانست.


barrasi:
صباح بن سیابة
توثیق خاص ندارد.
وجوه عامه:
1.	روایت اجلاء
2.	روایت مشایخ ثلاثه از او اما با واسطه
3.در طرق ابن ادریس که صحیح الحدیث است واقع شده است.
4.	وقوع در کافی
5.	روایت ابان بن عثمان از او که از اصحاب اجماع است.


barrasi:
رجال‏النجاشي، ص412، رقم 1098 - معاوية بن حكيم بن معاوية بن عمار الدهني 
ثقة جليل في أصحاب الرضا عليه السلام. قال أبو عبد الله الحسين بن عبيد الله: سمعت شيوخنا يقولون: روى معاوية بن حكيم أربعة و عشرين أصلا لم يرو غيرها. و له كتب‏.


barrasi:
محمد بن اسلم
•	الجبلی: 
o	نجاشی 999 محمد بن أسلم الطبري الجبلي أبو جعفر أصله كوفي كان يتجر إلى طبرستان يقال إنه كان غاليا فاسد الحديث روى عن الرضا عليه السلام‏
o	فهرست شیخ 589. محمد بن أسلم الجبلي. له کتاب أخبرنا أبو عبد الله عن محمد بن علي بن الحسين عن أبيه و محمد بن الحسن عن سعد و الحميري و محمد بن يحيى و أحمد بن إدريس عن محمد بن الحسين بن أبي الخطاب عن محمد بن أسلم الجبلي.
o	رجال رقم 1601 : محمد بن أسلم الجبلي‏ از اصحاب امام باقر  
o	رجال رقم 5401 محمد بن أسلم الجبلي‏ از اصحاب امام رضا  
o	رجال رقم 6353 باب من لم یرو: محمد بن أسلم الجبلي روى عنه محمد بن الحسين بن أبي الخطاب‏
•	الطوسی: رجال شیخ 5437 محمد بن أسلم الطوسي‏ أسند عنه.
•	بن علاء: رجال 4007 محمد بن أسلم بن العلاء أبو العلاء الخارفي الهمداني الكوفي أسند عنه.
بررسی:
آقای خوئی می گوید میرزا گفته است که شیخ اشتباه نموده است و این ابوجعفر را امام باقر پنداشته است در حالیکه امام جواد بوده است. 
آقای خوئی: در حالیکه محمد بن اسلم الجبلی از هیچ امامی بلاواسطه روایت ندارد، پس اینکه نجاشی گوید روی عن الرضا  و شیخ در زمره راویان امام باقر و امام رضا  آورده است اشتباه خواهد بود. و در اینصورت جمله روی عن الرضا  مقول قول فردی ناشناس خواهد بود.
وجوه عامه جبلی:
1.	ابتداء به این راوی در فقیه (وجه مقبول به نظر استاد)
2.	وجود در اسناد کامل الزیارات باب 101، ح 7
3.	صاحب کتاب
4.	روایت اجلاء

TSadough:
طریق شیخ صدوق به محمد بن اسلم
و ما كان فيه عن محمد بن أسلم الجبلي فقد رويته عن 
1. 	محمد بن الحسن-رضي الله‏ عنه- عن الحسن بن متيل، عن محمد بن حسان الرازي، عن محمد بن زيد الرزامي خادم الرضا عليه السلام عن محمد بن أسلم الجبلي.
2. 	و رويته عن أبي- رضي الله عنه- عن سعد بن عبد الله، عن محمد بن الحسين بن أبي الخطاب، عن محمد بن أسلم الجبلي‏


barrasi:
ابوالعباس کوفی:
آقای خوئی می گوید « من مشايخ الكليني، و هو مشترك بين محمد بن جعفر الرزاز، و أحمد بن محمد بن سعيد بن عقدة، و كلاهما ثقة.»
البته محمد بن جعفر الرزاز توثیق خاص نداشت اما برخی از توثیقات عامه وثاقتش اثبات می شود (شیخ کلینی، شیخ بلاواسطه ابن قولویه حدود 70 مورد (وجه مورد قبول استاد)، در تفسیر قمی هم هست). وی خواهر زاده محمد بن الحسین ابی الخطاب و دایی ابوغالب الزراری است.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الهاء/433 رقم 1164 - هشام بن الحكم أبو محمد 
مولى كندة. و كان ينزل بني شيبان بالكوفة انتقل إلى بغداد سنة تسع و تسعين و مائة و يقال: إن (إنه) في هذه السنة مات. له كتاب يرويه جماعة....و روى هشام عن أبي عبد الله و أبي الحسن موسى عليهما السلام و كان ثقة في الروايات حسن التحقيق بهذا الأمر.

TSadough:
طریق صدوق به هشام بن الحکم
فقیه 4/437: و ما كان فيه عن هشام بن الحكم فقد رويته عن أبي و محمد بن الحسن عن سعد بن عبد الله و الحميري  جميعا عن أحمد بن محمد بن عيسى عن علي ابن الحكم و محمد بن أبي عمير جميعا عن هشام بن الحكم.


TSadough:
ابراهیم بن اسحاق
ظاهرا ابراهیم بن ابی اسحاق هم همین راوی است. زیرا ابراهیم بن اسحاق است که از عبدالله بن حماد در کافی زیاد روایت دارد. و نیز در طریق نجاشی است.
•	نجاشی: 21 - إبراهيم بن إسحاق أبو إسحاق الأحمري النهاوندي كان ضعيفا في حديثه متهوما
•	فهرست: 9 - إبراهيم بن إسحاق أبو إسحاق الأحمري النهاوندي كان ضعيفا في حديثه متهما في دينه و صنف كتبا جماعة قريبة من السداد منها: ...
•	رجال: 5994 - 75 - إبراهيم بن إسحاق الأحمري النهاوندي له كتب و هو ضعيف.
وجه عام: کامل الزیارات


TSadough:
عبدالله بن حماد الانصاری
عبدالله بن ابراهیم بن حماد الانصاری
•	نجاشی: 568 - عبد الله بن حماد الأنصاري من شيوخ أصحابنا. 
استاد: شیوخ اصحابنا مدح را می رساند حال توثیق را هم می رساند یا نه؟ اختلاف مبانی است. مثلا طبق مبنای علامه و به تبع ایشان آ تبریزی اگر وی را از معاریف بدانیم و در حق او تضعیف و قدحی نیست پس معلوم بوده است که ثقه بوده است زیرا مورد توجه بوده است و اگر اشکالی داشت پخش می شد. ایشان اینرا می گوید اگرچه که خیلی بیراه نیست اما اطمینان آور نیست زیرا ممکن است افرادی خیلی حقه باز باشند و کسی نفهمد که کذاب اند، و نیز اگر اینگونه بوده است پس چرا رجالیون افرادی مهمتر و عظیمتر و جلیلتر از ایشان را توثیق می کرده اند؟
•	فهرست: 435 - عبد الله بن إبراهيم الأنصاري. له كتاب.
وجوه عامه
1.	کامل الزیارات
2.	شیخ بودن


barrasi:
سعید بن یسار:
o	فهرست: 322 سعید بن یسار له اصل
o	نجاشی: 478 - سعيد بن يسار الضبعي مولى بني ضبيعة بن عجل بن لجيم الحناط كوفي روى عن أبي عبد الله و أبي الحسن عليهما السلام ثقة.
o	رجال (امام صادق  علیه السلام ): 2783 - 21 - سعيد بن يسار الضبعي مولاهم كوفي.


barrasi:
حسین بن عثمان
مشترک
•	مطلق: فهرست: 212 - الحسين بن عثمان. له كتاب. رويناه بالإسناد الأول (عن أبي المفضل) عن ابن بطة عن أحمد بن محمد بن عيسى عن صفوان و ابن أبي عمير عنه.
•	الاحمسی:
o	نجاشی: 122 - الحسين بن عثمان الأحمسي البجلي كوفي (الكوفي). ثقة ذكره أبو العباس في رجال أبي عبد الله عليه السلام. كتابه رواية محمد بن أبي عمير أخبرناه محمد بن محمد عن الحسن بن حمزة عن ابن بطة عن الصفار عن أحمد بن محمد بن عيسى عن ابن أبي عمير عن الحسين.
O	رجال (امام صادق  علیه السلام ): 2446 - 303 - الحسين بن عثمان الأحمسي مولى كوفي.
•	الرواسی:
o	فهرست: 224 - الحسين بن عثمان الرواسي. له كتاب. رويناه بالإسناد الأول عن حميد بن زياد عن أبي جعفر محمد بن عياش بن عيسى عن الحسين بن عثمان.
•	بن شریک:
o	نجاشی: 119 - الحسين بن عثمان بن شريك بن عدي العامري الوحيدي ثقة روى عن أبي عبد الله و أبي الحسن عليهما السلام. ذكره أصحابنا في رجال أبي عبد الله عليه السلام. له كتاب تختلف (يختلف) الرواية فيه فمنها: ما رواه ابن أبي عمير ...
O	رجال (امام صادق 7): 2206 - 63 - الحسين بن عثمان بن شريك العامري الكوفي أسند عنه.

استاد: ظاهراً هر سه مورد غیر از مطلق ثقه هستند و مطلق هم منصرف به یکی از اینها (ظاهراٌ ابن شریک) می باشد. پس مشکلی نداریم.
مرحوم خویی (معجم، 6، 28): ظاهراً ابن شریک عامری و رواسی با هم متحدند و احمسی و مطلق. بنابراین تنها دو راوی داریم که هر دو ثقه اند: یکی ابن شریک عامری رواسی و دیگری احمسی.
وجوه اتحاد:
وجه اول: شیخ تنها رواسی را ذکر کرده و نجاشی هم تنها عامری را ذکر کرده است. پس اگر دو نفر باشند لازمه اش خلوّ هر یک از دو کتاب از یک راوی است؛ به ویژه اینکه نجاشی در مورد عامری قول اصحاب را نقل کرده است و خود شیخ هم در رجال او را مطرح کرده. پس بعید است شیخ در فهرست نام او را نیاورده باشد.
فیه: اولا در موارد بسیاری این اتفاق افتاده است.
ثانیا شاید مطلق همان عامری باشد، به ویژه اینکه شیخ در فهرست در همان صفحه بعد حسین الاحمسی را متذکر می شود. پس تنها خلوّ نجاشی از رواسی لازم می آید. علاوه بر این نام پدر عامری شریک است و نام پدر رواسی زیاد.
وجه دوم: شیخ در رجال ابن شریک و در فهرست رواسی را ذکر کرده. اگر یکی نباشند لازمه اش خلو رجال از یک راوی است.
فیه: در موارد بسیاری این اتفاق افتاده است.
وجه سوم: راوی هر دو ابن ابی عمیر است.
فیه: خود شما احمسی و ابن شریک را مختلف می دانید و راوی هر دو ابن ابی عمیر است.
وجوه تعدد:
وجه اول: شیخ و کشی رواسی را از قبیله رواسی و ابن شریک را از قبیله بنی کلاب می دانند.
فیه (مرحوم خویی): بنی کلاب قبیله بزرگی است که یکی از طوایف آن رواسی ها هستند.
وجه دوم: جدشان مختلفند.
فیه: شاید یکی جد بلاواسطه و دیگری جد با واسطه باشد.
نتیجه: اتحاد ثابت نمی شود ولی همگی ثقه هستند. مخصوصا اینکه فهرست سه عنوان جداگانه آورده است.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏السين/179 رقم  470 - سعد بن سعد بن الأحوص 
بن سعد بن مالك الأشعري القمي ثقة روى عن الرضا و أبي جعفر عليهما السلام. كتابه ...


barrasi:
حماد بن عثمان:
1. حماد بن عثمان الناب
2. حماد بن عثمان الفزاری

حماد بن عثمان فزاری:
                        رجال‏النجاشي/باب‏الحاء/143
371 - حماد بن عثمان بن عمرو بن خالد الفزاري 
مولاهم كوفي كان يسكن عرزم فنسب إليها و أخوه عبد الله ثقتان رويا عن أبي عبد الله عليه السلام و روى حماد عن أبي الحسن و الرضا عليهما السلام و مات حماد بالكوفة في سنة تسعين و مائة ذكرهما أبو العباس في كتابه و روى عنه جماعة منهم أبو جعفر محمد بن الوليد بن خالد الخزاز البجلي. أخبرنا أبو الحسن أحمد بن الجندي قال: حدثنا أبو علي محمد بن همام قال: حدثنا عبد الله بن جعفر قال: حدثنا محمد بن الوليد بكتاب حماد بن عثمان. 

حماد بن عثمان الناب:
                        فهرست‏الطوسي/باب‏الحاء/باب‏حماد/156
240 - حماد بن عثمان الناب 
ثقة جليل القدر. له كتاب. أخبرنا به عدة من أصحابنا عن أبي جعفر محمد بن علي بن الحسين عن أبيه عن سعد بن عبد الله و الحميري عن محمد بن الوليد الخزاز عن حماد بن عثمان. و أخبرنا به ابن أبي جيد عن محمد بن الحسن بن الوليد عن محمد بن الحسن الصفار عن يعقوب بن يزيد عن ابن أبي عمير و الحسن بن علي الوشاء و الحسن بن علي بن فضال عن حماد بن عثمان. 
                        رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏عبد.../باب‏الحاء/186
2281 - 138 - حماد بن عثمان ذو الناب 
مولى غني كوفي. 
                        رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏الحسن الکاظم/باب‏الحاء/334
4971 - 2 - حماد بن عثمان 
لقبه الناب مولى الأزد كوفي له كتاب. 
                        رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏الحسن الرضا/باب‏الحاء/354
5240 - 1 - حماد بن عثمان الناب 
من أصحاب أبي عبد الله. 
                        رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالخامس/372
694 - حمدويه قال: سمعت أشياخي يذكرون: أن حمادا و جعفرا و الحسين بني عثمان بن زياد الرواسي و حماد يلقب بالناب و كلهم فاضلون خيار ثقات 
                        رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالخامس/375
705 - أجمعت العصابة على تصحيح ما يصح من هؤلاء و تصديقهم لما يقولون و أقروا لهم بالفقه من دون أولئك الستة الذين عددناهم و سميناهم ستة نفر: جميل بن دراج و عبد الله بن مسكان و عبد الله بن بكير و حماد بن عيسى و حماد بن عثمان و أبان بن عثمان قالوا و زعم أبو إسحاق الفقيه يعني ثعلبة بن ميمون: أن أفقه هؤلاء جميل بن دراج و هم أحداث أصحاب أبي عبد الله (ع). 
                        رجال‏البرقي/أصحاب‏أبي‏عبد.../أصحاب‏أبي‏عبد.../21
حماد الناب بن عثمان 
مولى الأزد له قصيدة تذكر موته. 
                        رجال‏البرقي/أصحاب‏أبي‏الحسن.../ومن‏أصحاب.../48
حماد بن عثمان الناب 
                        رجال‏البرقي/أصحاب‏أبي‏الحسن.../من‏أدركه‏من.../53
حماد بن عثمان الناب 
                        رجال‏ابن‏داود/الجزءالأول‏من.../باب‏الحاءالمهملة/131
511 - حماد بن عثمان الناب 
ق م ضا د [جخ ست‏] يعرف بالناب (كان يسكن عرزم فنسب إليها هو و أخوه عبد الله ثقتان رويا عن أبي عبد الله عليه السلام و اختص حماد بروايته عن الكاظم و الرضا عليهما السلام مات سنة تسعين و مائة بالكوفة) و الحسين أخوه خير فاضل و حماد ممن أجمعت العصابة على تصحيح ما يصح عنه. 
                        رجال‏ابن‏داود/الجزءالأول‏من.../باب‏الحاءالمهملة/132
512 - حماد بن عثمان بن عمرو 
بن خالد الفزاري مولاهم كوفي ثقة هو و أخوه عبد الله ق م ضا. 
                        رجال‏ابن‏داود/الجزءالأول‏من.../فصل‏أجمعت‏الصحابة.../385
حماد بن عثمان 
                        الخلاصةللحلي/الفصل‏السادس‏في‏الحاء/الباب‏الخامس‏حماد/56
3 - حماد بن عثمان الباب 
ثقة جليل القدر من أصحاب الرضا عليه السلام و من أصحاب الكاظم عليه السلام و الحسين أخوه و جعفر أولاد عثمان بن زياد الرواسي فاضلون خيار ثقات. قال الكشي: عن حمدويه عن أشياخه قال: حماد ممن أجمعت العصابة على تصحيح ما يصح عنه و الإقرار له بالفقه. 
                        الخلاصةللحلي/الفصل‏السادس‏في‏الحاء/الباب‏الخامس‏حماد/56
4 - حماد بن عثمان بن عمرو بن خالد الفزاري 
مولاهم كوفي و كان يسكن عرزم فذهب إليها و أخوه عبد الله ثقتان رويا عن أبي عبد الله عليه السلام و روى حماد عن أبي الحسن و الرضا عليهما السلام و مات حماد بالكوفة رحمه الله سنة تسعين و مائة ذكرهما أبو العباس في كتابه.

قراین انصراف حماد به حماد بن عثمان:
1. قرینه راوی: 
ابن ابی عمیر از حماد بن عثمان روایات بسیار زیادی دارد، اما از حماد بن عیسی شاید تنها 4 روایت نقل کرده باشد، که آن هم احتمال تصحیف دارد.
استاد: علت کم بودن روایات حماد بن عیسی، محتاط بودن او بوده است. یک اصلا کل روایات حماد بن عیسی محدود است. خود حماد بن عیسی تصریح دارد که بخاطر احتیاط، از ائمه تعداد بسیار محدودی (20 روایت از امام صادق ع و تعداد اندکی هم از امام کاظم ع) روایت دارد و با اینکه امام رضا  و امام جواد ع را درک کرده، ولی هیچ روایتی از آنها نقل نکرده است.
نجاشی، رقم 370: قال: سمعت من أبي عبد الله عليه السلام سبعين حديثا فلم أزل أدخل الشك على نفسي حتى اقتصرت على هذه العشرين.
2. قرینه راوی کتاب:
راوی کتاب حماد بن عثمان ابن ابی عمیر است.
استاد:
درست است که راوی کتب ابن عثمان، ابن ابی عمیر است، اما شاید این روایت، از روایات کتب حلبی باشد، نه کتاب خود حماد.
3. قرینه مروی عنه (حلبی):
اولا باید بدانیم مقصود از حلبی کیست؟
محقق خویی در تعیین حمّاد و حلبی می¬فرماید: بیشتر روایات حمّاد بن عیسی از عمران حلبی و بیشتر روایات حمّاد بن عثمان از حلبی معروف (محمّد بن علی بن ابی شعبه حلبی) است. حال که حلبی مطلق منصرف به محمّد بن علی است، مراد از حمّاد نیز حمّاد بن عثمان خواهد بود؛ چون حمّاد بن عیسی از محمّد بن علی روایتی ندارد.  

اشکال:
اولا با توجه به فرمایشات نجاشی مشخص می¬شود عبیدالله حلبی معروف تر از بقیه بوده است. 
ثانیا شاید حماد در کتاب خود به صورت مطلق گفته: حلبی و معلق بر سند قبلی کرده باشد.

نتیجه:
با جستجو در روایات، مشخص می شود حماد بن عیسی بیشترین روایات را از عمران حلبی (11مورد) نقل کرده و از بقیه یک دو مورد بیشتر روایت ندارد. حماد بن عثمان هم بیشترین روایت را از عبیدالله دارد (55 مورد) و از بقیه موارد معدودی (7 مورد) روایت دارد.
علاوه بر این با توجه به طریق نجاشی به عبیدالله (ابن ابی عمیر عن حماد عن عبیدالله الحلبی) بعید نیست مقصود از موارد مبهم، عبیدالله باشد.
از سوی دیگر، طریق (ابن ابی عمیر عن حماد بن عثمان عن عبیدالله الحلبی) در موارد زیادی (حدود 50 مورد) در روایات تکرار شده، که می تواند قرینه بر تعیین حماد و حلبی باشد.

به هر حال هر دو حماد (ابن عیسی و ابن عثمان) توثیق خاص دارند و از اصحاب اجماع هستند. پس مشکلی از جهت سند نیست. بله، در مورد وحدت یا تعدد حماد بن عثمان بن عمرو الفرازی و حماد بن عثمان بن زیاد الرواسی الناب بحث هست. البته هر دو ثقه هستند.

حماد بن عثمان مشترک بین الناب و الفرازی:
ثمره اختلاف یا اتحاد:
1. مرحوم کلباسی: اگر عنوان واقعی، همان فرازی باشد، از آنجا که موثق او (ابوالعباس) است و ابوالعباس همان ابن عقده زیدی مذهب است و بنابر مبنای برخی صحت مذهب در توثیق معتبر است، روایت صحیح نخواهد بود، اما اگر عنوان واقعی، ناب باشد، دیگر این مشکل وجود ندارد.
اشکال:
اولا اگر قائل به اتحاد باشیم، این دو عنوان یکی خواهند بود و هر دو توثیق برای یک نفر خواهد بود. بلکه چون جزو اصحاب اجماع است، مورد توثیق همه اصحاب خواهد بود.
ثانیا احتمال دارد ابوالعباس، ابن نوح باشد.
ثالثا در موثق صحت مذهب شرط نیست.

2. مرحوم کلباسی: اتحاد و اختلاف در مبنای اصحاب اجماع نیز دخیل است. چون تنها ناب جزو اصحاب اجماع است.

شواهد اتحاد:
شاهد اول: لازمه اختلاف خلو فهرست و نجاشی از یک صاحب کتاب مشهور
محقق خویی: طبق نقل مرحوم نجاشی فرازی صاحب کتاب مشهور است. طبق نقل شیخ در فهرست نیز ناب صاحب کتاب مشهور بوده است. اگر متحد نباشند، لازمه اش خلو این کتب از یک راوی صاحب کتاب مشهور است. از طرف دیگر کشی ناب را جزو اصحاب اجماع دانسته، بعید است نجاشی ناب را ندیده یا نشناخته باشد.

اشکال:
اولا کم له من نظیر!
ثانیا شاید صاحب کتاب بودن ناب برای نجاشی و فرازی برای شیخ محرز نبوده است.

شاهد دوم: مشیخه صدوق
محقق کلباسی: شیخ صدوق در مشیخه طریق خود را به حماد بن عثمان مطلق ذکر می کند. در برخی از رویات هم حماد الناب آمده است. پس مشخص می شود یک حماد بیشتر وجود ندارد و او همان حماد ناب است.

اشکال:
اولا حماد بن عثمانی که صدوق از او روایت کرده، صاحب کتاب مشهور بوده است. پس صدوق ایشان را فردی مشهور می دانسته و روایات او را نقل کرده و نامش را هم مطلق آورده است.
ثانیا مواردی داریم که مسلما چند نفر هستند، ولی صدوق در مشیخه به صورت مطلق ذکر کرده است. مثل ابوبصیر و... پس صرف مطلق آرودن دلیل بر وحدت نیست.

شاهد سوم: اتحاد راوی
نجاشی راوی طریق کتب فرازی را محمد بن ولید بن خالد خزاز دانسته و شیخ نیز طریق ناب را همین راوی دانسته است.

اشکال:
صرف وحدت راوی قرینیتی بر وحدت مروی عنه ندارد. موارد زیادی داریم که یک راوی، ناقل دو نفر همنام هستند.

شاهد چهارم: سال وفات
نجاشی سال وفات فرازی را سال 190 ق در شهر کوفه دانسته و کشی نیز سال وفات ناب را در شهر کوفه در همین سال می دانسته است.

شاهد پنجم: وحدت قبیله
فزاره ابوقبیله از غطفان است و غنی هم قبیله ای از غطفان است. پس غنی که در کشی و شیخ برای ناب مطرح شده متحد با فزاره که در نجاشی مطرح شده اتحاد دارد.

ان قلت:
طبق نقل عالمان انساب اینها دو قبیله هستند. پس دلیل بر تعدد است.
قلت:
حماد نه از غطفان است و نه از غنی، بلکه مولای این دو است و یک نفر می تواند مولای دو قبیله باشد.
پس این وجه نه دلیل بر اتحاد است و نه دلیل بر اختلاف.

شاهد ششم: نقل یک راوی در برقی
برقی تنها یک راوی را مطرح کرده است. پس یک راوی بیشتر نیست.

اشکال:
اولا کتاب برقی ثابت نیست.
ثانیا اتحاد در یک کتاب دلیل بر وحدت واقعی نیست.

وجوه تعدد
1- تعدد قبیله:
أن من تعرض له النجاشي فزاري، و من تعرض له الشيخ أزدي و لا ارتباط بين القبيلتين 
پاسخ آ خویی: 
أن حماد بن عثمان يمكن أن يكون أزديا، و إنما قيل إنه فزاري باعتبار أنه كان مولى غني. (فإن غنيا، على ما قيل، حي من غطفان و فزارة، أبو قبيلة من غطفان.) هذا بناء على أنه أزدي و أما بناء على أنه مولى لأزد، كما في رجال البرقي و في النسخة المطبوعة من الرجال فيحتمل أنه كان مولى الأزدي في اليمن و مولى غني في الكوفة. 
پاسخ محقق کلباسی: 
تمامیت این شاهد مبتنی است بر اینکه الفرازی و  الرواسی بیانگر انتساب به قبیله های متفاوت باشند ، که این امر مورد تامل می باشد. چون در القاموس المحیط در ماده رأس اینچنین آمده است :  الرآس ، کشداد : بائع الرؤوس الرّوّاسیّ لحن ، منه عمر بن عبدالکریم الدهستانی الرّآسیّ  با توجه به این بیان لغوی چه بسا مراد از الرواسی در محل بحث ما بائع الرؤوس باشد که شغل او بوده است. (الرسائل الرجالیه،ج3،ص227)

2- تعدد برادر:
أن أخا حماد بن عثمان بن عمرو، عبد الله، دون الحسين و جعفر على ما ذكره النجاشي، و أما حماد بن عثمان الناب فأخواه الحسين و جعفر دون عبد الله، على ما ذكره الكشي. 
پاسخ آ خویی:
نه کلام نجاشی و نه کلام کشی دال بر حصر نیست و برادرانی که نجاشی مطرح نکرده، مستقلا ترجمه کرده است.
یمکن أن يكون النجاشي تعرض لعبد الله لثبوت وثاقته عنده و لم يكن عبد الله مشهورا و إنما ذكره أبو العباس في كتابه، و أما الحسين، و جعفر فكانا مشهورين و ترجمهما النجاشي مستقلا و تعرض الكشي لهما دون عبد الله لأن حمدويه ذكر عن أشياخه توثيق الحسين، و جعفر، دون عبد الله. 

استاد:
اولا ظهور کلمات رجالیون که در مقام حصر بودن است.
ثانیا احتمالا نجاشی اشتباه کرده چون «جعفر بن عثمان» که مرحوم نجاشی او را برادر «حسین بن عثمان» می داند «جعفر بن عثمان بن شریک بن عدی الکلابی الوحیدی» می باشد. (رجال النجاشی، ص124، رقم 320) و پیش از این گذشت که نام جد « حماد بن عثمان الناب» و برادرانش « زیاد» میباشد.(اختیار معرفة الرجال ، ص372، رقم 694)  
در میان راویان فقط یک حسین بن عثمان و یک جعفر بن عثمان یافت می شود که نجاشی آنها را اینگونه ترجمه کرده:
نجاشی در ترجمه جعفر بن عثمان می فرماید:
- جعفر بن عثمان بن شريك بن عدي الكلابي الوحيدي ابن أخي عبد الله بن شريك و أخوه الحسين بن عثمان رويا عن أبي عبد الله عليه السلام.
- الحسين بن عثمان بن شريك بن عدي العامري الوحيدي ثقة روى عن أبي عبد الله و أبي الحسن عليهما السلام.
 
3- تعدد جد:
أن جد حماد، الذي ذكره النجاشي: عمرو بن خالد و جد حماد الناب زياد الرواسي. 
پاسخ آ خویی:
یمکن أن يكون زياد الرواسي أحد أجداده، و عمرو بن خالد جده الآخر. 
استاد:
اصل یاد کردن با نام جد بالاتر مرسوم بوده، مثل ابن ولید و ابن طاوس و ابن بابویه و...، اما ظهور اولیه در پدر است.

4- تعدد لقب:
مرحوم کلباسی(الرسائل الرجالیه،ج3،ص236) و مرحوم مامقانی (تنقیح المقال، ج24، ص73)اختلاف لقب  حماد بن عثمان الفرازی با حماد بن عثمان الناب را از دلایل مغایرت معنون این دو عنوان دانسته اند. توضیح آنکه لقب اولین حماد الفرازی و لقب دومین حماد الناب میباشد و این تعدد لقب نشانه تعدد اشخاص ملقب به آنها خواهد بود .
پاسخ: مرحوم نجاشی که وصف الفرازی (العرازی) را در مورد حماد بن عثمان بن عمرو بن خالد بیان کرده است این وصف را به عنوان لقب برای او قرار نداده است بلکه آن را به عنوان نسبت مطرح کرده است .(رک رجال النجاشی، ص143، رقم371) 

5-تعدد شهر:
مرحوم نجاشی بلد «حماد بن عثمان الفرازی» را «عرزم» بیان کرده است (رجال النجاشی ،ص143، رقم371)و مرحوم کشی در اختیار معرفة الرجال (ص372، رقم694) بلد «حماد بن عثمان الناب» را « رواس» معرفی کرده است . و اختلاف شهر محل سکونت و یا وطن اصلی دلیل بر تعدد اشخاص ساکن یا متوطن میباشد . 

پاسخ محقق کلباسی: این احتمال وجود دارد که یکی از این دو مکان بخشی از دیگری بوده باشد پس تنافی میان نسبت به « رواس» با نسبت به « عرزم» یا « عرازة» نخواهد بود . (الرسائل الرجالیة ،ج3،ص238 )
پاسخ آ دلپذیر: همانطور که گذشت چه بسا «رواسی» بیانگر نسبت شغلی باشد و به معنای «بائع الرؤوس» استعمال شده باشد. بنابر این معلوم نیست که هر دو کلمه منسوب (الرواسی  و الفرازی) بیانگر نسبت به مکان باشند.

6- اختلاف قبیله مولّی علیهم:
مرحوم شیخ طوسی در رجال خویش در اصحاب امام صادق –علیه السلام – « حماد بن عثمان» را توصیف به « مولی غنی» نموده است. (رجال طوسی، ص186، رقم138)و در همان کتاب « حماد بن عثمان» را در اصحاب امام کاظم – علیه السلام – توصیف به « مولی الازد» نموده است . (رجال الطوسی ،ص334،رقم2) و اختلاف وصف دلیل بر تعدد موصوف میباشد . 
اشکال:
پیش از این گذشت که « مولی غنی» همان « حماد بن عثمان الناب» است و چه بسا « ازد» طائفه ای از « غنی» باشد و یا «غنی» طائفه ای از« ازد» باشد . (الرسائل الرجالیة،ج3،ص238-239)

استاد:
علاوه بر وجوهی که برای تعدد مطرح شد، وجوه دیگری نیز قابل ارائه است:
1. مرحوم خویی در بحث حماد بن عثمان، در ضمن روایتی از ابراهیم بن هاشم از حماد بن عثمان می گوید: حماد در زمان امام کاظم ع در سال 190 ق وفات کرده است. (به تصریح کشی و نجاشی) بنابراین ابراهیم نمی تواند از او روایت کرده باشد. از سوی دیگر شیخ حماد بن عثمان را از اصحاب امام رضا ع دانسته است. پس متعدد هستند.
اشکال:
امام کاظم ع در سال 183 ق از دنیا رفته است. پس آقای خویی اشتباه کرده است. 

2. مرحوم شیخ در رجال در ضمن حماد بن عثمان هیچ اشاره ای به برادرش عبدالله بن عثمان نکرده است و حال آنکه نجاشی در مورد حماد و برادرش عبدالله را از راویان امام صادق ع هستند. پس مشخص می شود شیخ اصلا حماد بن عثمانی که نجاشی مطرح کرده را نمی شناخته است و همین شاهدی است بر اینکه مقصود از ابوالعباس در کلام نجاشی، ابن نوح است، نه ابن عقده؛ زیرا شیخ تمام راویانی که ابن عقده در اصحاب امام صادق ع مطرح کرده را در رجال خود آورده است. بنابراین راویی را که ابن نوح و نجاشی مطرح کرده، شیخ ندیده است. پس اینها دو نفر هستند.

بنابراین حماد بن عثمان متعدد است، اما مشکلی از این جهت نیست، چون هر دو توثیق خاص دارند.


barrasi:
خلید بن اوفی ابوالربیع
رجال‏النجاشي/باب‏الخاء/153 رقم 403 - خليد بن أوفى أبو الربيع الشامي العنزي روى عن أبي عبد الله عليه السلام. له كتاب يرويه عبد الله بن مسكان.
فهرست‏الطوسي/باب‏من‏عرف.../525 رقم 841 - أبو الربيع الشامي. له كتاب.
وجوه عامه
1.	ابتدای سند در فقیه واقع شده است گذشت که اسامی که در ابتدای سند فقه واقع شده است ثقه هستند چرا که صاحبان کتب معتبره اند. 
2.	صفوان از او نقل روایت کرده است. تهذیب، ج4، ص68: (البته در نسخه های موجود با واسطه است و به درد نمی خورد)
3.	اصحاب اجماع از او روایت دارند (عبدالله مسکان، حسن بن محبوب . ...)
4.	در مورد حسن بن محبوب یک تعبیری در فهرست) آمده است كه یعد من الاركان الاربعه كه در زمان امام رضا بودند.
شیخ در عده می گوید مشایخ ثلاثه و اضرابهم لا یرون ولا یرسلون الا عن ثقه . این هم می تواند وجهی باشد که این حسن بن محبوب اضراب آنها بوده است چرا که هم عصر و زمان بودند و در همان رتبه از وثاقت بوده است و اینکه از مشایخ ثلاثه به اضافه او ارکان اربعه را تشکیل می داد و در آن تعبیر عده الاصول شیخ در حق او هم جاری است.
فیه: الف: ادعاست و نمی توان ثابت کرد.
ب: اگر هم ارکان اربعه اینها باشند تنها در مورد آن سه نفر ثابت است و برای حسن ثابت نیست.
5.	در اسناد کافی واقع شده است.
6.	صاحب وسائل گفته است که کثیر الروایه بوده است.
7.	صاحب کتاب بوده است.
8.	روایت اجلا از ایشان
9.از اصحاب امام صادق ع
10. عدم استثناء از روایات محمد بن احمد بن یحیی
11. وقوع در تفسیر قمی
12. افتاء شیخ طبق روایات وی
13. نقل ابن ولید از ایشان
با توجه به تمامیت برخی از وجوه وثاقت وی ثابت می شود.


barrasi:
وثاقت عیسی بن ابی منصور  با توجه به ذیل عبارت شیخ صدوق در طریق خود به عیسی ثابت می شود؛ چون امام صادق  علیه السلام او را از برگزیدگان دنیا و آخرت دانسته و فرموده است.
اسناد شیخ صدوق به عیسی بن ابی منصور: (کتاب من لا يحضره الفقيه، ج‌4، ص: 487)
و ما كان فيه عن عيسى بن أبي منصور فقد رويته عن محمّد بن الحسن- رضي اللّه عنه- عن محمّد بن الحسن الصفّار، عن محمّد بن الحسين بن أبي الخطّاب، عن جعفر بن بشير، عن حمّاد بن عثمان، عن عيسى بن أبي منصور- و كنيته أبو صالح و هو كوفيّ مولى، و حدّثنا محمّد بن الحسن- رضي اللّه عنه- عن محمّد بن الحسن الصفّار، عن يعقوب ابن يزيد، عن ابن أبي عمير، عن إبراهيم بن عبد الحميد، عن عبد اللّه بن سنان، عن ابن أبي يعفور قال: كنت عند أبي عبد اللّه عليه السّلام إذ أقبل عيسى بن أبي منصور فقال لي: «إذا أردت أن تنظر خيارا في الدّنيا خيارا في الآخرة فانظر إليه».


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الميم/359 رقم 964  محمد بن يحيى الخزاز كوفي روى عن أصحاب أبي عبد الله عليه السلام ثقة عين. له كتاب نوادر.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الطاء/207 رقم 550 - طلحة بن زيد أبو الخزرج النهدي الشامي 
و يقال الخزري عامي روى عن جعفر بن محمد عليه السلام. ذكره أصحاب الرجال. له كتاب يرويه جماعة يختلف برواياتهم. أخبرنا الحسين بن عبيد الله قال: حدثنا أحمد بن جعفر قال: حدثنا حميد بن زياد قال: حدثنا محمد بن عبد الله بن غالب قال: حدثنا علي بن الحسن قال: حدثنا محمد بن كليب قال: حدثنا سيف بن عميرة عن منصور بن يونس عن طلحة بن زيد بكتابه. فهرست‏الطوسي/باب‏الطاء/باب‏الواحد/256 رقم372 - طلحة بن زيد له كتاب و هو عامي المذهب إلا أن كتابه معتمد.
با توجه به عبارت شیخ در فهرست که کتاب وی را معتمد دانسته، مشخص می شود خود وی نیز ثقه و مورد اعتماد بوده است.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الميم/421 رقم1129:
 منبه بن عبد الله أبو الجوزاء التميمي 
صحيح الحديث. له كتاب نوادر. أخبرنا أبو الحسين بن أبي جيد قال: حدثنا محمد بن الحسن عن محمد بن الحسن.
از آنجا که صحیح الحدیث می تواند از الفاظ توثیق باشد وثاقت وی ثابت می شود.


barrasi:
هیثم بن ابی مسروق:
رجال نجاشی، ص437، رقم 1175
هيثم بن أبي مسروق أبو محمد و اسم أبي مسروق عبد الله النهدي كوفي، قريب الأمر. له كتاب نوادر. قال ابن بطة: حدثنا محمد بن علي بن محبوب عنه.
رجال‏الكشي/الجزءالأول/الجزءالخامس/372 رقم696  حمدويه قال: لأبي مسروق ابن يقال له [الهیثم] سمعت أصحابي يذكرونهما بخير كلاهما فاضلان.
عبارت یذکرونهما بخیر و فاضل بر مدح  دلالت دارد و شاید بر وثاقت هم دلالت داشته باشد.
وجوه عامه:
1. وقوع در کامل الزیارات
2. روایات اجلا (سعد بن عبدالله، محمد بن حسن صفار، احمد بن محمد بن عیسی، محمد بن علی بن محبوب و...)
3. روایت احمد بن محمد بن عیسی از ایشان
4. تصحیح طریق ثویر بن ابی فاخته توسط علامه که هیثم در آن واقع شده است.
فیه: اگر صحیح دانستن طریق اجتهادی باشد به درد نمی خورد، اما اگر حکایت و شهادت باشد مورد قبول است.
5. کثرت روایت (در طرق بسیاری واقع شده است)
6. وقوع در بشاره المصطفی
7. وقوع در اسناد فقیه
8. در بسیاری از طرق چند قلو واقع شده است که اختلافی بین طرق صحیحه دیگر ندارد. (در طریق شیخ به حسن بن محبوب) پس وی ثقه است.
9. وقوع در کافی
10. نقل صحیح الحدیث (احمد بن ادریس) از ایشان
11. نقل ابن ولید از ایشان (توحید، ص44 و در طریق بن ثویر در مشیخه فقیه)
12. عدم استثناء ابن ولید از کتب محمد بن احمد بن یحیی
13. فتوای شیخ طبق روایات وی (تهذیب، ج5، ص362 و ج1، ص35)
14. عدم اشکال سندی شیخ در روایات وی (الاستبصار فيما اختلف من الأخبار؛ ج‌1، ص: 56)
15. عدم طعن نجاشی در ترجمه وی
16. اکتفای شیخ به ایشان در سند با وجود افراد دیگر (در طریق به حسن بن محبوب)

نتیجه:
با توجه به عبارت یذکرونهما بخیر و فاضل و برخی از وجوه عامه، وثاقت ثابت می شود.


onvan:
احمد بن ابراهیم  نوبختی (کاتب حسین بن روح)

barrasi:
وی کاتب حسین بن روح نائب خاص امام زمان عجل الله فرجه است و توثیق خاص ندارد.
اما از آنجا که در عصر خفقان غیبت صغری به هیچ وجه امکان ندارد که حسین بن روح کاتب یا خادم غیر موثق داشته باشد، می توان وی را ثقه دانست. یعنی کاتبی که قرار است از راز و رمز نائب خاص امام زمان و اسرار امام و سؤال و جوابها مطلع باشد باید ثقه باشد.
آنقدر فضای تقیه در آن زمان شدید بوده که در الغیبة (ص385 ـ384) آمده که حسین بن روح یک خادم را که معاویة را لعن کرد اخراج کرد و در مجلس دیگری حسین بن روح ترتیب فضیلت را اول ابوبکر و سپس عمر و سپس عثمان و سپس علی می داند. با این وضعیت چطور ممکن است خادم یا کاتب نائب امام زمان ثقه نباشد؟ 
بنابراین احمد بن ابراهیم نوبختی  ثقه است. این بحث در مورد عبدالله کوفی (خادم حسین بن روح) نیز جاری است.


barrasi:
رجال‏النجاشي/باب‏الدال/158
418 - داود بن فرقد 
مولى آل أبي السمال الأسدي النصري و فرقد يكنى أبا يزيد كوفي ثقة روى عن أبي عبد الله و أبي الحسن عليهما السلام و إخوته يزيد و عبد الرحمن و عبد الحميد. قال ابن فضال: داود ثقة ثقة. له كتاب رواه عدة من أصحابنا أخبرنا أبو الحسن بن الجندي قال: حدثنا أبو علي بن همام عن عبد الله بن جعفر قال: حدثنا محمد بن الحسين عن صفوان بن يحيى عن داود. و قد روى عنه هذا الكتاب جماعات من أصحابنا رحمهم الله كثيرة منهم أيضا إبراهيم بن أبي بكر محمد بن عبد الله بن النجاشي المعروف بابن أبي السمال أخبرنا أحمد بن عبد الواحد قال: حدثنا علي بن حبشي بن قوني قال: حدثنا محمد بن جعفر الرزاز قال: حدثنا عبد الله بن محمد بن خالد عن إبراهيم بن أبي السمال عن داود.


barrasi:
رجال‏النجاشي، ص42، رقم 85 - الحسن بن موسى الخشاب 
من وجوه أصحابنا مشهور كثير العلم و الحديث له مصنفات منها كتاب الرد على الواقفة و كتاب النوادر و قيل إن له كتاب الحج و كتاب الأنبياء أخبرنا محمد بن علي القزويني قال: حدثنا أحمد بن محمد بن يحيى قال: حدثنا أبي قال: حدثنا عمران بن موسى الأشعري عن الحسن بن موسى. 
 فهرست‏الطوسي، ص127، رقم 171 - الحسن بن موسى الخشاب. 
له كتاب. أخبرنا به عدة من أصحابنا عن أبي المفضل عن ابن بطة عن محمد بن الحسن الصفار عن الحسن بن موسى. 
 وجه بودن را اگر توثیق بدانیم وثاقت ثابت می شود.


barrasi:
رجال‏النجاشي، ص303، رقم828.
العمركي بن علي أبو محمد البوفكي و بوفك قرية من قرى نيشابور. شيخ من أصحابنا ثقة روى عنه شيوخ أصحابنا.


barrasi:
رجال‏النجاشي، ص95، رقم 235 - أحمد بن داود بن علي القمي 
أخو شيخنا الفقيه القمي كان ثقة ثقة كثير الحديث صحب أبا الحسن علي بن الحسين بن بابويه و له كتاب نوادر. 
 فهرست‏الطوسي، ص70، رقم87 - أحمد بن داود بن علي 
أبو الحسين القمي كان ثقة كثير الحديث و صحب علي بن الحسين بن بابويه. و له كتاب النوادر كثير الفوائد. أخبرنا به الحسين بن عبيد الله عن أبي الحسن محمد بن أحمد بن داود عن أبيه.


barrasi:
ابن بطه:
رجال‏النجاشي، ص372، رقم 1019: «محمد بن جعفر بن أحمد بن بطة المؤدب أبو جعفر القمي كان كبير المنزلة بقم كثير الأدب و الفضل و العلم (العلم و الفضل) يتساهل في الحديث و يعلق الأسانيد بالإجازات و في فهرست ما رواه غلط كثير. و قال ابن الوليد كان محمد بن جعفر بن بطة ضعيفا مخلطا فيما يسنده. له كتب‏.»

هر چند بعید نیست نقل ضعف تنها به خاطر ضبط نبودن ایشان باشد. یعنی در نقل حفظی روایات دقت نمی کرده است. اما این عدم ضبط به حجیت روایات و وثاقت ایشان لطمه می زند. چون این خلط چه در سند باشد و چه در متن، باعث می شود ما دیگر به نقل ایشان نمی توان اطمینان کنیم.

علامه ایشان را در قسم اول آورده است. اما ابن داود ایشان را در هر دو قسم آورده است. شاید به خاطر مدح هایش در قسم اول ذکر شده و بخاطر ضعف در قسم دوم آمده است.

وجوه عامه توثیق:
1. وقوع در طرق نجاشی
ایشان در طریق ده ها کتاب واقع شده است.
اشکال مبنایی دارد.

2. وقوع در اسناد بشارة المصطفی
ج2ص159 : وَ بِالْإِسْنَادِ قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو سَهْلٍ سَعِيدُ بْنُ أَبِي سَعِيدٍ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ بُطَّةَ حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ أَبَانٍ الْأَصْفَهَانِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ دَاوُدَ حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِسْحَاقَ حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ عَنْ مَعْرُوفِ بْنِ خَرَّبُوذَ عَنْ أَبِي الْفَضْلِ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ...
اشکال: علاوه بر اشکال مبنایی، از نظر صغروی معلوم نیست محمد بن احمد بن بطه ای که در این روایت و روایت ص92 آمده همان محمد بن جعفر بن احمد بن بطه مورد بحث ما باشد، شاید عموی ایشان است. بله، احتمال هم دارد خود ایشان باشد که به جدش نسبت داده شده است.

3. مشایخ بعد از کلینی
اثبات صغری: ایشان هم طبقه با کلینی بوده است. و دلیل بر شهرت ایشان این است که نجاشی در موردش می فرماید:  كان كبير المنزلة بقم. پس فرمایش شهید ثانی در الرعایة که مشایخ مشهور بعد از کلینی را مشهور به وثاقت دانسته شامل ایشان می شود.
اشکال:
همین که ابن ولید ایشان را تضعیف کرده برای این وجه مشکل ایجاد می کند.

4. کثرت روایت
اثبات صغری: چون در طرق شیخ در فهرست و نجاشی به ده ها کتاب واقع شده است.
اشکال مبنایی دارد.

5. شیخ الاجازه بودن ابن بطه
اثبات صغری: نجاشی در رقم  1019 در ترجمه ابوالمفضل فرموده:  و قال أبو المفضل محمد بن عبد الله بن المطلب: حدثنا محمد بن جعفر بن بطة و قرأنا عليه و أجازنا ببغداد في النوبختية و قد سكنها.
اشکال مبنایی دارد.

6. روایت اجلاء و ثقات از ایشان
افرادی مثل حسن بن حمزه علوی، احمد بن داود قمی، سلامه بن محمد، علی بن حاتم قزوینی، ابن قولویه و ... از ایشان روایت دارند. 
اشکال مبنایی دارد.

7. وقوع در اسناد چند قلو: 
ابن بطه در طریق شیخ به دهها کتاب واقع شده است که شیخ به آنها طرق دیگری نیز دارد. و شیخ متعرض اختلاف نسخه نشده است و این نشان می دهد ابن بطه و سایر افرادی که در این طرق واقع شده اند(از جمله ابوالمفضل)، انسانهای موثق و دقیقی بوده اند. به عنوان مثال در طرق محمد بن علی بن محبوب، سعدان بن مسلم، حسین بن مختار قلانسی، احمد بن محمد بن خالد و دهها طریق دیگر به عنوان یکی از طرق، ایشان است و هیچ اختلاف نسخه ای توسط شیخ نقل نشده، پس معلوم می شود وی راوی ثقه ای است. 

8. عبارت نجاشی در ترجمه سلامة بن محمد بن اسماعیل
نجاشی ایشان را نظیر ابن ولید و ابن بابویه و .... دانسته است.
رجال‏النجاشي/باب‏السين/192، رقم514 - سلامة بن محمد بن إسماعيل بن عبد الله بن موسى بن أبي الأكرم أبو الحسن الأرزني خال أبي الحسن بن داود شيخ من أصحابنا ثقة جليل روى عن ابن الوليد و علي بن الحسين بن بابويه و ابن بطة و ابن همام و نظرائهم.

9. شیخ بلاواسطه ابن قولویه
شیخ صدوق در خصال و توحید با واسطه جعفر بن محمد بن مسرور (ابن قولویه) از ایشان روایت دارد. وسائل‏الشيعة/27/260 و وسائل‏الشيعة/28/342 روایت دارد.
نجاشی در ترجمه علی بن محمد بن جعفر بن مسرور می نویسد: 
رجال نجاشی، ص262، رقم 685  علي بن محمد بن جعفر بن موسى بن مسرور أبو الحسين يلقب أبوه مملة. روى الحديث و مات حديث (حدث) السن لم يسمع منه. له كتاب فضل العلم و آدابه أخبرنا محمد و الحسن بن هدية قالا: حدثنا جعفر بن محمد بن قولويه قال: حدثنا أخي به.‏

 و در ترجمه جعفر بن محمد بن قولویه می نویسد:
رجال‏النجاشي/باب‏الجيم/123رقم 318 - جعفر بن محمد بن جعفر بن موسى بن قولويه أبو القاسم و كان أبوه يلقب مسلمة من خيار أصحاب سعد و كان أبو القاسم من ثقات أصحابنا و أجلائهم في الحديث و الفقه روى عن أبيه و أخيه عن سعد

با توجه به این دو ترجمه، به ویژه جمله (حدثنا جعفر بن محمد بن قولويه قال: حدثنا أخي به‏) و اینکه در هر دو مورد نجاشی پدر ایشان را ممله (مسلمه) دانسته است، مشخص می شود علی بن محمد بن جعفر بن مسرور برادر ابن قولویه است. در نتیجه جعفر بن محمد بن مسرور همان ابن قولویه است. 
با توجه به مقدمه کتاب کامل الزیارات مشخص می شود تمام مشایخ بلاواسطه ابن قولویه چه در کامل الزیارات و چه در سایر روایات ثقه است. بنابراین وثاقت ابن بطه ثابت می شود.

نتیجه:
با توجه به تمامیت برخی از وجوه، وثاقت ایشان ثابت می شود. تضعیف ابن ولید نیز مشکلی ایجاد نمی کند. چون اولا تضعیفات ابن ولید حجیت چندانی ندارد، زیرا ایشان اعتقادات خود را (غلوی بودن روایات یا تخلیط) در توثیقات و تضعیفات دخالت می داده است. ثانیا به احتمال قوی تضعیف بخاطر این بوده که ابن بطه قرائت و اجازه را در یک حد می دانسته و به همین خاطر با هم نقل می کرده است و بقیه بین اجازه و قرائت فرق می گذاشتند. به همین دلیل ایشان را تضعیف می کردند. پس وثاقت ابن بطه اثبات می شود.


barrasi:
محمد بن عبدالله بن جعفر حمیری:
توثیق خاص دارد.
                        رجال‏النجاشي/باب‏الميم/354
949 - محمد بن عبد الله بن جعفر بن الحسين بن جامع بن مالك الحميري أبو جعفر القمي 
كان ثقة وجها كاتب صاحب الأمر عليه السلام و سأله مسائل في أبواب الشريعة.

البته شیخ در رجال در من لم یرو سه بار نام ایشان را تکرار کرده و احتمالاً سهو القلم است.
                        رجال‏الطوسي/باب‏ذكرأسماء.../باب‏الميم/439
6271 - 21 - محمد بن عبد الله الحميري 
أبو جعفر قمي. 
                        رجال‏الطوسي/باب‏ذكرأسماء.../باب‏الميم/445
6336 - 86 - محمد بن عبد الله بن جعفر 
الحميري روى عنه أحمد بن هارون الفامي و جعفر بن الحسين روى عنهما محمد بن علي بن الحسين بن بابويه. 
                        رجال‏الطوسي/باب‏ذكرأسماء.../باب‏الميم/448
6374 - 124 - محمد بن عبد الله بن جعفر 
الحميري روى ابن بابويه أبو جعفر عن أحمد بن هارون الفامي عنه.


onvan:
محمد بن جعفر (استاد کلینی و واقع در عده)

barrasi:
محمد بن جعفر:
محمد بن جعفر که در این طبقه واقع شده، می تواند یکی از این سه راوی باشد: 
محمد بن جعفر بن بطه:
در طریق شیخ به برقی واقع شده است. اما از آنجا که کلینی در هیچ جا، از وی روایت ندارد، مشکل ایجاد می شود.
محمد بن جعفر اسدی:
ایشان استاد کلینی است و مرحوم کلینی حدود 80 روایت از او با عناوین مختلف دارد
1.	محمد بن ابی عبدالله  76 روایت
2.	محمد بن ابی عبدالله الکوفی
3.	محمد بن جعفر الاسدی
4.	محمد بن جعفر الکوفی (ممکن است محمد بن جعفر الرزاز باشد)

 نجاشی 1020 - محمد بن جعفر بن محمد بن عون الأسدي أبو الحسين الكوفي 
ساكن الري. يقال له محمد بن أبي عبد الله كان ثقة صحيح الحديث إلا أنه روى عن الضعفاء. و كان يقول بالجبر و التشبيه و كان أبوه وجها روى عنه أحمد بن محمد بن عيسى. 
له كتاب الجبر و الاستطاعة. أخبرنا أبو العباس بن نوح قال: حدثنا الحسن بن حمزة قال: حدثنا محمد بن جعفر الأسدي بجميع كتبه قال: و مات أبو الحسين محمد بن جعفر ليلة الخميس لعشر خلون من جمادى الأولى سنة اثنتي عشرة و ثلاثمائة. و قال ابن نوح: حدثنا أبو الحسن بن داود قال: حدثنا أحمد بن حمدان القزويني عنه بجميع كتبه. 
                        
فهرست: 661 - محمد بن جعفر الأسدي يكنى أبا الحسين. له كتاب الرد على أهل الاستطاعة. أخبرنا جماعة عن التلعكبري عن محمد بن جعفر الأسدي. 
 
رجال من لم یرو 6278 - 28 - محمد بن جعفر الأسدي يكنى أبا الحسين الرازي كان أحد الأبواب. 
 
کتاب الغیبة شیخ:
الغیبة: 415 
"و قد كان‏ في‏ زمان‏ السفراء المحمودين أقوام ثقات ترد عليهم التوقيعات من قبل المنصوبين للسفارة من الأصل. منهم أبو الحسين محمد بن جعفر الأسدي رحمه الله‏" 
و سپس چند روایت در مدح او می آورد
 
الغیبة: 417
«و مات الأسدي على ظاهر العدالة لم يتغير و لم يطعن عليه في شهر ربيع الآخر سنة اثنتي عشرة و ثلاثمائة».
 
ترضی شیخ صدوق و ترجیح روایت مشتمل بر او:
فقیه ج 2 ص 118:
وَ أَمَّا الْخَبَرُ الَّذِي رُوِيَ فِيمَنْ أَفْطَرَ يَوْماً مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ مُتَعَمِّداً أَنَّ عَلَيْهِ ثَلَاثَ كَفَّارَاتٍ‏ فَإِنِّي أُفْتِي بِهِ فِيمَنْ أَفْطَرَ بِجِمَاعٍ مُحَرَّمٍ عَلَيْهِ أَوْ بِطَعَامٍ مُحَرَّمٍ عَلَيْهِ لِوُجُودِي ذَلِكَ‏ فِي رِوَايَاتِ أَبِي الْحُسَيْنِ الْأَسَدِيِّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ‏ فِيمَا وَرَدَ عَلَيْهِ مِنَ الشَّيْخِ أَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عُثْمَانَ الْعَمْرِيِّ قَدَّسَ اللَّهُ رُوحَهُ.
 
 
بنابراین توثیق وی ثابت است
 
نکته: اردبیلی در جامع الرواة گوید وی با محمد بن جعفر الرزاز متحد است که محدث نوری چندین اشکال می گیرد. در الرزاز بیان شد.
 
 بررسی فساد عقیده اش 
 
نجاشی گفته است کان یقول بالجبر و التشبیه- و نیز در رقم 364 - ترجمه حمزة بن القاسم بن علي بن حمزة بن الحسن بن عبيد الله بن العباس بن علي بن أبي طالب [عليه السلام‏] گوید: ... و کتاب الرد علی محمد بن الاسدی 
جواب 
1.	این کلام نجاشی تعارض دارد با ترضی شیخ صدوق و کلام شیخ در غیبة که  مات الأسدي على ظاهر العدالة لم يتغير و لم يطعن عليه 
2.	اگر وی واقعا قائل به جبر و تشبیه بوده است، همانا شاگردش مرحوم کلینی باید بدان واقف می شد.
A.	ربطی به اعتقاد 
3.	کلینی چند روایت از محمد بن ابی عبدالله در بطلان تشبیه و جبر دارد. 
 الكافي: الجزء 1، باب في إبطال الرؤية (9) الحديث 1، و الحديث 11. و باب النهي عن الصفة 10، الحديث 3. و باب النهي عن الجسم و الصورة 11، الحديث 4، و الحديث 6 و 7 و باب الجبر و القدر 30، الحديث 12، و الحديث 13. و باب الاستطاعة 31، الحديث 3 و غير ذلك. 
4.	نجاشی گوید «کتاب الجبر و الاستطاعة» داشته است اما شیخ نام کتاب را «کتاب الرد علی اهل الاستطاعة» آورده است. و بعید است که وی دو کتاب داشته است یکی در جبر و استطاعت و دیگری در رد استطاعة
استاد: با توجه به روایات ایشان در بطلان تشبیه و جبر و از آنجا که وی نمایندگی امام را داشته است، قطعا وی سالم العقیده بوده است. 

محمد بن جعفر الرزاز
وی استاد کلینی است و از بیش از 50 روایت دارد با عناوین
1.	الرزاز
2.	ابوالعباس الرزاز
3.	ابوالعباس الرزاز محمد بن جعفر
4.	ابوالعباس الکوفی
5.	ابوالعباس محمد بن جعفر
6.	ابوالعباس محمد بن جعفر الرزاز
7.	محمد بن جعفر الرزاز
8.	محمد بن جعفر الرزاز الکوفی
9.	محمد بن جعفر ابوالعباس
10.	محمد بن جعفر ابوالعباس الرزاز
11.	محمد بن جعفر ابوالعباس الکوفی 
البته چند روایت هم با عنوان محمد بن جعفر الکوفی دارد اما احتمال دارد که محمد بن جعفر الاسدی باشد، زیرا او هم کوفی است.
 
ترجمه نشده است. اما چندین بار در طرق نجاشی واقع شده است.
آ خوئی15:172 به نقل از کشکول البحرانی 1:187 گوید: (در جامع فقه، رسالة ابی غالب الزراری ص 140):
ابوغالب الزراری در نامه اش به فرزندش محمد بن عبیدالله بن احمد گوید: "جدتي أم أبي فاطمة بنت جعفر بن الحسن بن محمد القرشي النوار مولى لبني مخزوم ... و أخوها أبو العباس محمد بن جعفر الرزاز و هو أحد رواه الحديث و مشايخ الشيعة ... و كان مولد محمد بن جعفر سنة ست و ثلاثين و مائتين و مات ست عشرة و ثلاثمائة (316) و سنه ثمانون سنة، و كان من محله في الشيعة أنه كان الوافد عنهم إلى المدينة عند وقوع الغيبة سنة ستين و مائتين و أقام بها سنة و عاد و قد ظهر له من أمر الصاحب ع ما احتاج إليه و أمه و أم أخته فاطمة جدتي بنت محمد بن عيسى القيسي النستري"
 
نکته: اتحاد او با اسدی
مرحوم اردبیلی در جامع الرواة او را با محمد بن جعفر الاسدی متحد دانسته است
اشکالات محدث نوری خاتمة مستدرک 6:348
1.	کنیه اسدی، ابو الحسین است و کنیه رزاز ابوالعباس
2.	او محمد بن جعفر بن محمد بن عون است و این محمد بن جعفر بن محمد بن الحسن
3.	او اسدی کوفی است و این قرشی مخزومی
4.	اسدی در سال 312 مرحوم شده و رزاز در 316
5.	اسدی ساکن ری بوده است و غالب رواتش اهل ری هستند و رزاز ساکن کوفه بوده است و در آنجا مرحوم شده
6.	ابوغالب زراری اشاره ای به کتاب جبر و استطاعت که نجاشی برای اسدی گفته است نکرده است
7.	نجاشی چندین کتاب را از طریق شیخ مفید، عن ابی غالب عن محمد بن جعفر الرزاز نقل میکند 
و طریق خودش به کتب اسدی ابن نوح، عن الحسن بن حمزة، و یک طریق دیگر است، 
و اگر ایندو متحد بودند، سزاوار بود که همان طریق اول را بگوید که اجل است.
8.	نجاشی در ترجمه اسدی گوید پدرش از وجوه بود. و اگر پدر رزاز هم از وجوه بود، ابوغالب به این نکته اشاره می کرد زیرا در صدد بیان فضائل قبیله اش بوده است.
9.	و ...
آ خوئی 15:173 همین نظر را دارد و برخی وجوه را گفته است و در نهایت گوید چون هر دو ثقه هستند و بحث خیلی مهم نیست"
استاد:
هر چند کتاب ابوغالب ثابت نیست و بیشتر این وجوه ثابت نمی شود، اما به هر حال اتحاد قابل اثبات نیست.
 
وجوه عامه
1.	شیخ محمدون ثلاث (شیخ کلینی
2.	وقوع در کافی
a.	در ضمن عده(اگر این باشد)
b.	در اول سند حدود 50 مورد
3.	وقوع در کامل الزیارات (بیش از 60 مورد بلاواسطه)
5.	وقوع در بشارة المصطفی (5 روایت)
6.	وقوع در طرق نجاشی
a.	به بشر بن سلام رقم 286
b.	به خالد بن یزید رقم 394
c.	به داود بن فرقد رقم 418
d.	به داود بن محمد رقم 427
e.	و ...
7.	وقوع در مزار ابن مشهدی، ص541
8.	اشکال سندی نکردن تهذیب، ج7، ص173
9.	اسناد چند قلو اگر جزو عده بودن ثابت باشد.
10.	حساب احتمالات در مورد مروی عنه های کلینی

نتیجه: با توجه تمامیت برخی از این وجوه به ویژه کامل الزیارات، وثاقت ثابت است.

نکته:
کلینی تنها از اسدی و رزاز روایت دارد، اما نقل این دو از احمد بن محمد بن خالد ثابت نیست و ابن بطه هر چند از احمد روایت دارد، اما نقل کلینی از ایشان معلوم نیست؛ از طرف دیگر رزاز با عناوین مختلفش از احمد بن محمد حتی مطلقش روایت ندارد و محمد بن جعفر اسدی با عناوین مختلفش کلا پنج روایت از احمد بن صالح رازی روایت دارد. اما محمد بن جعفر بن بطه هم در طریق سوم شیخ به احمد بن محمد بن خالد در فهرست است و هم دو روایت از ایشان دارد. (وسایل، ج5، ص51 و ج16، ص20)
بنابراین در عده من اصحابنا معلوم نمی شود کدامیک مراد است، البته با توجه به مبنای استاد در مورد اینکه هر سیزده نفر عده برای هر سه نفر هستند و در عده از سهل، محمد بن ابی عبدالله واقع شده، که همان اسدی است، مشخص می شود مقصود از محمد بن جعفر در عده برقی نیز محمد بن جعفر اسدی مراد است.
علاوه بر این، از آنجا که وثاقت هر سه ثابت شد، مشکلی وجود ندارد.


barrasi:
محمد بن الحسن الاشعری:
رجال‏الطوسي/أصحاب‏أبي‏الحسن.../باب‏الميم/366
5439 - 52 - محمد بن الحسن بن أبي خالد القمي الأشعري.
وجوه عامه:
1. روضه المتقین: وصی سعد بن سعد اشعری بوده است. وصایت ایشان دلالت بر وثاقت وی داشته است.
اثبات وصایت سعد بن سعد:
تهذيب الأحكام، ج‌9، ص: 226‌
888- 38- عَلِيُّ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أُورَمَةَ الْقُمِّيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الْأَشْعَرِيِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي الْحَسَنِ ع جُعِلْتُ فِدَاكَ إِنِّي سَأَلْتُ أَصْحَابَنَا عَمَّا أُرِيدُ أَنْ أَسْأَلَكَ فَلَمْ أَجِدْ عِنْدَهُمْ جَوَاباً وَ قَدِ اضْطُرِرْتُ إِلَى مَسْأَلَتِكَ وَ إِنَّ سَعْدَ بْنَ سَعْدٍ أَوْصَى إِلَيَّ فَأَوْصَى فِي وَصِيَّتِهِ حُجُّوا عَنِّي مُبْهَماً وَ لَمْ يُفَسِّرْ فَكَيْفَ أَصْنَعُ قَالَ يَأْتِيكَ جَوَابِي فِي كِتَابِكَ فَكَتَبَ ع يَحُجُّ مَا دَامَ لَهُ مَالٌ يَحْمِلُهُ.
الاستبصار فيما اختلف من الأخبار، ج‌2، ص: 319‌
1130- 2- فَأَمَّا مَا رَوَاهُ مُوسَى بْنُ الْقَاسِمِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي نَجْرَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ (الحسن) أَنَّهُ قَالَ لِأَبِي جَعْفَرٍ ع جُعِلْتُ فِدَاكَ قَدْ اضْطُرِرْتُ إِلَى مَسْأَلَتِكَ فَقَالَ هَاتِ فَقُلْتُ سَعْدُ بْنُ سَعْدٍ أَوْصَى حُجُّوا عَنِّي مُبْهَماً وَ لَمْ يُسَمِّ شَيْئاً وَ لَا نَدْرِي كَيْفَ ذَلِكَ قَالَ يُحَجُّ عَنْهُ مَا دَامَ لَهُ مَالٌ.
اشکالات:
1. روایت از خود محمد بن حسن است و دوری می شود.
2. آقای خویی: وصایت دال بر وثاقت نیست.
استاد: درست است که ضابطیت با وصایت ثابت نمی شود، اما قطعا وصیت به دروغگو نمی شود. ضابطیت هم با اصل عقلایی ثابت می شود. بله، بخاطر نقل روایت از خودش، اصل وصایت ثابت نمی شود.

2. استناد به روایتی در کافی
الكافي (ط - الإسلامية) ؛ ج‏1 ؛ ص53
15- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ أَبِي خَالِدٍ شَيْنُولَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ الثَّانِي ع جُعِلْتُ فِدَاكَ إِنَ‏ مَشَايِخَنَا رَوَوْا عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ وَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع وَ كَانَتِ التَّقِيَّةُ شَدِيدَةً فَكَتَمُوا كُتُبَهُمْ وَ لَمْ تُرْوَ «1» عَنْهُمْ فَلَمَّا مَاتُوا صَارَتِ الْكُتُبُ إِلَيْنَا فَقَالَ حَدِّثُوا بِهَا فَإِنَّهَا حَقٌّ.
تقریب استدلال:
تقریب اول (محدث نوری): با این روایت کثرت روایت محمد بن حسن ثابت می شود.
فیه: از کجا معلوم او هم نقل کرده است. علاوه بر اینکه راوی خود اوست و دوری است.
تقریب دوم (مامقانی): دستور امام ع به نقل روایت، تلازم عرفی دارد با لزوم قبول مردم وگرنه لغو می شود. مثل استدلال به آیه نفر برای حجیت خبر واحد. پس وثاقت وی ثابت می شود.
استاد:
اولا در برخی از نسخ خطی به جای «حدثوا بها»، «خذوا بها» دارد.
ثانیا راوی این روایت خود محمد بن حسن است و دوری است.
ان قلت (محدث نوری): از آنجا که این روایت در کافی وارد شده، روایت صحیحه و معتبر است و اطمینان به صدورش داریم، وصایت ثابت می شود.
قلت: صحت تک تک روایات کافی قابل قبول نیست.
ثالثا سوال این است که کتاب به دست ما ها رسیده و این عموم مردم معلوم نیست که هستند؛ثقه هستند یا نه، جواب هم که می گوید: حدثوا به، که عموم است ناظر به وثاقت یا عدم وثاقت نیست و تنها از حیث وجاده بودن آن مانعیتی وجود ندارد.
تقریب سوم: امام ع به فرد دروغگو نمی گوید: شما بروید حدیث نقل کنید. پس این دستور ملازم با وثاقت راوی است.
اشکال:
همان اشکالات تقریب دوم نیز بر این تقریب نیز وارد است.

3. روایت اجلا
حسین بن سعید، عباس بن معروف، احمد بن محمد بن عیسی، علی بن مهزیار و...

4. روایت احمد بن محمد بن عیسی از ایشان (کافی، ج7، ص99)

5. وقوع در اسناد کافی 

6. وقوع در اسناد فقیه
من لا يحضره الفقيه، ج‌4، ص: 316‌
بَابُ مِيرَاثِ وَلَدِ الزِّنَا
5681 رَوَى الْحُسَيْنُ بْنُ سَعِيدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ أَبِي خَالِدٍ الْأَشْعَرِيِّ 2 قَالَ كَتَبَ بَعْضُ أَصْحَابِنَا إِلَى أَبِي جَعْفَرٍ الثَّانِي ع مَعِي يَسْأَلُهُ عَنْ رَجُلٍ فَجَرَ بِامْرَأَةٍ فَحَمَلَتْ ثُمَّ إِنَّهُ تَزَوَّجَهَا بَعْدَ الْحَمْلِ فَجَاءَتْ بِوَلَدٍ وَ الْوَلَدُ أَشْبَهُ خَلْقِ اللَّهِ بِهِ فَكَتَبَ ع بِخَطِّهِ وَ خَاتَمِهِ الْوَلَدُ لِغَيَّةٍ لَا يُورَثُ 3
الف. مقدمه فقیه که می گوید: احکم بصحته
ب. جزو راویان کتب مشهوره و معول علیه (کتاب حسین بن سعید) واقع شده است. 

7. مکاتبه کردن با امام ع، که دال بر توجه امام بر ایشان است.
استاد: دلیل بر وثاقت نیست. ائمه ع جواب هر کس سوال می کردند پاسخ می داد.

8. وقوع در طرق نجاشی (طریق ادریس بن عبدالله، رقم259)

9. عدم طعن شیخ به روایات در استبصار (استبصار، ج2، ص77)
استاد: شیخ در همین روایت به مرفوعه بودن خود روایت اشکال نکرده است.

10. روایت بنی فضال (تهذيب الأحكام، ج‌9، ص226‌)

11. کثیر الروایه (در ذیل وجه دوم گذشت و در طرق کتب و روایات هم واقع شده)

12. نقل صحیح الحدیث از ایشان 
احمد بن ادریس، در کافی، ج7، ص99، چون احمد بن ادریس جزو عده از احمد بن محمد بن عیسی است

13. نقل محمد بن احمد بن یحیی و عدم استثناء ابن ولید (تهذیب، ج7، ص253)

14. روایت قمیون از ایشان (احمد بن محمد بن عیسی و شیخ صدوق و...)

15. اعتماد عباس بن معروف به ایشان
تهذیب، ج9، ص198
«790»- 22- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ قَالَ: كَانَ لِمُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ أَبِي خَالِدٍ غُلَامٌ لَمْ يَكُنْ بِهِ بَأْسٌ عَارِفٌ يُقَالُ لَهُ مَيْمُونٌ فَحَضَرَهُ الْمَوْتُ فَأَوْصَى إِلَى أَبِي الْفَضْلِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ بِجَمِيعِ مِيرَاثِهِ وَ تَرِكَتِهِ أَنِ اجْعَلْهُ دَرَاهِمَ وَ ابْعَثْ بِهَا إِلَى أَبِي جَعْفَرٍ الثَّانِي ع وَ تَرَكَ أَهْلًا حَامِلًا وَ إِخْوَةً قَدْ دَخَلُوا فِي الْإِسْلَامِ وَ أُمّاً مَجُوسِيَّةً قَالَ فَفَعَلْتُ مَا أَوْصَى بِهِ وَ جَمَعْتُ الدَّرَاهِمَ وَ دَفَعْتُهَا إِلَى مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ وَ عَزَمَ رَأْيِي أَنْ أَكْتُبَ إِلَيْهِ بِتَفْسِيرِ مَا أَوْصَى بِهِ إِلَيَّ وَ مَا تَرَكَ الْمَيِّتُ مِنَ الْوَرَثَةِ فَأَشَارَ عَلَيَّ مُحَمَّدُ بْنُ بَشِيرٍ وَ غَيْرُهُ مِنْ أَصْحَابِنَا أَنْ لَا أَكْتُبَ بِالتَّفْسِيرِ وَ لَا احْتَاجَ إِلَيْهِ فَإِنَّهُ يَعْرِفُ ذَلِكَ مِنْ غَيْرِ تَفْسِيرِي فَأَبَيْتُ إِلَّا أَنْ أَكْتُبَ إِلَيْهِ بِذَلِكَ عَلَى حَقِّهِ وَ صِدْقِهِ فَكَتَبْتُ وَ حَصَّلْتُ الدَّرَاهِمَ وَ أَوْصَلْتُهَا إِلَيْهِ ع فَأَمَرَهُ أَنْ يَعْزِلَ مِنْهَا الثُّلُثَ يَدْفَعَهَا إِلَيْهِ وَ يَرُدَّ الْبَاقِيَ عَلَى وَصِيِّهِ يَرُدُّهَا عَلَى وَرَثَتِهِ.
تقریب استدلال:
از صدر این روایت استفاده می شود که عباس بن معروف به امانتداری محمد بن حسن اعتماد داشته است. همچنین ذیل روایت که عباس دستورات امام که ایشان نقل کرده را قبول می کند و به ضرس قاطع به امام ع نسبت می دهد خود نشانه اعتماد به ایشان است. بنابراین وی فردی ثقه است.
استاد:
این وجه می تواند وجه تامی باشد که وثاقت محمد بن حسن را اثبات کرد. البته در مورد صدر اشکال این است که می دانستند امام ع علم غیب داشته و نمی توانستند دروغ بگویند. اما به هر حال ذیل دلالت تام دارد. زیرا قاصد امام ع بودن دلالت بر وثاقت دارد.

16. حساب احتمالات و داب راویانی که از ایشان روایت دارند
فیه: با بررسی راویان از ایشان مثل حسین بن سعید و عباس بن معروف و احمد بن محمد بن عیسی از ضعاف و مجاهیل روایات فراوانی دارند. پس با این وجه نمی توان وثاقت محمد بن حسن اشعری را ثابت کرد.

نتیجه:
با توجه به تمامیت وجه پانزدهم و مجموع وجوه می توان اطمینان به وثاقت ایشان پیدا کرد.


barrasi:
رجال شیخ:
«حمزة بن محمد القزويني العلوي يروي عن علي بن إبراهيم و نظرائه روى عنه محمد بن علي بن الحسين بن بابويه.» (رقم 6014)

و هذا الشيخ لم يوثّق في كتب الرّجال، إذ لم يتعرّض له إلاّ الشيخ رحمه‏ الله في رجاله من دون توثيق و تضعيف، 
و لكنّه يمكن أن يستدلّ على وثاقته بوجوه:

1- ترضّي الصدوق رحمه‏ الله و طلب الرحمة له:
الفقيه، ج 4، ص 21، طريقه إلى أبي النمير؛ و ص 50، طريقه إلى الحسن بن قارن؛ و عيون الأخبار، ج 1، ص 228، الباب 22،ح 5؛ و التوحيد، ص 97، 105، 131،144، 170، 333.  
امالی ص266و 336(رضوان الله علیه)
ثواب الاعمال ص27و48و61و82 (ره)
این حجم از ترضی در میان مواردی که نام ایشان را ذکر کرده، کثرت به شمار می رود و با همین وجه وثاقت ایشان ثابت می شود.

2- كونه من مشايخ الصدوق رحمه‏ الله

3-وقوع در اسناد فقیه: 
در مقدمه فرموده:‌ قصدت إلی إیراد ما اُفتی به و أحکم بصحته، و أعتقد فیه أنّه حجّة فیما بینی و بین ربی...
طریق صدوق به حسن بن قازن و شعیب بن واقد و ابی النمیر، منحصر است در ایشان.

4 - اقتصار الصدوق رحمه ‏الله عليه في بعض طرقه:
الفقيه، ج 4، ص 21، طريقه إلى أبي النمير؛ و ص 50، طريقه إلى الحسن بن قارن؛ و ص 114، طريقه إلى شعيب بن واقد. 

5 - كونه كثير الرواية:
لوقوعه في طرق الصدوق إلى أبي النمير و الحسن بن قارن و شعيب بن واقد كما في الفقيه، ج 4، ص 21، 50، 114، المشيخة؛ و رواية الصدوق عنه في الأمالي، ص 210، المجلس 44؛ و العيون، ج 1، ص 52، الباب 6، ح 18؛ و ص 227، الباب 27، ح 5؛ و ج 2، ص 6، الباب 30، ح 13؛ و ص 159، الباب 40، ح 24؛ و وقوعه في طرق الشيخ إلى الريّان  بن الصلت في الفهرست، ص 129؛ و إلى عليّ بن إبراهيم في ص 152؛ و إلى عبد اللّه‏ بن يحيى الكاهلي فى ص 168؛ و إلى الفضل بن شاذان في ص 199؛ و إلى محمّد بن أبي عمير في ص 219؛ و إلى يونس بن عبد الرحمن في ص 266.

6-وقوع در اسناد بشاره المصطفی ج2ص19

7-وقوع در اسناد مزار مشهدی ص31

8-وثاقت راویان و مشایخ مشهور بعد از کلینی طبق فرمایش شهید ثانی

9-امام زاده بودن

10-مقارنة الشخص براوٍ آخر بلا تعرض للاختلاف (اسناد دو قلو)
شیخ در فهرست، کتب و روایات علی بن ابراهیم و عبدالله بن یحیی کاهلی و عبدالله بن میمون و فضل بن شاذان و محمد بن ابی عمیر و وصیت محمد بن حنفیه را از چند طریق(از جمله از طریق حمزه بن محمد) نقل می کند. بدون اینکه متذکر اختلافی در این نقل ها بشود. این وجه هم نشانه وثاقت حمزه بن محمد است.

11- معروف بودن بدون ورود قدح طبق مبنای آقای تبریزی

12- عبارت صدوق در عیون که می گوید: فلان سند به نظر من اصح است، پس سند دوم که حمزه در آن وارد شده هم صحیح است. (عیون، ج2، ص127)
منتهى المقال في أحوال الرجال، ج‏5، ص: 241
و قال المقدّس التقي في حواشي النقد[1]: يظهر من العيون توثيقه في ذكر رسالة المأمون و كذا توثيق أبيه‏[2].
و لم أجد ذلك، و الذي في الموضع المذكور من الكتاب المزبور بعد ذكر رواية عن عبد الواحد بن محمّد بن عبدوس‏[3] هكذا: و حدّثني بذلك حمزة بن محمّد بن أبي جعفر[4] بن محمّد بن زيد بن علي بن الحسين عليه السلام، قال: حدّثني أبو نصر قنبرة[5] بن علي بن شاذان، عن أبيه، عن الفضل بن شاذان. إلى أن قال: و حديث عبد الواحد بن محمّد بن عبدوس رضي اللَّه عنه عندي أصحّ‏[6]، انتهى. و لعلّه رحمه اللَّه‏[7] استفاد التوثيق من قوله: أصحّ بأنّ أصحيّة ذلك تستلزم صحّة هذا، و هو كما ترى، أو ممّا مرّ ذكره عنه في عبد الواحد[8]، و هو كسابقه، فراجع و تأمّل.

فیه: اصح در لسان قدما تنها وثاقت نبوده است.

با توجه به تمامیت برخی از وجوه، وثاقت و حتی جلالت قدر ایشان ثابت می شود.


barrasi:
رجال شیخ:
قنبرة بن عليّ بن شاذان،
يكنى أبا نصر، روى عن أبيه، عن الفضل بن شاذان، روى عنه حمزة بن محمّد العلوي الذي روى عنه ابن بابويه. (رقم 6242)

رجال ابن داوود:
بالنون و الياء المثناة تحت فالزاي و في نسخة بالنون فالباء المفردة تحت و بهذا قيده الشيخ أبو جعفر بخطه بن علي بن شاذان يكنى أبا نصر لم [جخ‏] روى عن أبيه عن الفضل بن شاذان و روى أيضا عن (عنه) حمزة بن محمد العلوي جليل القدر. (رقم 1207)

وجه اول: همین عبارت ابن داود دال بر جلالت قدر و وثاقت ایشان است.
استاد:
معلوم نیست این جلیل القدر برای خود قنبر است یا برای حمزه، ولی به احتمال قوی جلیل القدر برای نفر بعدی (قاسم بن علاء) باشد، که «و کان جلیل القدر» دارد. چرا که خود ابن داود برای کسی از خودش توثیق و جلیل و... نمی آورد. چزا که رمز (جخ) را برای این جمله آورده است.

وجه دوم: شیخ در ترجمه حمزه بن محمد علوی می نویسد: 
«حمزة بن محمد القزويني العلوي يروي عن علي بن إبراهيم و نظرائه» (رقم 6014)
نظیر علی بن ابراهیم بودن قطعا مساوی با جلالت قدر و وثاقت است.

استاد: نظیر بودن به معنای هم عصر بودن است و بر فرض هم جلالت باشد، دلیلی نداریم که همه مروی عنه هایش در این حد باشند.

وجه سوم: عبارت صدوق در عیون که می گوید: فلان سند به نظر من اصح است، پس سند دوم که قنبر در آن وارد شده هم صحیح است. (عیون، ج2، ص127)
منتهى المقال في أحوال الرجال، ج‏5، ص: 241
و قال المقدّس التقي في حواشي النقد[1]: يظهر من العيون توثيقه في ذكر رسالة المأمون و كذا توثيق أبيه‏[2].
و لم أجد ذلك، و الذي في الموضع المذكور من الكتاب المزبور بعد ذكر رواية عن عبد الواحد بن محمّد بن عبدوس‏[3] هكذا: و حدّثني بذلك حمزة بن محمّد بن أبي جعفر[4] بن محمّد بن زيد بن علي بن الحسين عليه السلام، قال: حدّثني أبو نصر قنبرة[5] بن علي بن شاذان، عن أبيه، عن الفضل بن شاذان. إلى أن قال: و حديث عبد الواحد بن محمّد بن عبدوس رضي اللَّه عنه عندي أصحّ‏[6]، انتهى. و لعلّه رحمه اللَّه‏[7] استفاد التوثيق من قوله: أصحّ بأنّ أصحيّة ذلك تستلزم صحّة هذا، و هو كما ترى، أو ممّا مرّ ذكره عنه في عبد الواحد[8]، و هو كسابقه، فراجع و تأمّل.

استاد: اصح در لسان قدما تنها وثاقت نبوده است.

وثاقت ایشان قابل اثبات نیست.


barrasi:
علی بن شاذان
بیشتر وجوهی که در مورد پسر ایشان که راوی بیشتر روایاتش هم می باشد، در مورد ایشان نیز می آید و در نتیجه وثاقت ایشان نیز قابل اثبات نیست.


barrasi:
ابومحمد جعفر بن نعیم بن شاذان:

وجوه عامه:
1. کثرت ترضی شیخ صدوق 
از 13 مورد که نامش آمده، 9 مورد ترضی و ترحم دارد.

2. مشهورین بدون قدح (مبنای آقای تبریزی)
حاکم به معنای حکومت کردن یا کثرت روایت (مثل اهل سنت) شهرت آور است.
فیه: معلوم نیست شهرت داشته باشد و تنها صدوق روایاتش را نقل کرده است.

3. مشایخ مشهور بعد از کلینی طبق فرمایش شهید ثانی
فیه: معلوم نیست شهرت داشته باشد و تنها صدوق روایاتش را نقل کرده است.

4. استاد مرحوم صدوق بودن (قمی ها، نقل جلیل القدر و محمدون ثلاث)

5. عبارت صدوق در عیون که می گوید: فلان سند به نظر من اصح است، پس سند دوم که حمزه در آن وارد شده هم صحیح است. (عیون، ج2، ص127)
منتهى المقال في أحوال الرجال، ج‏5، ص: 241
و قال المقدّس التقي في حواشي النقد[1]: يظهر من العيون توثيقه في ذكر رسالة المأمون و كذا توثيق أبيه‏[2].
و لم أجد ذلك، و الذي في الموضع المذكور من الكتاب المزبور بعد ذكر رواية عن عبد الواحد بن محمّد بن عبدوس‏[3] هكذا: و حدّثني بذلك حمزة بن محمّد بن أبي جعفر[4] بن محمّد بن زيد بن علي بن الحسين عليه السلام، قال: حدّثني أبو نصر قنبرة[5] بن علي بن شاذان، عن أبيه، عن الفضل بن شاذان. إلى أن قال: و حديث عبد الواحد بن محمّد بن عبدوس رضي اللَّه عنه عندي أصحّ‏[6]، انتهى. و لعلّه رحمه اللَّه‏[7] استفاد التوثيق من قوله: أصحّ بأنّ أصحيّة ذلك تستلزم صحّة هذا، و هو كما ترى، أو ممّا مرّ ذكره عنه في عبد الواحد[8]، و هو كسابقه، فراجع و تأمّل.

استاد: اصح در لسان قدما تنها وثاقت نبوده است.

نتیجه اینکه طبق وجه اول بعید نیست وثاقت ایشان ثابت باشد.


barrasi:
ابوعبدالله محمد بن شاذان:
با این عنوان در کتب رجالی ترجمه نشده است، ولی مرحوم کشی عنوان زده محمد بن احمد بن نعیم ابوعبدالله الشاذانی، ولی در روایت ذیل آن، محمد بن شاذان آورده است. (رقم 1017) در کتب دیگر هم که این روایت را نقل کرده اند، مثل شیخ مفید و... هم تعبیر محمد بن شاذان دارند.
ظاهرا کشی عنوان را اشتباه زده است، یعنی راوی دیگری داریم با عنوان محمد بن احمد بن نعیم که در رجال شیخ نیز آمده است.

وجوه عامه وثاقت:
1. وکیل بودن ایشان
سید بن طاوس در ربیعه الشیعه مطرح کرده اند.
در کمال الدین، ج2، ص442 روایتی آمده است که در آن، نام ایشان (محمد بن شاذان) جزو وکلایی دانسته که در زمان غیبت صغری امام زمان عج را ملاقات کردند.
با توجه به روایت کشی (ص533، رقم 1017) که در کتب مختلف هم ذکر شده (کافی، ارشاد، الغیبه و ...) نیز که بحث جمع شدن پول امام زمان عج پیش ایشان را نقل کرده، مشخص می شود وکیل بوده است.
فیه: چون در کافی نام محمد بن علی بن شاذان آمده، معلوم نیست وکیل، چه کسی بوده است. چون اثبات وکالت، متوقف بر وحدت محمد بن شاذان است و در صورت تعدد، معلوم نیست کدامیک از آنها وکیل بوده اند. پس با این وجه نمی توان وثاقت کسی را ثابت کرد.

2. روایت اجلا (علان و عطار)
فیه: علاوه بر اشکال کبروی، این وجه هم مثل وجه قبل و وجه های بعدی، متوقف بر وحدت ایشان است.

3. وقوع در اسناد کلینی و خود کافی
فیه: علاوه بر اشکالات کبروی، متوقف بر وحدت است.

4. تایید شیعه بودن وی در توقیع معروف و اما الحوادث الواقعه (کمال الدین، ج2، ص485 (وَ أَمَّا مُحَمَّدُ بْنُ شَاذَانَ بْنِ نُعَيْمٍ فَهُوَ رَجُلٌ مِنْ شِيعَتِنَا أَهْلَ الْبَيْت‏)) همه افرادی که در این توقیع مطرح شده اند، یا وکیل بوده اند و یا ادعای آن را داشته اند. اینکه امام زمان او را تایید کرده، مشخص می شود وی وکیل بوده و مورد اعتماد.
فیه: تنها شیعه بودن ثابت می شود. به همین خاطر درست است که مدحی ثابت می شود، ولی باز متوقف بر وحدت این عنوان است.

5. شیخ در فهرست در ترجمه حیدر بن شعیب می گوید: و له منه اجازه؛ از این عبارت شیخ الاجازه بودن و همچنین کثرت روایت وی ثابت می شود.
فیه: علاوه بر اشکالات کبروی، متوقف بر وحدت است.

6. اگر وحدت ثابت شود، علاوه بر وکیل بودن، مشهوریت هم ثابت می شود و مبنای آقای تبریزی می آید.
فیه: علاوه بر اشکالات کبروی، متوقف بر وحدت است.

بنابراین وثاقت ایشان قابل اثبات نیست.


barrasi:
ابن صلت (احمد بن محمد بن موسی ابن الصلت):

معجم الرجال: أحمد بن محمد بن الصلت = أحمد بن محمد الأهوازي. = أحمد بن محمد بن هارون. 
الأهوازي أبو الحسن:  
 
ـ فهرست شیخ: در ترجمه ابن عقده:
أخبرنا بجميع رواياته و كتبه أبو الحسن أحمد بن محمد بن موسى الأهوازي و كان معه خط أبي العباس (بالإجازة و شرح رواياته و كتبه) عن أبي العباس أحمد بن محمد بن سعيد. 
 
فهرست شیخ: 
در طرق شیخ به افراد متعددی، «احمد بن محمد بن موسی» واقع شده است؛ که در همگی از ابن عقده روایت می کند.
در ترجمه: ابراهیم بن محمد بن ابی یحیی-ابراهیم بن حکم-اسماعیل بن ابی خالد-احمد بن محمد بن موسی-ابان بن تغلب-ابان بن عثمان-احمد بن محمد بن ابی نصر-احمد بن الحسین بن سعید-احمد بن محمد بن سعید-بسطام بن سابور-ثابت بن شریح-حسن بن محبوب-الحسین بن مخارق-زید بن وهب-زیاد بن ابی غیاث-سعد بن طریف-علی بن عبیدالله-عمرو بن میمون-غیاث بن ابراهیم-لوط بن یحیی-معاویه بن عمار-یحیی بن الحسن بن جعفر-
 
فهرست در ترجمه إبراهيم بن محمد بن أبي يحيى :
.... أخبرنا به أحمد بن محمد بن موسى المعروف بابن الصلت الأهوازي قال: أخبرنا أحمد بن محمد بن سعيد بن عقدة الحافظ...
در ترجمه حسن بن محبوب:  أخبرنا أحمد بن محمد بن موسى بن الصلت عن أحمد بن محمد بن سعيد بن عقدة....
 
ـ امالی شیخ طوسی:ج1ص340: 
 «أخبرنا أبو الحسن أحمد بن محمّد بن هارون بن الصلت الأهوازي سماعا منه في مسجده بشارع دار الرقيق ببغداد في سلخ شهر ربيع الأول من سنة تسع و أربعمائة، قال: حدّثنا أحمد بن محمّد بن سعيد»
استبصار ج1ص478:
 أَخْبَرَنِي أَبُو الْحَسَنِ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الصَّلْتِ الْأَهْوَازِيُّ قَالَ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِيدِ بْنِ عُقْدَةَ قَالَ حَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ عُمَرَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ خَالِدٍ مَوْلَى بَنِي الصَّيْدَاءِ أَنَّهُ صَلَّى خَلْفَ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ع عَلَى جِنَازَةٍ فَرَآهُ يَرْفَعُ يَدَيْهِ فِي كُلِّ تَكْبِيرَةٍ.
 
نجاشی:
در طرق نجاشی به افراد متعددی «احمد بن محمد بن هارون» واقع شده که البته در همه آنها احمد بن محمد بن هارون از ابن عقده کتب را نقل کرده است؛
در ترجمه: اسماعیل بن زید الطحان-حسن بن علی بن ابی حمزه-ایوب بن نوح-بشر بن سلیمان-جعفر بن عثمان بن شریک-جابر بن یزید-جفیر بن الحکم-حکم بن سعد اسدی-حارث بن عبدالله -حماد بن ابی طلحه- خلید بن عوفی-خلاد السدی-خطاب بن مسلمه-خیران مولی الرضا علیه السلام-داوود بن ابی یزید-ربیع بن ابی مدرک-زیاد بن مروان-زیاد بن ابی غیاث-سعید بن ابی الجهم-طلاب بن حوشب-عبدالرحمن بن عمرو-علی بن اسباط-علی بن الحسن الطاطری-عیسی بن راشد-محمد بن سلیمان-
 
ـ همچنین یکی دیگر از مشایخ نجاشی،«احمد بن محمد بن موسی» است که نجاشی کتب افراد متعددی را از او نقل می کند(که در هیچکدام از ابن عقده روایت نمی کند) که گاهی با لقب «ابن الجندی» از آن یاد کرده است؛
در ترجمه: احمد بن هلال-احمد بن عامر بن سلیمان-عبدالله بن احمد بن عامر-علی بن اسباط -محمد بن قیس-محمد بن اسلم طبری-محمد بن زرقان-محمد بن ابی بکر-منصور بن العباس-
در ترجمه احمد بن عامر بن سلیمان می فرماید: «احمد بن محمد بن موسی الجندی شیخنا رحمه الله»
در ترجمه علی بن اسباط: «ابوالحسن احمد بن محمد بن موسی بن الجراح الجندی»

استاد: ظاهرا این ابن جندی غیر از ابن صلت است.
 
همچنین نجاشی در طریق دو نفر(ابراهیم بن مهزم -بریه العبادی)، نام «ابن الصلت الاهوازی» را ذکر کرده است که در هر دوی آنها از ابن عقده روایت می کند؛
 
تنقیح المقال:
و عن ميزان الاعتدال: «إنّ أحمد بن محمّد بن أحمد بن موسى بن الصلت‏ الأهوازي سمع المحاملي، و ابن عقدة. و عنه الخطيب، و كان صدوقا صالحا.»
پاورقی تنقیح المقال:
و قال في تاريخ بغداد 4/ 370 برقم 2240: أحمد بن محمّد بن أحمد بن موسى بن هارون بن الصلت، أبو الحسن أهوازي الأصل. مولده ببغداد في سنة أربع و عشرين و ثلاثمائة. سمع القاضي أبا عبد اللّه المحاملي، و محمّد بن مخلّد العطّار، و عبد الغافر بن سلامة الحمصي، و الحسين بن يحيى بن عيّاش القطّان، و محمّد بن جعفر المطيري، و أبا العباس بن عقدة .. إلى أن قال: كتبت عنه، و كان صدوقا صالحا ينزل دار إسحاق، و توفّي يوم الاثنين لثمان خلون من جمادى الآخرة سنة تسع و أربعمائة و دفن من الغد في مقبرة باب التين.
و في شذرات الذهب 3/ 188 في حوادث سنة 409 قال: و فيها ابن الصلت الأهوازي أحمد بن محمّد بن أحمد بن موسى بن هارون بن الصلت ولد سنة أربع و عشرين و ثلاثمائة، و سمع من المحاملي و ابن عقدة و جماعة، و هو ثقة.
ـ توثیق خاص:
صاحب وسائل در امل الامل: فاضل جلیل

 ـ وجوه عامه توثیق:
1- وقوع در بسیاری از طرق نجاشی
فیه: اشکال کبروی

2- جزو مشایخ نجاشی
فیه: اشکال کبروی

3- الوسیط: داشتن اجازه نقل روایت و همه کتب و روایات از ابن عقده (رجالی معروف و محدث بزرگ که 120 هزار روایت حفظ بوده است)
فهرست شیخ: در ترجمه ابن عقده: أخبرنا بجميع رواياته و كتبه أبو الحسن أحمد بن محمد بن موسى الأهوازي و كان معه خط أبي العباس (بالإجازة و شرح رواياته و كتبه) عن أبي العباس أحمد بن محمد بن سعيد.
فیه: اجازه دادن روایات و کتب که دلیل بر وثاقت نیست. نکته قابل توجه اینکه ابن عقده طبق نقل شیخ و نجاشی متوفای 333 یا 332 است و ابن صلت هم طبق نقل تاریخ بغداد 324 است، پس در هنگام اجازه نهایتا ابن صلت 8 یا 9 ساله داشته است. البته ظاهرا اجازه به بچه ها هم رسم بوده است.

4- کثرت روایت
فهرست شیخ: 
در طرق شیخ به افراد متعددی، واقع شده است؛ از جمله
ابراهیم بن محمد بن ابی یحیی-ابراهیم بن حکم-اسماعیل بن ابی خالد-احمد بن محمد بن موسی-ابان بن تغلب-ابان بن عثمان-احمد بن محمد بن ابی نصر-احمد بن الحسین بن سعید-احمد بن محمد بن سعید- بسطام بن سابور- ثابت بن شریح- حسن بن محبوب- الحسین بن مخارق- زید بن وهب- زیاد بن ابی غیاث- سعد بن طریف-علی بن عبیدالله-عمرو بن میمون-غیاث بن ابراهیم- لوط به یحیی- معاویه بن عمار- یحیی بن الحسن بن جعفر
فیه: اشکال کبروی

5- شیخ اجازه و صاحب کرسی درس
از آنچه شیخ طوسی در امالی فرموده اند، معلوم می شود او مسجدی داشته و در آنجا کرسی درس داشته و حدیث قرائت می کرده است.
امالی شیخ طوسی:ج1ص340: 
 «أخبرنا أبو الحسن أحمد بن محمّد بن هارون بن الصلت الأهوازي سماعا منه في مسجده بشارع دار الرقيق ببغداد في سلخ شهر ربيع الأول من سنة تسع و أربعمائة، قال: حدّثنا أحمد بن محمّد بن سعيد»
فیه: هر چند این وجه وجه تامی است، ولی چون شیخ تنها یکی دو ماه اول ورود به بغداد نزد ایشان رفته، معلوم نیست از این وجه، وثاقت وی را ثابت کرد.

6- روایت اجلاء
مثل شیخ و نجاشی

7- شهرت مع عدم ورود قدح فیه
فیه: هر چند شهرت با داشتن خط ابن عقده و ... ثابت نمی شود، اما بعید نیست با کلاس درس در مسجد شهرت فی الجمله ثابت شود.

8- نقل کتب و روایات، توسط ایشان بدون اختلاف نسخه 
نجاشی رقم 450 و 452 و 549 و فهرست شیخ رقم 61 و 62 و 133و 140و 162و737.

فیه: بعید نیست که طرق نجاشی به عناوین کتب نبوده است. چرا که در برخی از موارد که طریق به کتب ذکر می کند و خود تصریح می کند که آن کتاب را ندیده ام. پس نمی توان از عدم ذکر اختلاف نسخه توسط نجاشی، وثاقتی را اثبات کرد. 
رقم 61 که از فهرست نقل شده، کتابی ادبیاتی بوده و روایت نداشته. پس نمی توان با آن چیزی را ثابت کرد. بقیه موارد فهرست هم یک کتاب بیشتر نبوده اند و مروی عنه در همه موارد ابن عقده است، که بعید نیست همه موارد اجازه باشد و قرائت و سماعی نیست که بتوان با نقل واحد و عدم نقل اختلاف نسخه در مورد آن، وثاقت راوی را اثبات کرد.

9- اعتماد ابن غضائری به ایشان
علامه در ترجمه سلیمان نخعی از ابن غضائری در کتاب دیگرش مطلبی را نقل می کند که از ابن صلت تضعیف سلیمان را نقل کرده است.
فیه: اولا کتب ابن غضائری به شهادت شیخ قبل از استنساخ از بین رفته است. ثانیا از عبارت ابن غضائری نمی توان اعتماد وی به ابن صلت استفاده نمی شود. 


10- مشایخ مشهور بعد از کلینی
فیه: شهرتش هم ثابت باشد، امامی بودن راوی هم شرط است، که مذهب ایشان باید مفصلا بررسی شود، که از بررسی آن، مذهب وی مشخص نمی شود. پس این وجه نیز نمی تواند وثاقت ایشان را اثبات کند.

ـ مذهب ابن الصلت:

ادله عامی بودن:
1. اجازه نامه علامه:
اجازه علامه حلی بن ابن زهره: (بحار الانوار ج104ص136: )
و أجزت لهم أدام الله أيامهم أن يرووا عني عن والدي و السيد رضي الدين و جمال الدين ابني موسى بن طاوس عن السيد صفي الدين محمد بن معد الموسوي عن مشايخه المذكورين في هذه الإجازة متصلا عن الشيخ أبي جعفر الطوسي جميع ما يرويه عن رجال العامة منهم أبو الحسين بن بشران المعدل و أبو الفتح بن أبي الفوارس الحافظ و محمد بن محمد بن مخلد و هلال بن محمد الجبار و أبو علي بن شاذان المتكلم و أبو محمد بن فحام بن السرمرائي و من رجال الكوفة أبو الحسين بن خشيش و المقري و القاضي أبو القاسم التنوخي و القاضي أبو الطيب الطبري الجوزي و أبو عمرو بن المهدي روي عن ابن عقدة و أحمد بن محمد بن الصلت الأهوازي روي أيضا عن ابن عقدة.
و من رجال الخاصة الشيخ أبو عبد الله محمد بن محمد بن النعمان المفيد أبو عبد الله الحسين بن عبيد الله الغضائري أبو عبد الله أحمد بن أحمد بن عبدون‏....

اشکال:
تنقیح المقال: يبعد غايته ان يجيز ابو العبّاس(ابن عقده) عاميّا و تعرّض الذهبى لذكره لا يدلّ على كونه عاميا.
جواب:
قاموس الرجال: و قول المصنّف: «يبعد أن يجيز أبو العبّاس عاميّا» غلط، فانّ أبا العبّاس كان زيديّا روى عن الخاصّة و العامّة و رووا عنه، كما عرفت فيه. و قال النجاشي ثمّة: «لقي جماعة من العامّة أجازهم».

استاد:
احتمالا مذهب چند نفری که علامه از اهالی کوفه مطرح کرده، برای ایشان مشخص و معلوم نبوده است، که بین اهالی عامه و خاصه آورده است. به هر حال مبهم است. به همین خاطر با این عبارت نه اثبات عامیت می توان کرد و نه اثبات عدم آن.

2. سکوت ذهبی و خطیب بغدادی عامی در مورد مذهب ایشان
قاموس الرجال: 
قول العلامه «و أحمد بن محمّد بن الصلت الأهوازي» و يدلّ على عاميّته سوى قول العلّامة سكوت الذهبي و الخطيب عن مذهبه.
 
استاد:
هر چند وجه مویدی است، ولی ممکن است چون استادشان بوده، به مذهبش اش اشاره نکرده اند. نکته قابل توجه این که مقبره باب التین که خطیب بغدادی قبر ابن صلت را آنجا دانسته است نزدیک حرم امام کاظم و امام جواد ع بوده است. 


به هر حال عامی بودن ابن صلت یا عدم آن با این دو وجه قابل اثبات نیست.


موید شیعه بودن:
برخی کتابهای ابن عقده که مخالف عقائد اهل سنت است را او نقل کرده: از جمله؛ کتاب الولایه و من روی غدیر خم-کتاب الشوری-كتاب طرق تفسير قول الله عز و جل: إنما أنت منذر و لكل قوم هاد- كتاب طرق حديث النبي صلى الله عليه و آله: أنت مني بمنزلة هارون من موسى‏

استاد:
این مطلب دلیل نمی شود که وی شیعه است. چون اجازه بوده و معلوم نیست محتوای آن را اصلا خوانده باشد. علاوه بر اینکه هم غدیر و هم بقیه روایات مطرح شده، برای اهل سنت قابل توجیه است.

نتیجه اینکه نه وثاقت ایشان و نه مذهب ایشان قابل اثبات نیست.


barrasi:
جعفر بن محمد بن حکیم:
نام وی بدون توثیق و تضعیف در رجال شیخ آمده است، اما برخی از وجوه عامه برای اثبات وثاقت وی می توان اقامه کرد:
متن استاد در مورد ایشان در کتاب الخمس:
جعفر بن محمّد بن حكيم، ذكره الشيخ رحمه‏الله في أصحاب الكاظم عليه‏السلام[1] من دون توثيق و تضعيف؛ و لكنّه اختلف الأصحاب في وثاقته[2] و ضعفه[3] على قولين.
أدلّة وثاقته:
الأوّل: وقوعه في أسناد كامل الزيارات:
قيل[4]: إنّ جعفر بن حكيم وقع في أسناد كامل الزيارات[5]، و قد شهد ابن قولويه على وثاقة من وقع فيها في أوّل كتابه.
و يناقش فيه بعدم تماميّة الكبرى، و تفصيله موكول إلى محلّه.
الثاني: رواية الأجلاّء عنه:
قد يقال: إنّ عدّة من الأجلاّء[6] رووا عنه، و رواية الأجلاّء تدلّ على  اعتبار المروىّ عنه.
و يناقش فيه بما تقدّم[7] من أنّ ربّ جليل يروي عن ضعيف، فلا دلالة فيها على اعتباره.
الثالث: كونه كثير الرواية:
قد يقال: إنّ جعفر بن كثير الرواية[8]، و كثرة الرواية تدلّ على اعتبار الراوي.
ص 482 و قد يناقش فيه بما تقدّم[9]من أنّ ربّ ضعيف كثير الرواية أو أكثر رواية عن ثقة، فلا دلالة فيها على اعتبار الراوي.
الرابع: وقوعه في طريق النجاشي رحمه‏اللهإلى الكتب:
قد يقال: إنّ جعفر بن محمّد بن حكيم وقع في طريق النجاشي إلى كتاب محمّد بن حكيم[10]، و المستفاد من كلامه في مقدّمة كتابه أنّ طرقه إلى الكتب معتبرة، فهو ثقة لا محالة.
و يناقش فيه بما تقدّم[11]من عدم تماميّة الكبرى، فراجع.
الخامس: طلب الرحمة له من الكاظم عليه‏السلام:
قد يقال: إنّ أبا الحسن موسى بن جعفر عليه‏السلام دعا له بالرحمة[12]، و دعاء  الإمام عليه‏السلامتدلّ على وثاقة و لا أقلّ من حسنه و مدحه.
و نوقش فيه أوّلاً بضعف السند، فإنّ عليّ بن محمّد لا يوثّق، و محمّد بن موسى الهمداني ضعيف، على أنّها مرسلة[13].
و يجاب عنه بما تقدّم[14]من اعتماد الكشّي على عليّ بن محمّد الفيروزاني في رجاله، نعم محمّد بن موسى الهمداني ضعيف كما في رجال النجاشي[15].
و ثانياً: أنّ الراوي نفس جعفر بن محمّد بن حكيم، فلا يمكن إثبات وثاقته أو حسنه بهذه الرواية.
و ثالثا: يمكن أن يكون المكاتب عبدالرّحمن بن الحجّاج لا جعفر بن محمّد بن حكيم، فلا صلة له بجعفر بن محمّد.
رابعا: أنّ الدعاء لا تدلّ على الوثاقة و لا الحسن، إذ الدعاء يجوز بل يستحبّ للفاسق أيضا، و تفصيل ذلك موكول إلى محلّه[16].
هذا كلّه في أدلّة وثاقته فهي معارضة بما رواه الكشّي[17]، قال: سمعت حمدويه بن نصير يقول: ص 483 كنت عند الحسن بن موسى أكتب عنه أحاديث جعفر بن محمّد بن حكيم، إذ لقاني رجل من أهل الكوفة ـ سمّاه لي حمدوية و في يدى كتاب فيه أحاديث جعفر بن محمّد بن حكيم، فقال: هذا كتاب من ؟ فقلت: كتاب الحسن بن موسى عن جعفر بن محمّد بن حكيم، فقال: أمّا الحسن فقل فيه ما شئت، و أمّا جعفر بن محمّد حكيم فليس بشيئ.
و لكنّه اُجيب عنه[18]بأنّ الرّجل الجارح لجعفر بن محمّد بن حكيم مجهول، فلا يعتدّ به.
و استشكل فيه[19]بأنّ الآثار تترتّب على المسمّى لا على الاسم، فإذا كان الرّجل يعتمد مثل حمدويه الجليل عليه ـ كما هو ظاهر نقله ـ فأيّ مانع من الاعتماد عليه ؟! و إن كان الكشّي نسي اسمه و سمّاه حمدويه، و كذلك ظاهر الكشّي ترتيب الأثر عليه.
 
[1]- راجع رجال الشيخ، ص 333.
 
[2]- راجع معجم الرّجال، ج        ، ص         .
 
[3]- راجع الوجيرة للمجلسي، ص 147، المطبوعة مع الخلاصة.
 
[4]- راجع معجم الرجال، ج        ، ص          ؛ و مستند العروة الوثقى، ج *، كتاب الخمس، ص 342.
 
[5]- راجع كامل الزيالرات، ص 155، الباب 23، ج 16؛ و ص 427، الباب 81، ج 4.
 
[6]- كالحسن بن موسى الخشاب في كامل الزيارات، ص 427، الباب 81، ح 4؛ و عليّ بن الحسن بن فضّال في الرواية المذكورة في المتن و رجال النجاشي، ص 375، ترجمة محمّد بن حكيم؛ و محمّد بن إسماعيل بن بزيع و أحمد بن محمّد بن خالد في الكافي، ج 6، ص 324، باب بيض الدجاج، ح 1؛ و موسى بن القاسم في التهذيب، ج 5، ص 69، باب المواقيت، ح 25؛ و عبدالرّحمن بن أبي نجران في كامل الزيارات، ص 155، الباب 23، ج 16.
 
[7]- 
 
[8]- و هذا ظاهر من وقوعه في طريق النجاشي في رجاله، ص 357 إلى كتاب محمّد بن حكيم؛ و من رواية الكشّي في رجاله، ص ***، عن حمدويه في كتابته عن الحسن بن موسى أحاديث جعفر بن محمّد بن حكيم، و غير ذلك المذكور في معجم الرّجال، ج **، ص ***.
 
[9]- راجع ص 153، الرواية السابعة عشرة.
 
[10]- راجع رجال النجاشي، ص 357.
 
[11]- راجع ص ***.
 
[12]- قال الكشّي في رجاله، ص 279 في ترجمة هشام بن الحكم: عليّ بن محمّد عن محمّد بن موسى الهمداني عن الحسن بن موسى الخشاب عن غيره عن جعفر بن محمّد بن حكيم الخثعمي قال: اجتمع هشام بن سالم و هشام بن الحكم و جميل بن درّاج و عبد الرحمن بن الحجّاج و محمّد بن حمران و سعيد بن غزوان و نحو من خمسة عشر رجلاً من أصحابنا، فسألوا هشام بن الحكم أن يناظر هشام بن سالم فيما اختلفوا فيه من التوحيد و صفة اللّه‏ «عزّ و جلّ» و غير ذلك...فتكلّما و ساق ما جرى بينهما، و قال: قال عبد الرّحمن بن الحجّاج لهشام بن الحكم: «كفرت و اللّه‏ باللّه‏ العظيم و ألحدت فيه، و يحك ما قدرت أن تشبه بكلام ربّك إلاّ العود يضرب به»، قال جعفر بن محمّد بن حكيم: فكتب إلى أبي الحسن موسى عليه‏السلام يحكي له مخاطبتهم و كلامهم، و يسأله أن يعلّم ما القول  الّذي تدين اللّه‏ به من صفة الجبّار، فأجابه في عرض كتابه: فهمت رحمك اللّه‏، رحمك اللّه‏» إنّ اللّه‏ أجلّ و أعلى و أعظم من أن يبلغ كنه صفته، فصفوه بما وصف به نفسه، و كفّوا عمّا سوى ذلك.
 
[13]- راجع معجم الرّجال، ج 20، ص ***، ترجمة هشام بن الحكم.
 
[14]- راجع ص 385، الرواية السابعة و الأربعين.
 
[15]- رجال النجاشي، ص 338.
 
[16]- راجع معجم الرّجال، ج 1، ص ***، المقدّمة الرابعة.
 
[17]- راجع رجال الكشّي، ص 545.
 
[18]- راجع تنقيح المقال، ج 1، ص 223؛ و معجم الرّجال، ج **، ص ***.
 
[19]- راجع قاموس الرّجال، ج 2، ص 670.


barrasi:
عبدالاعلی مولی آل سام:
عبدالاعلی عنوانی مشترک بین چند نفر است، مهمترین آنها عبدالاعلی بن اعین عجلی و عبدالاعلی مولی آل سام است. که شیخ هر دو را پشت سر هم در رجال مطرح کرده است.
یکی از این افراد، عبدالاعلی مولی آل سام است. وی توثیق خاص ندارد، اما وجوهی عام برای وثاقت ایشان قابل ارائه است:
1. وقوع در اسناد فقیه و ابتدای سند به او (من لا يحضره الفقيه، ج‏1، ص: 229)
2. نقل ابن ابی عمیر از ایشان (علل الشرایع، ج1، ص85)
3. روایت کشی 
و قال الكشي (151): عبد الأعلى مولى آل سام. 
 حمدويه قال: حدثنا محمد بن عيسى بن عبيد عن علي بن أسباط عن سيف بن عميرة عن عبد الأعلى، قال: قلت لأبي عبد الله ع: إن الناس يعيبون علي بالكلام و أنا أكلم الناس، فقال ع، أما مثلك من يقع ثم يطير فنعم و أما من يقع ثم لا يطير فلا.
فیه: اولا معلوم نیست روایت برای مولی آل سام باشد، چون در روایت عبدالاعلی مطلق است. ثانیا راوی خود اوست. ثالثا مساله اعتقادی ربطی به وثاقت ندارد.
4. وقوع در اسناد کافی (ج6، ص546 و 17 مورد دیگر) با تقاریب مختلف
5. نقل اصحاب اجماع از ایشان (حماد بن عثمان، ابان بن عثمان، ابن ابی عمیر)
6. نقل صحیح الحدیث از ایشان (احمد بن ادریس) (کافی، ج3، ص296) و یحیی بن عمران
7. نقل اجلا (حماد بن عثمان، ابان بن عثمان، ابن ابی عمیر، ثعلبه بن میمون، علی بن رئاب، علی بن حسن بن رباط، یحیی بن عمران حلبی، یونس بن عبدالرحمن (ارشاد) و...)
8. صاحب کتاب بودن
9. اصحاب امام صادق ع و وثاقت آنها، چون در رجال ابن عقده بوده است.
10. نقد شیخ نسبت به روایتی که وی قرار گرفته اما از نظر سندی اشکالی نکرده (تهذیب، ح4، ص229)
11. نقل بنی فضال  (تهذیب، ح4، ص229)
12. پاورقی تنقیح: نقل با واسطه جعفر بن بشیر (سند صدوق به عبدالاعلی)
13. پاورقی تنقیح: مفتی به بودن روایات 
14. پاورقی تنقیح: کثرت روایت
15. معروف بودن وی (متکلمی معروف بوده و راوی مشهوری بوده که در اسناد فقیه هم مبدو به سند شده) و عدم ورود قدح

نتیجه اینکه با توجه به تمامیت برخی از این وجوه، مخصوصا دو وجه اول، می توان وثاقت وی را ثابت دانست.


barrasi:
عبدالاعلی بن اعین عجلی:
عبدالاعلی عنوانی مشترک بین چند نفر است، مهمترین آنها عبدالاعلی بن اعین عجلی و عبدالاعلی مولی آل سام است. که شیخ هر دو را پشت سر هم در رجال مطرح کرده است.
یکی از این افراد، عبدالاعلی بن اعین است. وی توثیق خاص ندارد، اما وجوهی عام برای وثاقت ایشان قابل ارائه است:
1. توثیق شیخ مفید در رساله عددیه
و قال الشيخ المفيد في رسالته العددية: هو من فقهاء أصحاب الصادقين ع و الأعلام و الرؤساء المأخوذ عنهم الحلال و الحرام، و الفتيا و الأحكام و الذين لا يطعن عليهم و لا طريق إلى ذم واحد منهم، و هم أصحاب الأصول المدونة و المصنفات المشهورة.
2. وقوع در اسناد تفسیر قمی (ج1، ص204)
3. وقوع در اسناد کافی
4. نقل اصحاب اجماع (حماد بن عثمان، حماد بن عیسی، عبدالله بن بکیر، عبدالله بن مسکان و...)
5. نقل اجلا (حماد بن عثمان، حماد بن عیسی، عبدالله بن بکیر، عبدالله بن مسکان، ثعلبه بن میمون، یونس بن یعقوب و....)
6. اصحاب امام صادق ع و وثاقت آنها، چون در رجال ابن عقده بوده است.
7. میرداماد: اصحاب روایات وی را صحیح دانسته اند (تعلیقه اصول کافی، ص389)
8. ورایت بنی فضال (کافی، ج1، ص61)
9. نقل صحیح الحدیث (تفسیر قمی، ج1، ص204)
10. وقوع در اسناد محمد بن احمد بن یحیی بدون استثناء ابن ولید (تهذیب، ج5، ص361)
11. حمل مضمونی شیخ روایتی را که وی در آن واقع شده و اشکال سندی نکرده (استبصار، ج1، ص179)
12. نقل صحیح الحدیث (احمد بن ادریس)
13. صفوان از وی روایت دارد (کافی، ج4، ص26)
فیه: روایت از عبدالاعلی مطلق است و تنها در فرض اتحاد عبدالاعلی بن اعین و مولی آل سام می توان این وجه و همه وجوه عبدالاعلی مولی آل سام را برای اثبات وثاقت ابن اعین مطرح کرد.

نتیجه: وثاقت ایشان قابل اثبات نیست.


barrasi:
عنبسه:
این عنوان در اصحاب امام صادق ع مشترک بین چند نفر است، که مورد اول و دوم ثقه و بقیه مجهول هستند.

1. عنبسه بن بجاد:
قال النجاشي: عنبسة بن بجاد العابد مولى بني أسد: كان قاضيا ثقه، روى عن أبي عبد الله ع، له كتاب، أخبرنا عنه ابن الجندي، عن ابن همام، عن جعفر بن محمد بن مالك، عن محمد بن الحسين، عن عبد الرحمن بن أبي هاشم عنه بالكتاب. 
و قال الشيخ (545) عنبسة بن بجاد العابد له كتاب أخبرنا به ابن أبي جيد، عن محمد بن الحسن، عن سعد بن عبد الله و الحميري، عن محمد بن الحسين و يعقوب بن يزيد، عن صفوان عن عنبسة. 
و عده في رجاله (تارة) في أصحاب الباقر ع (53) قائلا: عنبسة بن بجاد و أخرى في أصحاب الصادق ع (636) قائلا: عنبسة بن بجاد العابد
و عده البرقي أيضا في أصحاب الصادق ع قائلا: عنبسة بن بجاد العابد، كوفي. 
و قال الكشي (235): عنبسة بن بجاد العابد حمدويه قال: سمعت أشياخي يقولون: عنبسة بن بجاد كان خيرا فاضلا.

2. عنبسه بن مصعب:
عده الشيخ في رجاله (تارة) من أصحاب الباقر ع (54). 
و (أخرى) بزيادة قيد العجلي في أصحاب الصادق ع (633)، 
و (ثالثة) في أصحاب الكاظم ع (30) قائلا: عنبسة بن مصعب روى عن أبي عبد الله ع. 
و عده البرقي في أصحاب الصادق ع، قائلا: عنبسة بن مصعب الشيباني و يقال عجلي، كوفي. 
روى عن أبي عبد الله ع و روى عنه أبو المغراء. 
 كامل الزيارات، الباب 78، في من ترك زيارة الحسين ع، الحديث 2. 
و قال الكشي (210) قال حمدويه: عنبسة بن مصعب ناووسي، واقفي على أبي عبد الله ع و إنما سميت الناووسية برئيس كان لهم يقال له فلان بن فلان الناووس. 

وجوه عامه وثاقت:
1. وی مروی عنه همه مشایخ ثلاث (صفوان و بزنطی و ابن ابی عمیر) است.
2. مروی عنه برخی از اصحاب اجماع (ابان و ابن بکیر) است.
3. نقل اجلا (همان مشایخ ثلاث و اصحاب اجماع و ثعلبه و جعفر بن بشیر و....)
4. وقوع در فقیه و مبدو به سند با ایشان
5. مروی عنه جعفر بن بشیر
6. وقوع در کامل الزیارات البته با واسطه
7. اصحاب امام صادق ع
8. وقوع در مزار مشهدی
9. نقل صحیح الحدیث (احمد بن ادریس) از ایشان
10. وقوع در کلینی با تقاریب مختلف
11. صاحب کتاب بودن (با توجه به مبدو به سند بودن فقیه)
12. عدم اشکال سندی شیخ بر ایشان در تعارض روایات (تهذیب، ج1، ص119؛ استبصار، ج1، ص109)
13. استدلال شیخ به روایات او (تهذیب، ج1، ص43) البته سه روایت است و مستفیضه می باشد و چیزی ثابت نمی شود.
14. در سلسله اسناد بنی فضال واقع شده است.

بنابراین و با تمامیت وجه اول، ایشان ثقه است.

3. عنبسة بن الأزهر: 
الكوفي: من أصحاب الصادق ع، رجال الشيخ (635). 
 
4. عنبسة بن خالد: 
الأسدي من أصحاب الصادق ع، رجال الشيخ (634). 

5. عنبسة بن سعيد: 
البصري أخو أبي الربيع السمان: من أصحاب الصادق ع.  رجال الشيخ (638). 

6. عنبسة الوراق: 
روى عن أبي عبد الله ع و روى عنه سابق السندي، الكافي: الجزء 5، باب بيع المصاحف من كتاب المعيشة 39، الحديث 4. 

7. عنبسة الخثعمي‏:
قال: حكى الوحيد عن كشف الغمّة روايته عنه، و قوله: و كان من الأخيار، قال: سمعت الصادق- عليه السّلام-
أقول: لم يعلم القائل عامّي، أو خاصّي.

8. عنبسة بن حماد: 
  قال ابن داود (1133) من القسم الأول: عنبسة بن حماد، خير فاضل (قر) (ق) (كش). 
أقول: إنه من سهو القلم و ما ذكره تقدم في عنبسة بن بجاد. 
اتحاد یا اختلاف عنبسه بن بجاد و عنبسه بن مصعب:
وجوه تعدد:
تنقيح المقال فى علم الرجال (رحلي)، ج‏2القسم‏الاول، ص: 352
سيّما بعد وضع الكشّى ايّاهما تحت عنوانين نقل توثيق احدهما و تضعيفه الأخر و لا يعقل خفاء الأتّحاد على الكشّى و حمدويه جميعا فالتعدّد اظهر و لذا عدّ جمع منهم الفاضل الجزائرى ابن بجاد فى باب الثقات و ابن مصعب فى باب الضّعفاء و عدّ العلّامة ابن بجاد فى القسم الأوّل و نقل كلام الكشّى و النّجاشى و عدّ ابن مصعب فى القسم الثانى و نقل كلام مشايخ الكشّى و عدّ ابن داود ابن نجاد فى الباب الأوّل و نقل توثيق النّجاشى ايّاه و عدّ ابن مصعب تارة فى الباب الاوّل و رمز
تنقيح المقال فى علم الرجال (رحلي)، ج‏2القسم‏الاول، ص: 354
لكونه من اصحاب الصادق و الكاظم عليهما السّلام و اخرى فى الباب الثّانى و نقل رمى الكشّى ايّاه بالوقف و التنوّس و بالجملة فكلماتهم صريحة فى التعدّد

وجه اول:
تنقيح المقال فى علم الرجال (رحلي)، ج‏2القسم‏الاول، ص: 352
عنبسة بن مصعب‏
عدّه الشّيخ ره تارة بهذا العنوان من اصحاب الباقر (ع) و اخرى بزيادة العجلى الكوفى من اصحاب الصّادق (ع) و ثالثة من اصحاب الكاظم (ع) (3) و قال الكشّى قال حمدويه عنبسة بن مصعب ناووسى واقفى على ابيعبد اللّه (ع) و انّما سمّيت النّاووسيّة برئيس كان لهم يقال له فلان بن فلان الناووس ثمّ روى عن علىّ بن الحكم عن منصور بن يونس عن عنبسة بن مصعب قال سمعت ابا عبد اللّه (ع) يقول اشكو الى اللّه وحدتى و تقلقلى من اهل المدينة حتى تقدّموا و اريكم و اسرّ بكم فليت هذا الطّاغية اذن لى فاتّخذت قصرا فسكنته و اسكنتكم معى و اضمن له ان لا يجى‏ء من ناحيتنا مكروه ابدا و كان فى نسخة بعضهم ابدل عنبسة بن مصعب لى الرّواية الثانية بعنبسة بن العابد فاوجب ذلك احتماله اتّحاد عنبسة بن مصعب و عنبسة بن العابد الّذى هو ابن نجاد المتقدّم 
اشکال تنقیح: و لكنّ الموجود فى النّسخ المعتمدة هو عنبسة بن مصعب من دون ذكر للعابد اصلا

وجه دوم: 
تنقيح المقال فى علم الرجال (رحلي)، ج‏2القسم‏الاول، ص: 352
و ربّما استدلّ للأتّحاد بما فى رواية الكافى فى باب ما يجب على المماليك و المكاتبين من الحدّ عن ابن بكير عن عنبسة بن مصعب العابد قال قلت لابيعبد اللّه (ع) الحديث
اشکال تنقیح: لكن اثبات الأتّحاد بمجرّد ذلك مشكل لامكان ان يكون العابد لقب كلّ منهما 
اشکال قاموس: 
قاموس الرجال، ج‏8، ص: 270
و كأنّ في نسخة بعضهم ابدل «عنبسة بن مصعب» في هذه الرواية ب «عنبسة بن العابد» فاحتمل اتّحاده مع سابقه؛ و ربّما استدلّ للاتّحاد بما في‏ باب ما يجب على مماليك الكافي في حدوده «عن عنبسة بن مصعب العابد، عن الصادق- عليه السّلام-»[8] لكن يمكن أن يكون «العابد» لقب كلّ منهما.
أقول: لم يبدل نسخة أحد من الكشّي روايته هنا بما قال، و إنّما روى ترتيب الكشّي- في بسّام- عن «عنبسة بن مصعب العابد» و رواه الأصل عن «عنبسة العابد» و كلمة «بن مصعب» في نسخة الترتيب من زيادات المحشّين، و مثله كثير في نسخته. كما أنّ كلمة «العابد» في خبر الكافي أيضا كذلك، فرواه الفقيه بدون «العابد»[9]. و بالجملة: كلّ منهما حاشية اجتهادية خطأ خلطت بالمتن، فعنبسة العابد هو «عنبسة بن بجاد» المتقدّم.
 
وجه سوم:
تنقيح المقال فى علم الرجال (رحلي)، ج‏2القسم‏الاول، ص: 352
 و اوهن منه التمسّك للاتّحاد برواية منصور بن يونس عن عنبسة فى باب الأذان من التهذيب بتقريب انّ منصور بن يونس ممّن يروى عن عنبسة بن بجاد فانّ فيه امكان ان يكون منصور بن يونس روى عن ابن مصعب كما روى عن ابن بجاد فلا دلالة فى ذلك على الأتّحاد بوجه فالبناء على الأتّحاد بعيد جدّا

 استاد: اتحاد قابل اثبات نیست و تنها از دو راه می توان راوی را تشخیص داد:
1. ادعای انصراف به  راوی معروف و مشهور که همان صاحب کتاب ثقه (عنوان اول) است، که مبنای آقای خویی است.
فیه: اولا عنوان دوم نیز بعید نیست مشهور باشد. ثانیا صاحب کتاب بودن دلیل بر شهرت نیست و ثالثا شهرت دلیل بر انصراف نیست.
2. قرینه راوی و مروی عنه

نتیجه اینکه عنبسه عنوانی مشترک است.


barrasi:
عنبسه بن بجاد:
قال النجاشي: عنبسة بن بجاد العابد مولى بني أسد: كان قاضيا ثقه، روى عن أبي عبد الله ع، له كتاب، أخبرنا عنه ابن الجندي، عن ابن همام، عن جعفر بن محمد بن مالك، عن محمد بن الحسين، عن عبد الرحمن بن أبي هاشم عنه بالكتاب. 
و قال الشيخ (545) عنبسة بن بجاد العابد له كتاب أخبرنا به ابن أبي جيد، عن محمد بن الحسن، عن سعد بن عبد الله و الحميري، عن محمد بن الحسين و يعقوب بن يزيد، عن صفوان عن عنبسة. 
و عده في رجاله (تارة) في أصحاب الباقر ع (53) قائلا: عنبسة بن بجاد و أخرى في أصحاب الصادق ع (636) قائلا: عنبسة بن بجاد العابد
و عده البرقي أيضا في أصحاب الصادق ع قائلا: عنبسة بن بجاد العابد، كوفي. 
و قال الكشي (235): عنبسة بن بجاد العابد حمدويه قال: سمعت أشياخي يقولون: عنبسة بن بجاد كان خيرا فاضلا.


barrasi:
عنبسه بن مصعب:
عده الشيخ في رجاله (تارة) من أصحاب الباقر ع (54). 
و (أخرى) بزيادة قيد العجلي في أصحاب الصادق ع (633)، 
و (ثالثة) في أصحاب الكاظم ع (30) قائلا: عنبسة بن مصعب روى عن أبي عبد الله ع. 
و عده البرقي في أصحاب الصادق ع، قائلا: عنبسة بن مصعب الشيباني و يقال عجلي، كوفي. 
روى عن أبي عبد الله ع و روى عنه أبو المغراء. 
 كامل الزيارات، الباب 78، في من ترك زيارة الحسين ع، الحديث 2. 
و قال الكشي (210) قال حمدويه: عنبسة بن مصعب ناووسي، واقفي على أبي عبد الله ع و إنما سميت الناووسية برئيس كان لهم يقال له فلان بن فلان الناووس. 

وجوه عامه وثاقت:
1. وی مروی عنه همه مشایخ ثلاث (صفوان و بزنطی و ابن ابی عمیر) است.
2. مروی عنه برخی از اصحاب اجماع (ابان و ابن بکیر) است.
3. نقل اجلا (همان مشایخ ثلاث و اصحاب اجماع و ثعلبه و جعفر بن بشیر و....)
4. وقوع در فقیه و مبدو به سند با ایشان
5. مروی عنه جعفر بن بشیر
6. وقوع در کامل الزیارات البته با واسطه
7. اصحاب امام صادق ع
8. وقوع در مزار مشهدی
9. نقل صحیح الحدیث (احمد بن ادریس) از ایشان
10. وقوع در کلینی با تقاریب مختلف
11. صاحب کتاب بودن (با توجه به مبدو به سند بودن فقیه)
12. عدم اشکال سندی شیخ بر ایشان در تعارض روایات (تهذیب، ج1، ص119؛ استبصار، ج1، ص109)
13. استدلال شیخ به روایات او (تهذیب، ج1، ص43) البته سه روایت است و مستفیضه می باشد و چیزی ثابت نمی شود.
14. در سلسله اسناد بنی فضال واقع شده است.

بنابراین و با تمامیت وجه اول، ایشان ثقه است.


barrasi:
موسى بن إبراهيم المروزي: 
قال النجاشي: موسى بن إبراهيم المروزي أبو حمران، روى عن موسى بن جعفر ع له كتاب ذكر أنه سمعه و أبو الحسن محبوس عند السندي بن شاهك و هو معلم ولد السندي بن شاهك أخبرنا الحسين بن عبيد الله قال: حدثنا إسماعيل بن يحيى بن أحمد العيسى قال: حدثنا محمد بن أحمد بن أبي سهل الحزني أبو الحسين قال: حدثنا محمد بن خلف بن عبد السلام أبو عبد الله يوم الجمعة بعد الصلاة لست بقين من المحرم سنة ثمان و سبعين و مائتين في جامع المدينة (الكوفة) قال: حدثنا موسى بن إبراهيم بالكتاب. 

و قال الشيخ 721: (موسى) بن إبراهيم المروزي له روايات، يرويها عن الإمام موسى بن جعفر ع. 
أخبرنا بها أحمد بن عبدون، عن أبي بكر الدوري، عن أبي الحسن محمد بن أحمد الحزمي (الحربي) قال: حدثنا محمد بن خلف بن عبد السلام (المروزي) قال: حدثنا موسى بن إبراهيم المروزي قال: حدثنا موسى بن جعفر ع. 

و عده في رجاله من أصحاب الكاظم ع (7) قائلا: موسى بن إبراهيم المروزي، أسند عنه. 
كذا في النسخة المطبوعة و بقية النسخ خالية عن ذكره. 


وجوه توثیق عام:
1. صاحب کتاب بودن (به شهادت نجاشی)
2. ورود در نجاشی بدون طعن
3. نقل صحیح الحدیث (احمد بن ادریس)
4. نقل جلیل از وی (ابراهیم بن هاشم)
5. نقل باواسطه ابن ولید از ایشان (خصال، ج2، ص541؛ اختصاص، ص61)
6. عدم استثناء ابن ولید ایشان را از روایات احمد بن محمد بن یحیی
7. وقوع در اسناد کافی و نقل مرحوم کلینی
8. نقل احمد بن محمد بن عیسی از ایشان در اختصاص
9. عبارت «اسند عنه» در رجال شیخ در مورد ایشان
معنای «اُسند عنه»:

آقای خویی معتقد است «اَسند عنه» صحیح است. یعنی روایات وی از این امام ع با واسطه است و مستقیم نیست.
اشکال: اولا خلاف مقدمه شیخ است که گفته راویان بلاواسطه را می آروم. ثانیا در مورد برخی از افراد این عبارت گفته شده که قطعا راوی بلاواسطه است. مثل محمد بن مسلم.
بلکه به نظر می رسد معنایش این باشد که این راوی مسندا تا پیامبر (ص) روایت دارد. مخصوصا که در کتب روایی عامه این اصطلاح زیاد نقل شده و همین معنا مراد بوده است.

دلالت بر ثوثیق و تضعیف:
در مورد معنای این جمله، اختلاف است. برخی این عبارت را وجه مدح یا وجه توثیق دانسته اند. به این معنا که من او را سند قرار می دهم. (مقدمه قاموس الرجال)
فیه: اتفاقا برخی این عبارت را دلیل بر ضعف دانسته اند.

برخی دیگر آن را نه دلیل بر توثیق و نه دلیل بر تضعیف نیست. این مبنا قوی تر است؛ چون این عبارت در مورد برخی از افراد که تضعیف شده اند (محمد بن عبدالملک) و همچنین در مورد برخی از افرادی که توثیق شده اند (محمد بن سالم) آمده است. بیشتر این عبارات در رجال امام صادق ع مطرح شده است. (کلا 350 راوی این عبارت آمده است)

نتیجه اینکه وثاقت ایشان قابل اثبات نیست.


barrasi:
عبداللّه‏ بن القاسم الحضرمي:

مطالب از کتاب الخمس استاد:

قال النجاشي رحمه‏الله: عبداللّه‏ بن القاسم الحضرمي المعروف بالبطل كذّاب غالٍ، يروي عنه الغلاة، لا خير فيه، و لا يعتدّ بروايته[1].
و قال ابن الغضائري رحمه‏الله: عبد اللّه‏ بن القاسم الحضرمي كوفيّ ضعيف أيضا غالٍ متهافت لا ارتفاع به[2].
و ذكره الشيخ رحمه‏الله في الفهرست[3] من غير توثيق و تضعيف؛ و في رجاله[4] بقوله:«واقفيّ».
ولكنّ العلاّمة الحلّي رحمه‏ الله( المنتهى، ج 1، ص 548) ادّعى صتّحها و اعتبارها بقوله: «روى الشيخ في الصحيح عن عبداللّه‏ بن سنان...»
 
ص 446 أدلّة وثاقة عبداللّه‏ بن القاسم الحضرمي:
الأوّل: رواية ابن أبي عمير عنه:
و قد نوقش فيه[16] بأنّ تضعيف النجاشي إيّاه لا يعارض بنقل ابن أبي عمير عنه رواية واحدة، لأنّه لا يدلّ إلاّ على الوثوق بتلك الرواية بالخصوص و صحّتها عنده و لو بالقرائن الخارجيّة؛ و على فرض الدلالة على التوثيق فيعارض بالشهادة بالكذّابيّة من الخبرة في الفنّ إن لم نقل بترجيح الجرح على التعديل.
و قد يستشكل فيه بأنّ كلام الشيخ رحمه‏الله صريح في عدم روايته عن غير الثقة، و معه لا وجه لتوجيه روايته عنه بأنّه من باب الوثوق بتلك الرواية و لو بالقرائن الخارجيّة. هذا أوّلاً.
و ثانياً: أنّ شهادة النجاشي رحمه‏الله بالكذّابيّة تحتمل أن تكون ناشئة عن الاعتقاد بغلوّه، و الغلوّ في كلامات القدماء مجمل، و لعلّه من جهة نقل الفضائل في أهل البيت عليهم‏السلام ككونهم عالمين بالغيب[17]، و القادرين على طيّ الأرض[18] و نحوهما[19]، فتسقط عن الاعتبار.
و لكنّه يناقش في هذا الدليل بأنّه لم يرد في رواية ابن أبي عمير عن عبداللّه‏ بن القاسم قيد الحضرمي، و لعلّه غيره سيّما بملاحظة روايته عن الصادق عليه‏السلام مع أنّ الشيخ رحمه‏الله عدّ الحضرمي من أصحاب الكاظم عليه‏السلام فقط.

الثاني: وقوعه في أسناد كامل الزيارات:
كامل الزيارات، ص 133، الباب 18، ح 1؛ و ص 136، ح 8 ؛ و ص 140، الباب 20، ح 1.

الثالث: رواية جماعة عنه:
قد يقال: إنّ النجاشي رحمه‏ الله قال في حقّه: «له كتاب يرويه عنه جماعة»[22]، و رواية جماعة عن رجل تدلّ على اعتباره.
و قد يناقش فيه أوّلاً بأنّ ربّ رجل ضعيف روى عنه جماعة من الأجلاّء و الثقات كما تقدّم[23] فضلاً عن غيرهم، فلا دلالة في رواية الجماعة على اعتباره.
و ثانياً: أنّ من جملة من يروي عنه موسى بن سعدان[24] الّذي قال النجاشي رحمه‏الله في حقّه: «ضعيف في الحديث»[25]؛ و محمّد بن خالد البرقي[26] الّذي قال النجاشي في حقّه: «كان محمّد ضعيفا في الحديث»[27]؛ و عبد اللّه‏ بن عبد الرحمن الأصمّ[28] الّذي قال النجاشي في حقّه: «ضعيف غالٍ ليس بشيئ»[29] و إن كان في هذه التضعيفات تأمّل.
نعم من جملة من يروي عنه محمّد بن الحسين بن أبي الخطّاب[30]، و هو  من الثقات و الأجلاّء كما تقدّم[31].
چهارم: تصحیح علامه در منتهی روی الشیخ فی الصحیح عن عبدالله بن سنان ...  (منتهی، ج8، ص537)
 
پنجم: روایت کافی با قید حضرمی
ششم: صاحب اصل بودن (ابن طاوس در فرج المهموم)
هفتم: نقل ابن ولید و عدم استثناء وی از روایات احمد بن محمد بن یحیی
هشتم: نقل صحیح الحدیث (احمد بن ادریس)

نتیجه آنکه وثاقت ایشان قابل اثبات نیست.


barrasi:
عبدالله بن عاصم:
در کتب رجالی مطرح نشده است، جز در رجال برقی
محقق در معتبر در بحث وجدان الماء بعد دخول التیمم فی الصلاه روایت محمد بن حمران را بر روایت عبدالله بن عاصم مقدم می کند و می نویسد: ان محمد بن حمران اشهر فی العداله و العلم من عبدالله بن عاصم.
معجم: و قد ذكر المحقق الحلي في بحث وجدان الماء بعد دخول المتيمم في الصلاة وجوها في تقديم رواية محمد بن حمران على رواية عبد الله بن عاصم، منها: أن محمد بن حمران أشهر في العدالة و العلم من عبد الله بن عاصم و الأعدل مقدم و ظاهر هذا الكلام حكمه بعدالة عبد الله بن عاصم أيضا
تقریب:
اعدل بودن حمران دلیل بر عادل بودن عبدالله بن عاصم است. توثیقات محقق محتمل الحس و الحدس است و حجت می باشد.
اشکال (امام خمینی): عدالت غیر از وثاقت است و ضابطیت ثابت نمی شود. به ویژه اینکه در کتب رجالی مطرح نشده است.
 كتاب الطهارة (للإمام الخميني، ط - القديمة)، ج‌2، ص: 219‌
لكن المحقق لم يوثقه بنفسه و لم يعدله بل يظهر منه أشهرية عدالته من ابن حمران‌و هي شهرة منقولة بعدالته على اشكال لا وثاقته و حجية مثلها مع إهمال الرجل في كتب الرجال المعدة لذلك محل اشكال بل منع، سيما مع كون الوثاقة غير العلم و العدالة.
و الانصاف أن الركون على مثل هذه الرواية مع ما عرفت مع الغض عن سائر الروايات مشكل بل غير جائز،
 
فیه: اصل در افراد ضبط است و مشکل در عدالت و راستگویی افراد است. وقتی محقق شهادت می دهد به عدالت، وثاقت نیز ثابت می شود.
بنابراین وثاقت ایشان ثابت می شود.
علاوه بر این، وجوه عامه نیز وجود دارد:
وجه اول: وقوع ایشان در اسناد کافی
وجه دوم: نقل مرحوم کلینی از ایشان
وجه سوم: نقل اصحاب اجماع (ابان بن عثمان الاحمر)
وجه چهارم: نقل جعفر بن بشیر از ایشان
وجه هفتم: افتاء بر اساس روایت ایشان
تهذیب، ج 1، ص 204: 
[1]- 65- مَا أَخْبَرَنِي بِهِ الشَّيْخُ أَيَّدَهُ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ أَبِي الْقَاسِمِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَعْقُوبَ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَاصِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ لَا يَجِدُ الْمَاءَ فَيَتَيَمَّمُ وَ يَقُومُ فِي الصَّلَاةِ فَجَاءَ الْغُلَامُ فَقَالَ هُوَ ذَا الْمَاءُ فَقَالَ إِنْ كَانَ لَمْ يَرْكَعْ فَلْيَنْصَرِفْ وَ لْيَتَوَضَّأْ وَ إِنْ كَانَ رَكَعَ فَلْيَمْضِ فِي صَلَاتِهِ.
[2]- 66 وَ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ- الْحُسَيْنُ بْنُ سَعِيدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَاصِمٍ‏ مِثْلَهُ.
[3]- 67- وَ رَوَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحُسَيْنِ اللُّؤْلُؤِيِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِيرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ‏ بْنِ‏ عَاصِمٍ‏ مِثْلَهُ.
ثُمَّ قَالَ أَيَّدَهُ اللَّهُ تَعَالَى وَ لَوْ أَنَّ مُتَيَمِّماً دَخَلَ فِي الصَّلَاةِ فَأَحْدَثَ مَا يَنْقُضُ الْوُضُوءَ مِنْ غَيْرِ تَعَمُّدٍ وَ وَجَدَ الْمَاءَ لَكَانَ عَلَيْهِ أَنْ يَتَطَهَّرَ وَ يَبْنِيَ عَلَى مَا مَضَى مِنْ صَلَاتِهِ مَا لَمْ يَنْحَرِفْ عَنِ الصَّلَاةِ إِلَى اسْتِدْبَارِهَا أَوْ يَتَكَلَّمْ عَامِداً بِمَا لَيْسَ مِنَ الصَّلَاة

نتیجه: با توجه به همان عبارت محقق می توان وثاقت را ثابت کرد.


barrasi:
الحسين بن زيد بن علىّ بن الحسين ابو عبد اللّه

رجال النجاشي، ص: 52
115 الحسين بن زيد بن علي‏ بن الحسين أبو عبد الله يلقب ذا الدمعة. كان أبو عبد الله عليه السلام تبناه و رباه و زوجه ببنت (بنت) الأرقط، روى عن أبي عبد الله و أبي الحسن عليهما السلام.

‏عدّه الشيخ ره فى رجاله من اصحاب الصّادق (ع) قائلا الحسين بن زيد بن علىّ بن الحسين ابن علىّ بن ابيطالب (ع) ابو عبد اللّه مدنى انتهى 
و قال النّجاشى بعد عنوانه بما ذكرنا ما نصّه يلقّب ذا الدّمعة كان ابو عبد اللّه (ع) تبنّاه و ربّاه و زوّجه بنت الارقط روى عن ابيعبد اللّه (ع) و ابى الحسن (ع) و كتابه يختلف الرّواية له قال ابو الحسين محمّد بن علىّ بن تمام الدّهقان حدّثنا محمّد بن القاسم بن زكريّا المحاربى قال حدّثنا عباد ابن يعقوب عن الحسين بن زيد انتهى 
و فى الوجيزة و البلغة انّه ممدوح و اراد بالمدح تبنّى الصّادق عليه السّلم و تربيته ايّاه و يؤكّده رواية صفوان بن يحيى عنه و قد روى النصّ على الائمّة الإثنى عشر عن الصّادق (ع) عن رسول اللّه (ص) 
فیه: تبنی و تربیت ولالتی بر وثاقت ندارد. برخی بچه های خود ائمه ع مشکل دارند چه برسد به فرزند خوانده.

وجه تضعیف:
و عدّ الحاوى ايّاه فى الضّعفاء 
تنقیح المقال: شاید وجه آن این باشد؛ خروجه مع محمّد و ابرهيم ابنى عبد اللّه بن الحسن و محاربته معهما قادحا فيه و قد روى ارباب السّير عنه انّه قال شهد مع محمّد بن عبد اللّه اربعة من ولد الحسين (ع) انا و اخى عيسى و موسى و عبد اللّه ابنا جعفر بن محمّد 
قال ابو الفرج فى المقاتل الحسين بن زيد بن على (ع) يكنّى ابا عبد اللّه شهد حرب محمّد و ابرهيم ابنى عبد اللّه ثم توارى و كان مقيما فى منزل جعفر بن محمّد (ع) و كان جعفر (ع) ربّاه و نشاء فى حجره منذ قتل ابوه و اخذ عنه علما كثيرا فلما لم يذكر فى من طلب ظهر لمن يانس به من اهله ثمّ ظهر ظهورا تامّا الّا انه كان لا يجالس احدا و لا يدخل اليه الّا من كان يثق به و كان يلقّب ذا الدّمعة لكثرة بكائه روى يحيى بن الحسين بن زيد قال قالت امّى لابى ما اكثر بكائك فقال و هل ترك لى السّهمان و النّار لى سرورا يمنعنى من البكاء يعنى بالسّهمين السّهمين الّلذين قتل بهما ابوه و اخوه يحيى انتهى

فیه: هیچ کدام از این مطالب دلالتی بر ضعف ندارد. چون اولا خبر خروج وی ثابت نیست و ثانیا بر فرض هم باشد، معصیت است و ربطی به وثاقت (راستگویی و ضابطیت) ندارد.
وجوه عام توثیق:
1-روایت مشایخ ثلاث(ابن ابی عمیر و صفوان)
مشیخه فقیه: 
و ما كان فيه عن الحسين‏ بن‏ زيد فقد رويته عن محمّد بن عليّ ماجيلويه- رضي اللّه عنه- عن محمّد بن يحيى العطّار، عن أيّوب بن نوح، عن محمّد بن أبي عمير، عن الحسين بن زيد بن عليّ بن الحسين بن عليّ بن أبي طالب عليهم السّلام.
روایت صفوان:
	کافی 2ص497 و505
	2- روایت اصحاب اجماع (ابن ابی عمیر و صفوان و ابان و یونس
	کافی ج5ص364)
	3- روایت اجلا
	4- وقوع در فقیه
	5- وقوع در کافی
	6- اصحاب امام صادق ع
	7- وقوع در بشاره المصطفی
	8- -روایت صحیح الحدیث عنه  ابو علی اشعری. کافی ج2ص497 و ص505- خصال ج1ص260
	9- عدم استثناء ابن ولید از روایات محمد بن احمد بن یحیی
کافی ج7ص401-خصال ج1ص260- تهذیب ج6ص396
با توجه به نقل مشایخ ثلاث وثاقا وی ثابت می شود.


barrasi:
شعیب بن واقد:
توثیق خاص ندارد.
وجه عام: مبدو بن سند من لایحضره الفقیه

من لا يحضره الفقيه، ج‏4، ص: 3
قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ بْنِ مُوسَى بْنِ بَابَوَيْهِ الْقُمِّيُّ الْفَقِيهُ نَزِيلُ الرَّيِّ مُصَنِّفُ هَذَا الْكِتَابِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَ أَرْضَاهُ رُوِيَ عَنْ شُعَيْبِ بْنِ وَاقِدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ زَيْدٍ عَنِ الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ- عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ع قَالَ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ص عَنِ الْأَكْلِ عَلَى الْجَنَابَة.... وَ نَهَى عَنِ اللَّعِبِ بِالنَّرْدِ وَ الشِّطْرَنْجِ وَ الْكُوبَةِ وَ الْعَرْطَبَةِ وَ هِيَ‏ الطُّنْبُورُ وَ الْعُود

مشیخه:
[بيان الطريق إلى شعيب بن واقد في المناهي]

و ما كان فيه عن شعيب بن واقد في المناهي فقد رويته عن حمزه بن محمد بن أحمد ابن جعفر بن محمّد بن زيد بن عليّ بن الحسين بن عليّ بن أبي طالب عليهم السّلام قال: حدّثني أبو عبد اللّه عبد العزيز بن محمّد بن عيسى الأبهريّ قال: حدّثنا أبو عبد اللّه محمّد بن زكريّا الجوهريّ الغلابيّ البصريّ قال: حدّثنا شعيب بن واقد.


barrasi:
محمد بن زکریا بن دینار
نجاشی:
936 محمد بن زكريا بن دينار مولى بني غلاب أبو عبد الله. و بنو غلاب قبيلة بالبصرة من بني نصر بن معاوية، و قيل إنه ليس له بغير البصرة منهم أحد، و كان هذا الرجل وجها من وجوه أصحابنا بالبصرة، و كان أخباريا واسع العلم. و صنف كتبا كثيرة...

عبارت «وجها من وجوه أصحابنا» دلالت بر وثاقت دارد.


# Voghooh

OnVagh:
وقوع راوی در اسناد کامل الزیارات ابن قولویه

Vagh:
تقریب:
ابن قولویه در مقدمه کتاب خود بر وثاقت جمیع وسائط اسناد کامل الزیارات شهادت داده است.   ابن قولویه اقدم از شیخ است. پس توثیق او حجت است . (كامل الزيارات، ص: 4‌ و لم أخرج فيه حديثا روي عن غيرهم إذا كان فيما روينا عنهم من حديثهم كفاية عن حديث غيرهم و قد علمنا أنا لا نحيط بجميع ما روي عنهم في هذا المعنى و لا في غيره لكن ما وقع لنا من جهة الثقات من أصحابنا رحمهم الله برحمته.)
اشکال: 
ما هم قرينه داخليه و هم قرينه خارجيه داريم كه بيان ابن قولويه بر توثيق تمام روات مذکور در کتاب دلالت نمی کند.
1ـ قرينه خارجيه: افرادي امثال عايشه در اسناد كتاب واقع شده اند. (كامل الزيارات، باب8، ص31، باب 22، ص68.) 
2ـ قرينه داخليه: عبارت خود ايشان در مقدمه كتاب است: «… ولم اخرج فيه حديثاً روي عن غيرهم (ائمه عليهم السلام). اذ كان فيما رويناعنهم من حديثهم كفايه عن حديث غيرهم و قد علمنا انا لانحيط بجميع ما روي عنهم في هذا المعني و في غيره و لكن ما وقع لنا من جهة الثقات من اصحابنا». (كامل الزیارات، ص4.)
دقت در خود مقدمه مدّعای ما را ثابت می کند؛ زیرا معناي اين جمله آن است كه من بر همه روايات احاطه ندارم. به همین خاطر هم می فرماید: از آنجا که من به تمام روایات احاطه نداشتم و احاطه من به روایات تنها به مقداری بود که اساتیدم - که همه ثقه هستند-  آنها را برایم نقل کرده اند، من نیز به همان مقدار اکتفا می کنم. اگر معنای این عبارت تمام واسطه ها و روات موجود در کتاب باشد، لازمه اش کذب کلام ابن قولویه است؛ چون قطعاً ایشان به تمام روایات روات موجود در کتاب احاطه نداشته است. پس با توجه به مقدمه کتاب تمام اساتید بلاواسطه ابن قولویه چه در کامل الزیارات و چه در غیر آن ثقه هستند.


Vagh:
تقریب: 
تمام مروی عنه های مشایخ ثلاثه-احمد بن محمد بن ابی نصر بزنطی، صفوان بن یحیی، محمّد بن ابی عمیر است- ثقه هستند؛ زیرا به شهادت شیخ طوسی در عدّۀ الاصول معروف بین اصحاب این بوده که اینها از غیر راویان ثقه روایت مسند یا مرسلی نقل نمی کنند.
(عدۀ الاصول/ شیخ طوسی/ج1/ص154: و اذا کان احد الراویین مسندا و الاخر مرسلا نظر فی حال المرسل فان کان ممن یعلم انه لایرسل الا عن ثقه موثوق به فلا ترجیح لخبر غیره علی خبره و لاجل ذلک سوت الطائفه بین ما یرویه محمد بن ابی عمیر و صفوان بن یحیی و احمد بن محمد بن ابی نصر و غیرهم من الثقات الذین عرفوا بانهم لایروون و لایرسلون الاعمن یوثق به و بین ما اسنده غیرهم و لذلک عملوا بمراسیلهم اذا انفردوا عن روایه غیرهم) 

چند نکته:

نکته اول: تنها راویان بلاواسطه مشایخ ثلاث (محمد بن ابی عمیر - صفوان بن یحیی - بزنطی) ثقه هستند.
إن قلت : اگر با واسطه ها ثقه نباشند پس لا یروی الا عن ثقه چه فایده ای دارد؟ پس تمام واسطه ها تا امام ع ثقه هستند.
قلت: شاید شخصی تعمد داشته که تنها نزد استاد ثقه درس بخواند و روایت بگیرد به خاطر اثر معنوی استاد و کاری به اساتید استاد خود نداشته است. پس ظاهر کلام شیخ در عدّۀ الاصول تنها وثاقت روات بلاواسطه است.

نکته سوم: به صرف اینکه یکی از این سه نفر (صفوان- ابن ابی عمیر و بزنطی) از کسی روایت نقل کردند نمی توان گفت آن راوی ثقه است. بلکه باید به کتب رجالی نگاه کرد و دید آیا رجالی دیگری او را تضعیف کرده یا نه؟ اگر تضعیف کرده باشد تعارض پیش می آید. بدین معنا که مثلاً معاصر آن راوی که شیخ از او تضعیف را نقل کرده او را ضعیف می دانسته، ولی ابن ابی عمیر او را ثقه می دانسته. تعارضا تساقطا؛ ولی اگر کسی او را تضعیف نکرده بود می توان با این وجه عام او را ثقه دانست.

نکته چهارم: مرسلات مشایخ الثقات:
از آنجا که شیخ در العدة گفته «لا یروون و لا یرسلون الا عن ثقة» مرسلات ابن ابی عمیر نیز مثل روایاتش صحیح ، بلکه باعث وثاقت آن مجهول می شود.
ولی اشکالاتی بر این بیان وارد شده است:
اشکال اول: شیخ طوسی از کجا فهمیده که «من ذکره» یا «رجل» کیست که ادعا کرده است لا یرسل الا عن ثقه 
جواب : شاید خود ابن ابی عمیر و ... گفته اند: نحن لا نرسل الا عن ثقۀ. 
اشکال دوم: از آنجا که من ذکره یا رجل مشخص نیستند، نمی توان حکم به وثاقت کرد؛ چون باید مشخص باشند، تا ببینیم رجالی دیگری او را تضعیف کرده تا تعارض شود یا نه.
جواب: عقلا به همین مقدار اکتفاء می کنند و به این احتمالات توجه نمی کنند که شاید معارض داشته باشد و ... مثلا اگر کسی بگوید من از شخص مورد اعتمادی این قضیه را نقل می کنم عرف نمی پرسد که بگو بدانیم این مورد اعتماد شما کیست، شاید معارض با حرف شما پیدا کردیم! بنابراین وقتی ابن ابی عمیر و ... می گویند: عن رجل یعنی عن ثقۀ. 

نکته پنجم: اشکالهای این وجه:
در مورد اینکه روایت صفوان، بزنطی و ابن ابی عمیر از کسی دلالت بر وثاقت وی داشته باشد، مورد اشکال واقع شده است. مرحوم آقای خویی اشکالات متعدّدی بر این مطلب وارد نموده اند:
اشکال اوّل: عبارت «لایروون و لایرسلون الا عمن یوثق به»، از جانب شیخ طوسی (ره) بوده  و به اجتهاد ایشان بر می گردد و اثری از این مطلب در میان دیگر رجالیین متقدّم یافت نمی شود. بنابراین برای ما حجّت نیست. و منشأ این ادّعا، کلام کشّی در مورد اصحاب اجماع است یعنی شیخ (ره) از کلام کشّی چنین برداشت نموده که اصحاب اجماع از جمله این سه نفر تنها از ثقات روایت می نمایند. شاهد این مطلب این است که در عبارت شیخ طوسی (ره) کلمه «غیرهم» نیز به این سه نفر عطف شده است. و آقای خویی مدّعی هستند که کلام کشّی در مورد اصحاب اجماع هیچ دلالتی بر توثیق مرویّ عنه یا موثوق الصدور بودن روایت ندارد.
اشکال دوّم: شیخ طوسی (ره) خود در تهذیب و استبصار در موارد متعدّدی به مرسلات ابن ابی عمیر عمل نکرده و به خاطر مرسل بودن آنرا حجّت ندانسته است.
اشکال سوّم: اگر اصحاب هم به روایات این سه نفر عمل می کردند معلوم نیست به دلیل این بوده باشد که این سه فقط از ثقه نقل روایت می نمودند بلکه چه بسا آنها اصالة العداله ای بودند و روایت هر امامی ای را که ظاهر الفسق نباشد، می پذیرفتند.
اشکال چهارم: اینکه این سه نفر فقط از ثقات نقل روایت می نمایند قابل اثبات نیست مگر اینکه خود آنها چنین ادّعایی را مطرح نموده باشند و در جایی نقل نشده است که این سه نفر چنین ادّعایی کرده باشند و راه دیگری برای کشف چنین مطلبی نداریم.
اشکال پنجم: بسیاری از افرادی که این سه از آنها نقل روایت نموده ا ند در رجال تضعیف شده اند و از جمله تضعیف کنندگان، شیخ طوسی (ره) در کتب رجالی خود است.(معجم رجال الحديث، ج1، ص63 تا 66) 
پاسخها:
اوّل: اینکه این کلام اجتهاد شیخ طوسی است و شاهد آن متعرّض نشدن دیگر علمای رجال متقدّمین باشد، به نظر صحیح نیست؛ چون اوّلاً بسیاری از کتب رجالی به دست ما نرسیده است و ثانیاً شواهدی از کلمات دیگران بر این مطلب یافت می شود. همانطور که آقای خویی به کلام نجاشی در مورد ابن ابی عمیر اشاره کرده اند، که  در ترجمه ابن ابی عمیر می نویسد:«أصحابنا يسكنون إلى مراسيله»(رجال النجاشي، باب الميم، ص326)  
بنابراین نمی توان به نحو قطع یا اطمینان گفت این عبارت شیخ (ره) برگرفته از عبارت کشّی در مورد اصحاب اجماع است.
دوّم: همانطور که آقای خویی فرموده اند شیخ طوسی در تهذیب و استبصار در مواردی مرسلات ابن ابی عمیر را حجّت ندانسته اند. امّا با دقّت در آن موارد روشن می شود که اوّلاً آن موارد، موضع تعارض روایات است و ثانیاً مرسل ابن ابی عمیر در مقابل تعدادی روایت مسند صحیح السند واقع شده است. شیخ (ره) در چنین فضایی مرسل ابن ابی عمیر را توجیه یا طرح نموده است. پس عملکرد ایشان در تهذیب و استبصار هیچ منافاتی با ادّعایشان در مورد اینکه ابن سه تنها از ثقات نقل روایت می نمایند ندارد.
ان قلت: اگر لایروی و لایرسل الاّ عن الثقة ثابت باشد دیگر این جواب وجهی ندارد یعنی در تعارض نباید بین مسند و مرسل تفاوتی باشد.
قلت: گرچه مطابق تعبیر فوق مرسلات ابن ابی عمیر حجّت خواهد بود ولی در باب تعارض چه بسا مرحوم شیخ طوسی از باب ترجیحات سندی مسند را بر مرسل ترجیح داده باشند به ویژه اگر مرجّحات غیر منصوصه نیز معتبر باشند. بنابراین این فعل شیخ طوسی یعنی طرح مرسل ابن ابی عمیر در فضای تعارض روایات با حجّت بودن آن تنافی نخواهد داشت.
سوّم: امّا اینکه دلیل پذیرفته شدن روایات این سه نفر، ممکن بلکه مظنون است به دلیل اصاله العداله ای بودنِ اصحاب باشد، جواب این است که اوّلاً عدّه ای از متقدّمین اصاله العداله ای بوده اند نه همه آنها و ثانیاً همین تعبیر «یوثق به» در عبارت شیخ بیانگر این است که برای آنها وثاقت اعتبار داشته است نه چیز دیگری.
چهارم: تنها راه اثبات وثاقت مرویّ عنه این سه نفر، تصریح خود آنان به این مطلب نیست؛ بلکه ممکن است اصحاب از مجموع روایات آنها و شأن و منزلت ایشان، به این جمع بندی رسیده باشند. از قضا شیخ طوسی (ره) نیز چنین تعبیری دارد که:«... من الثقات الذين عرفوا بأنهم لا يروون و لا يرسلون إلا عمن يوثق به».
پنجم: امّا در زمینه مواردی که روشن و واضح است که این سه نفر از ضعفا نقل نموده اند -که در حقیقت موارد نقض این عبارت شیخ (ره) محسوب می شود- باید گفت با توجّه به پاسخ به اشکالات فوق و اثبات چنین قاعده ای در مورد این سه نفر، مروی عنه این سه یا وثاقتشان اثبات شده است یا ضعیفند و یا غیر آن یعنی مجهول یا مهمل. صورت اوّل که روشن است. در صورت دوّم یعنی مواردی که راوی در کتب رجالی تضعیف شده باشد، با توجه به این عبارت، بین تضعیف و توثیق، تعارض حاصل می شود مانند موارد متعدّد تعارضات رجالی، که در صورت نبود مرجّح به تساقط می انجامد. امّ إبراهیم بن هاشم در صورت سوّم یعنی مجهول یا مهمل بودن راوی، مطابق این عبارت شیخ ره، آن راوی توثیق می گردد. بنابراین این موارد نقض، قاعده را از دست  ما نمی گیرد و آنرا از حجیّت ساقط نمی کند.

مبنای تفصیل (آقای شیخ مرتضی حائری):
مروی عنه های مشایخ ثلاث ثقه هستند، اما نقل این بزرگواران از یک راوی به صرف یک روایت ثابت نمی شود.


OnVagh:
شیخ الاجازه بودن به معنای کرسی درس عمومی داشتن

Vagh:
تقریب: اگر یک راوی شیخ الاجازه باشد، بدین معنا که کرسی درس و بحث عمومی داشته باشد و مشغول نقل روایات برای تعدادی شاگرد باشد، این اعتماد عمومی مردم و علما کاشف از وثاقت و اعتماد داشتن علما به این روای است. به بیان دیگر شیخ الاجازه روایات شفاهی دلالت بر وثاقت دارد.
البته شیخ الاجازه به معنای اینکه تعدادی کتب یا روایت را به یک یا چند راوی اجازه داده دلالتی بر وثاقت نمی کند. همانطور که در وجود غیر مقبوله خواهد آمد.


Vagh:
تقریب: شیخ مفید در کتاب الارشاد (ج2 ص216 و 248) در مورد هر امامی که بحث می کند عده ای را به عنوان اصحاب خاص و بطانة و صاحب سرّ آن امام معرفی می کند.
این توثیق که در مورد حدود 20-15 نفر وارد شده نیز می تواند از وجوه عامه وثاقت باشد. مثلا در مورد محمد بن سنان، مفضل بن عمر، علی بن یقطین و ...


OnVagh:
توثیق شیخ مفید در رساله عددیه(الردعلى أصحاب العدد)

Vagh:
تقریب:
شیخ مفید در این کتاب روایاتی ذکر کرده و راویان آن روایات را از اصحاب خاص ائمه علیهم السلام ، صاحبان اصول و بزرگان مذهب که باید احکام را از آنها اخذ کرد دانسته است.  بنابراین شیخ مفید تمام راویان واقع در اسناد این روایات را ثقه می داند. 
الرد على أصحاب العدد - جوابات أهل الموصل، ص: 25 و أما رواه الحديث بأن شهر رمضان شهر من شهور السنة يكون تسعة و عشرين يوما و يكون ثلاثين يوما فهم فقهاء أصحاب أبي جعفر محمد بن علي و أبي عبد الله جعفر بن محمد و أبي الحسن موسى بن جعفر و أبي الحسن علي بن موسى و أبي جعفر محمد بن علي و أبي الحسن علي بن محمد و أبي محمد الحسن بن علي بن محمد علیهم السلام و الأعلام الرؤساء المأخوذ عنهم الحلال و الحرام و الفتيا و الأحكام الذين لا يطعن عليهم و لا طريق إلى ذم واحد منهم و هم أصحاب الأصول المدونة و المصنفات المشهورة و كلهم قد أجمعوا نقلا‌ و عملا على أن شهر رمضان يكون تسعة و عشرين يوما نقلوا ذلك عن أئمة الهدى علیهم السلام و عرفوه في عقيدتهم و اعتمدوه في ديانتهم.
 معجم‏رجال‏الحديث ج : 17  ص :  147 و قد عدّ الشيخ المفيد في رسالته العددية محمد بن الفضيل، من الفقهاء و الرؤساء الأعلام، الذين يؤخذ منهم الحلال و الحرام و الفتيا و الأحكام، و لا يطعن عليهم بشي‏ء، و لا طريق لذم واحد منهم

اشکال (استاد عندلیب): با دقت در عبارت شیخ مفید مشخص می شود ایشان تنها راویان بلا واسطه از ائمه علیهم السلام ، و نه تمام راویان واقع شده در طریق روایات را ثقه دانسته است.
بنابراین با این وجه راویان بلاواسطه از امام  علیه السلام توثیق می شوند.

البته استاد جدیدا از این مبنا برگشته اند که در نکات رجالی مطرح شده است.


Vagh:
تقریب: اگر شیخ صدوق مقیّد به ترحّم یا ترضّی بر یک روای باشد، یعنی هر جا که نامش را می برد مقیّد است که رحمه الله یا رضی الله عنه بیاورد، می توان اطمینان حاصل کرد که شیخ صدوق به او اعتماد داشته و او را ثقه می دانسته است. مثلا حسین بن ابراهیم بن تاتانه که در 38 مورد از 41 موردی که نامش در کتابهای صدوق آمده مورد ترحم ترضی صدوق واقع شده است و یا احمد بن محمّد بن یحیی که در حدود 80 درصد از مواردی که نامش در کتب شیخ صدوق آمده مورد ترضّی یا ترحّم قرار گرفته است. و یا محمد بن علی ماجیلویه که بیش از 200 مورد ترضی دارد.
البته با توجه به اینکه عامه در مورد بزرگان خود همچون عمر و ... تعبیر (رضی الله عنه) به کار می برند و تقریبا شبیه علیه السلام شیعیان است، شاید بتوان ترضی صدوق را هم مثل ترضی آنان دانست و ترضی ـ هر چند کثرت نداشته باشد و یک مرتبه هم کافی باشد ـ را دلیل بر توثیق  دانست. این تنها در مورد ترضی است و شامل ترحم نمی شود.


Vagh:
تقریب: در مورد برخی از روات نجاشی در حین ترجمه راوی، خود شخص و کل طائفه او را به طور عام و کلی توثیق کرده است. این توثیق هر چند از جهتی توثیق خاص است؛ ولی از این جهت که شامل راویان زیادی می شود می تواند به عنوان یکی از وجوه عامه وثاقت مطرح شود.
به عنوان مثال : نجاشی این طائفه ها را توثیق کرده است: خاندان آل ابی جهم که در رقم 472 و 1118 نجاشی همه این خاندان را توثیق کرده، یا خاندان آل ابی نعیم ازدی که در رقم 273 و 309 همه را توثیق کرده و یا خاندان آل ابی شعبه حلبی که نجاشی در رقم 612 همه خاندان را توثیق کرده است.


OnVagh:
وثاقت روات  ناقل کتب و روایات بدون اختلاف نسخه

Vagh:
تقریب: برخی از بزرگان مثل احمد بن محمد بن حسن بن ولید ، احمد بن محمد بن یحیی العطار ، ابراهیم بن هاشم و ابن ابی جید و ... که هم اختلاف نسخه ای بین طرق نقل نشده ، ثقه هستند. زیرا قطعاً انسانهای راستگو و بزرگان ثقه ای بودند که برخی حدود 40 هزار روایت را بدون کمترین اختلاف نسخه با طرق ثقه دیگر نقل کرده اند. پس اطمینان به وثاقت این بزرگان که در یک روایت هم کم و زیاد نکرده اند حاصل می شود.


Vagh:
تقریب: شیخ صدوق در مقدمه فقیه ص3 می نویسد: و جمیع ما فیه مستخرج من کتب مشهورۀ علیها المعول و الیها المرجع.
یعنی اگر ثابت شود صدوق روایت را از صاحب کتاب (مثل حکم بن مسکین ، زیاد بن مروان القندی، ابراهیم بن هاشم ) نقل کرده است آن صاحب کتاب قطعاً ثقه خواهد بود و مشخص می شود وی مورد اعتماد اصحاب بوده است؛ هرچند اثبات صاحب کتاب بودن راوی سخت است، چون هر کسی که در اول سند واقع می شود معلوم نیست صاحب کتاب باشد (برخلاف شیخ طوسی که هر کسی را که در اول سند روایات تهذیب یا استبصار قرار می دهد او صاحب کتاب است) ولی با این حال اگر با قرینه ای فهمیدیم که شیخ صدوق روایتی را در فقیه از کتاب شخصی نقل نموده است قطعاً او ثقه خواهد بود. مثلا: صدوق در ج1 ص231 باب احکام السهو می گوید: و فی نوادر ابراهیم بن هاشم عن ... یعنی این روایت را از کتاب نوادر ابراهیم بن هاشم نقل می کنم، پس ابراهیم بن هاشم ثقه و مورد اعتماد اصحاب است  یا حکم بن مسکین و زیاد بن مروان القندی. 
البته بنابر مبنای جدید استاد تمام راویان اول سند در فقیه همچون تهذیب صاحب کتاب و با توجه به مقدمه همگی ثقه هستند؛ همانطور که در وجه «وثاقت روات واقع در صدر اسناد روایات فقیه» گفته شده است.


OnVagh:
وثاقت روات واقع در صدر اسناد روایات فقیه

Vagh:
تقریب:
مقدمه اول: تمام روایات فقیه از کتب مشهور و معوّل علیه در میان اصحاب نقل شده است.
زیرا صدوق در مقدمه می فرماید: من لا یحضره الفقیه، ج1، ص3 و لم اقصد فیه قصد المصنفین فی ایراد جمیع ما رووه، بل قصدت الی ایراد ما افتی به و احکم بصحته و اعتقد فیه انه حجۀ فیما بینی و بین ربی –تقدس ذکره و تعالت قدرته- و جمیع ما فیه مستخرج من کتب مشهورۀ علیها المعول و الیها المرجع.
بنابراین اگر ثابت  شود صدوق روایت را از صاحب کتاب نقل کرده است، آن صاحب کتاب قطعاً ثقه خواهد بود و مشخص می شود وی مورد اعتماد اصحاب بوده که کتابش مشهور و معوّل علیه در میان اصحاب شده است.
مقدمه دوم: تمام رواتی که در اول سند فقیه واقع شده اند و شیخ صدوق در مشیخه طریق خود به آنها را بیان کرده است صاحب کتابند و صدوق روایت را از کتاب همان راوی نقل می کند.
برای اثبات این مدعا می بایست احتمالات ممکن در مورد روات واقع در صدر سندها را بررسی کرد:
احتمال اول: شیخ صدوق روایت را از کتاب همان راوی نقل می کند. و هو المطلوب.
احتمال دوم: شیخ صدوق روایت را از کتاب یکی از روات بعدی نقل می کند و روات قبل طریق به آن کتاب هستند.
اشکال: همانطور که در مقدمه اول گفتیم تمام کتاب هایی که شیخ صدوق از آنها روایت می کند مشهور بین اصحاب بوده اند، حال سوال این است اگر کتاب مشهور بوده و قطعاً صدوق طرق مختلفی به آن کتاب داشته، پس چرا روایت را با این طریق خاص نقل کرده و از چند طریق یا به طور مستقیم از خود آن کتاب مشهور نقل نکرده است.
احتمال سوم: شیخ صدوق روایت را از کتاب چند راوی نقل می کند. 
اشکال: در این صورت می بایست تمام آن طرق را در مشیخه ذکر می کرد.
قراین اثبات احتمال اول:
1. جایی که کتاب اصلی مشهور در دسترس صدوق است، ایشان چه انگیزه ای برای نقل روایت از کتب واسطه ای و درجه دومی دارد؟ یعنی معنا ندارد وی روایت را از کتاب متأخرینی مثل صفار نقل کند و سپس آن را به متقدمینی مثل زراره نسبت دهد.
2. اگر مبنای صدوق اختصار بوده (همانطور که خود در مقدمه می نویسد)، پس چرا یک بار می گوید: «روی زرارۀ» و پشت سرش می گوید: «روی حماد عن زرارۀ» و پشت سرش می گوید: «روی حماد عن حریز عن زرارۀ» و حال آنکه در مشیخه در طریق خود به زراره نوشته است: «حماد عن حریز عن زراره»؟ اگر مبنا اختصار است، می بایست در همه جا می فرمود: «روی زرارۀ».
نتیجه: مشخص می شود ایشان از کتاب هر کسی که روایت را اخذ می کرده نامش را در اول سند قرار می داده است. معنای اختصار هم این است که من طریق به کتاب ها را حذف می کنم. بنابراین از آنجا که روایات فقیه از کتب مشهوره نقل شده، دیگر نیازی به بررسی مشیخه صدوق نیست و ذکر مشیخه تنها جهت اتصال سند است.
با این بیان تمام افراد واقع در صدر اسناد روایات فقیه ثقه هستند.
شبهات:	
1. برخی از روات واقع در صدر اسناد قطعاً صاحب کتاب نیستند. مثل امّ سلمه.
جواب: اولاً هیچ یک از روات واقع در طریق به امّ سلمه نیز صاحب کتاب نیستند. پس چگونه صدوق ادعا کرده من تمام روایات کتاب را از کتب مشهوره اخذ کرده ام؟
ثانیاً ظاهراً شیخ صدوق به طور استطرادی برخی از روایات شفاهی را هم از کتب غیر مشهوره نقل کرده است؛ ولی به خاطر به هم نخوردن منوال کتاب واسطه ها را حذف کرده و در مشیخه ذکر کرده است.
2. حدود یک سوم روایات فقیه روایات مرسل است، تکلیف این روایات چیست؟
جواب: هر چند تعدادی از این مرسلات هم از روایات شفاهی بوده است، امّا بقیه روایات یا از کتب مشهوره نقل شده و یا معلّق به روایات قبلی مرسل شده است.


Vagh:
مرحوم آقای خویی ترضّی و ترحّم امثال شیخ صدوق (ره) را کاشف از وثاقت نمی دانند. ایشان برای اثبات این مطلب هم به دلیل حلّی و هم به دلیل نقضی تمسّک نموده اند. از نظر ایشان، ترحّم طلب رحمت برای شخص و یک نوع دعا برای اوست و چنین چیزی در حق هر مؤمنی مستحبّ است، همانطور که امام صادق علیه السلام برای زائرین قبر مقدّس امام حسین علیه السلام طلب رحمت نموده اند. بلکه حضرت نسبت به افراد معروف به فسق مانند سیّد حمیری نیز طلب رحمت نموده اند. یا مثلاً نجاشی در عین حال که  بر محمّد بن عبد الله بن محمّد بن عبيد الله بن بهلول ترحّم کرده ولی گفته مشایخش ووی را تضعیف نموده و لذا ایشان هم از او روایتی نقل ننموده است. (معجم رجال الحديث، ج1، ص74 ) از همه اینها استفاده می شود که صرف ترّحم نسبت به شخصی هر چند که ترّحم کننده، انسان جلیل القدری باشد دلالت بر وثاقت ندارد. 
نقد کلام آقای خویی 
آقای داوری کلام استاد خود را در این زمینه مورد نقد قرار داده است. ایشان بین «طلب الغفران»، «طلب الرّحمه» و «طلب الرضوان» تفاوت قائلند. «طلب الغفران» جایگاه استعمالی وسیعی دارد و ممکن است برای هر کسی به کار رفته و با عصیان و خطا قابل جمع است؛ بنابراین از آن توثیق استفاده نمی شود. امّا عرف ترحّم را  بر هر کسی به کار نمی برند، گرچه از نگاه لغوی به معنای طلب الرحمه است و بتوان برای هر شخصی طلب رحمت کرد. امّا ترضّی از ترحّم نیز دایره استعمالی کمتری دارد و برای افرادی به کار می رود که در رتبه بالایی از قداست و جلالت امر هستند مانند ابوذر، سلمان، مقداد و...  . البته الفاظ دیگری نیز به کار گرفته می شود که از جهت معنایی از ترضّی نیز بالاتر است مثل «کرّم الله وجهه» که اهل تسنّن برای امیر المؤمنین علیه السلام به کار می برند.
از نظر آقای داوری باید بین تعابیر فوق تفصیل قائل شد. برخی دالّ بر وثاقت بوده و بعضی دیگر چنین دلالتی ندارد. در این میان ترضّی از طرف امام معصوم علیه السلام و علمای اهل معرفت، توثیق محسوب گشته به ویژه اگر همراه با اکثار نیز باشد. (اصول علم الرجال، ص492 و 493.) امّا در مورد اشکالات نقضی آقای خویی ایشان  این اشکالات را ناشی از یکی دانستن ترحّم و ترضّی می دانند و حال آنکه بین این دو فرق است؛ چرا که ترحّم را کاشف از وثاقت نمی دانیم ولی اینگونه اشکالات بر ترضی وارد نیست. از اینجا جواب به این اشکال که نجاشی یکی از اساتید و مشایخ خود را در عین ترحّم ، تضعیف نموده است، روشن می شود. زیرا اوّلاً نجاشی ترحم نموده است نه ترضّی و ثانیاً درادامه ترحّم تعبیر  «سامحه الله»  را نیز اضافه نموده است.(رجال النجاشي، رقم 207، ص86)  
در اینجا ذکر دو نکته ضروری می نماید. اوّل اینکه در کلام آقای خویی سهوی اتّفاق افتاده است چرا که ایشان مورد نقض را ترحّم نجاشی بر «محمّد بن عبد الله بن محمّد بن عبيد الله بن بهلول» ذکر نموده و حال آنکه نجاشی در ترجمه وی نه تنها ترحّمی برای وی نکرده است بلکه وی را مُخلِط می خواند. (رجال النجاشي، رقم 1059، ص6 39)
 بنابراین ظاهراً مراد ایشان «أحمد بن محمّد بن عبيد الله بن الحسن» است. همانطور که آقای داوری در جواب به اشکال استاد خود بحث را در مورد این شخصیّت روایی بیان کرده اند. نجاشی از این شخص به دلیل تضعیف مشایخش نقل روایت ننموده گرچه دوست نجاشی و پدرشان نیز بوده است. ( رجال النجاشي، رقم 207، ص85 و 86 ) البته در مورد این شخص قرینه دیگری نیز وجود دارد که به عدم وثاقت اشاره دارد؛ نجاشی در مورد وی نوشته است: « كان سمع الحديث و أكثر و اضطرب في آخر عمره » تعبیر به اضطراب، می تواند بیانگر وجه ضعفی برای وی باشد.
مطلب دوّم اینکه گرچه بین «ترضّی» و «ترحّم» لغتاً و عرفاً فرق است؛ اما  به نظر می رسد به کار بردن این دو لفظ از طرف اعلام و بزرگان برای عدّه ای علی السّویه بوده است. بنابراین اگر قرار است دالّ بر وثاقت باشد  هر دو لفظ چنین دلالتی دارند. شاهد این مطلب این است که شیخ صدوق برای مشایخ خود از ترضّی استفاده نموده است ولی نجاشی در مورد اساتید خود، ترحّم نموده است و حال آنکه غرض هر دو یکی است و آن تکریم و تجلیل مشایخ خود است. اگر ترحّم تنها جنبه یک دعای عمومی در حق همه مؤمنین داشت وجهی برای ذکر آن برای تنها برخی افراد آن هم در طبقه اساتید و مشایخ وجود ندارد. بنابراین ترحّم نیز مانند ترضّی بار معنایی بیشتری از یک دعای معمولی دارد.
از مطالب فوق می توان نتیجه گرفت که حقّ با آقای داوری می باشد. پس اگر مجرّد ترضّی یا ترحّم اعلام و اجلّا را دالّ بر وثاقت ندانیم انصاف این است که فراوانی آن کاشف از اعتماد و وثاقت می باشد.


Vagh:
تقریب:
علی بن الحسن الطاطری:
رجال‏النجاشي، ص254 رقم 667 - علي بن الحسن بن محمد الطائي الجرمي 
المعروف بالطاطري و إنما سمي بذلك لبيعه ثيابا يقال لها الطاطرية يكنى أبا الحسن و كان فقيها ثقة في حديثه و كان من وجوه الواقفة و شيوخهم و هو أستاذ الحسن بن محمد بن سماعة الصيرفي الحضرمي. و منه تعلم و كان يشركه في كثير من الرجال و لا يروي الحسن عن علي شيئا بلى منه تعلم المذهب. له كتب‏
فهرست‏الطوسي، ص272رقم 391 - علي بن الحسن الطاطري الكوفي كان واقفيا شديد العناد في مذهبه صعب العصبية على من خالفه من الإمامية. و له كتب كثيرة في نصرة مذهبه و له كتب في الفقه رواها عن الرجال الموثوق بهم و برواياتهم فلأجل ذلك ذكرناها.
با توجه به این عبارات خودش ثقه و اساتید بلاواسطه اش در فقه (که شیخ در تهذیبین با واسطه طاطری از آنها  روایت کرده) ثقه هستند.
با توجه به عبارت شیخ در فهرست که در مورد ایشان گفته است: «له کتب فی الفقه و رواها عن الرجال الموثوق بهم و بروایاتهم فلاجل ذلک ذکرناها» مشخص می شود روایات فقهی طاطری که در تهذیبین آمده و طاطری در صدر سند واقع شده - که مشخص می کند از کتاب ایشان است - اساتید بلاواسطه طاطری ثقه هستند که شامل حدود 10 الی 11 نفر می شود.


Vagh:
تقریب:
اگر یک راوی عالم به جرح و تعدیل و پر روایت در یک سند بگوید حدثنی الثقه می توان آن مجهول را ثقه دانست و روایت را صحیحه دانست.


Vagh:
تقریب:
شهید ثانی در الرعایه فی علم الدرایه ص 192 می نویسد: راویان بعد از شیخ کلینی مشهور به وثاقت بودند هرچند شهید ثانی از متاخرین است و توثیقاتش حسی نیست ، اما ایشان نقل شهرت کرده نه اینکه خود توثیق کند. پس بسیاری از راویان از جمله احمد بن عبدون، تمام مشایخ نجاشی و ... توثیق می شوند. لا یحتاج احد من هولاء المشایخ المشهورین الی تنصیص علی تنزیه و لا بینة علی عدالة کما اشتهر فی کل عصر من ثقتهم و ضبطهم و ورعهم زیادة علی العدالة.
ان قلت: شهید ثانی چند سطر بعد می گوید: مشایخ مشهور فلان خصوصیت را دارند. پس احتمال دارد تنها در مورد مشایخ مشهور وثاقت هم ثابت می شود و احتمال دارد حکم قبلی (وثاقت) در مورد همه مشایخ بعد از کلینی باشد.
قلت:
ظاهراً جمله اول مطلق است و شامل همه مشایخ بعد از کلینی می شود. البته شهرت فی الجمله باید ثابت باشد.

البته شبهاتی بر این مبنا وارد است. موارد نقضی مثل ابوالمفضل و ... که بعد از کلینی هستند و اصحاب آنها را تضعیف کرده اند ایجاد شبهه می کند. علاوه بر این چرا بسیاری از این افرادی که بعد از کلینی هستند و به ادعای شهید ثانی مشهور به وثاقت بوده اند را خود شیخ و نجاشی آنها را توثیق نکرده اند. یعنی چرا سکوت کرده اند؟


Vagh:
تقریب:
تعدادی از راویان جزو وکلای ائمه هستند. مرحوم شیخ در عدّۀ الاصول وکلای ائمه را دو قسم دانسته و تعدادی از آنها جزو وکلای ممدوحین و برخی را جزو وکلای مذموم دانسته است. کسی که امام او را به عنوان وکیل عام خود در منطقه ای انتخاب می¬کند قطعاً دارای مقام والایی در وثاقت است که امام به او اعتماد کرده است. البته وکلای مذمومی همچون علی بن ابی حمزه و زیاد بن مروان و .. که بخاطر طمع در مال دنیا امام را انکار کردند شامل این وجه عام وثاقت نمی شوند.


OnVagh:
مشایخ جعفر بن بشیر و محمد بن اسماعیل زعفرانی

Vagh:
تقریب: مرحوم نجاشی در مورد دو تن از روات می نویسد: روی عن الثقات و رووا عنه (شماره 304و933) یعنی او از ثقات روایت کرده و ثقات هم از او. یعنی تمام مشایخ و تمام شاگردان این دو نفر ثقه هستند 
البته مشخص است که در مورد شاگردان و راویانی که از این دو بزرگوار روایت کرده اند نمی توان این قاعده 
را پذیرفت؛ زیرا از حیث صغروی قابل اثبات نیست. یعنی اینکه فلانی شاگرد یکی از این دو بزرگوار است اول کلام است و قابل اثبات نیست؛ چون شاید دورغ می گوید و اثبات وثاقت با این وجه دوری می شود.
اما نسبت به مشایخ و مروی عنه های جعفر بن بشیر و محمد بن اسماعیل زعفرانی به طور عام می توان گفت تمام مشایخ این دو بزرگوار ثقه هستند.
اشکال اول(محقق خویی): منظور از این عبارت روی عن الثقات کثیراً است. به قرینه اینکه از امام معصوم ضعفا نقل روایت می کردند، چه برسد به روات معمولی.
جواب:
اولاً نقل از ثقه فضیلت نیست که با امام مقایسه شود. 
ثانیاً هر کسی از امام سوال می کرد امام پاسخ می فرمود. یعنی وظیفه امام بیان احکام است حتی برای فساق؛ بر خلاف این افراد که می توانند بگویند: من از غیر ثقه روایت نمی کنم و به غیر ثقه هم روایت نقل روایت نمی کنم.
اشکال دوم: با توجه به عبارت «یروی عن الضعفاء» نجاشی در مورد ابن خالد برقی که قطعاً به معنای این است که کثیراً از ضعفاء روایت می کرده ولی مروی عنه ثقه هم دارد، احتمالاً «روی عن الثقات» نیز به معنای کثیراً باشد، که در این صورت در میان مروی عنه های این افراد ضعیف هم خواهد بود.


Vagh:
تقریب: وقتی شیخ کلینی از یک راوی تعداد زیادی روایت نقل می کند مشخص می شود او را ثقه می دانسته است؛ زیرا بسیار بعید است که کلینی از شخص ضعیف روایات زیادی نقل کند. (منتفي الجمان،ج1، ص44)  
اشكال: 
اولا اگر مبنای کلینی تنها نقل از روات ثقه بود، حرف شما صحیح بود. امّا از آنجا که قصد ایشان جمع آوری روایات بوده نمی توان اکثار نقل او را دالّ بر توثیق دانست.
ثانیاً كليني در مورد يك مضمون چندين روايت نقل مي كند كه من حيث المجموع مفاد اين روايت برايش موثوق الصدور بوده است. 
با وجود این احتمال دیگر عبارت آوردن آثار صحیحه از صادقین  علیهم السلام دلالتی بر صحت همه روایات نخواهد داشت. البته اگر كسي اعتماد زياد كليني را كافي دانست و برايش اطمينان شخصي پيدا شد راوی ثقه مي شود.


Vagh:
تقریب:
 در مورد 18 نفر شیخ فرموده است : اجمعت العصابة علی تصحیح ما یقولون و...
یعنی این 18 نفر علاوه بر وثاقت خودشان تمام واسطه ها شان تا امام ثقه هستند.پس اگر یک راوی جزو مروی عنه های اصحاب اجماع باشد ثقه خواهد بود.
اشکال:
اقوال در اصحاب اجماع مختلف است :
برخی معتقدند تمامی واسطه های اصحاب اجماع تا امام ثقه هستند. برخی دیگر معتقدند روایات اصحاب اجماع صحیحه است برخی دیگر معتقدند تنها راویان بلا واسطه اینها ( یعنی مروی عنها و مشایخ بلا واسطه اینها) ثقه هستند؛ ولی قول حق این است که اصحاب اجماع تنها خودشان ثقات و عالم و عارف و بصیر هستند و از کلام شیخ نمی توان بیشتر از این را استفاده کرد.
به عبارت دیگر در مورد اینکه آیا نقل اصحاب اجماع از کسی دال بر توثیق است یا خیر اختلاف است. دراین مورد سه نظریه وجود دارد و این اختلاف به تفاوت برداشت از عبارت مرحوم کشی(ره) بر می گردد:« أجمعت العصابه على تصحيح ما يصح عن هؤلاء و تصديقهم لما يقولون».(اختیار معرفه الرجال، ج1، ص375)
نظریه اول: برخی اینگونه برداشت کرده اند که نقل اصحاب اجماع از شخصی اثبات وثاقت او می نماید لذا با او معامله موثق به توثیق صریح رجالیین می شود. محدث نوری(ره) از قائلین به این نظریه است.
نظریه دوم: برخی دیگر از این عبارت اینگونه فهمیده اند که نقل اصحاب اجماع از کسی اثبات وثاقت او نمی کند ولی خصوص آن روایت که این دسته نقل کرده اند، موثوق الصدور و معتمد است. این نظر به مشهور نسبت داده شده است.( ر.ک منتهی المقال، ج1ص50 )
نظریه سوم: این نظریه قائل است که این عبارت ظهور در این دارد که فقط خود اصحاب اجماع ثقة هستند پس این عبارت وثاقت آنها را اثبات می کند نه بیشتر. مرحوم وحید بهبهانی در فوائد خود این برداشت را، قولی در این زمینه می داند(ر.ک منتهی المقال، ج1ص50 وخاتمه المستدرک، ج7، ص34 و35و64). اما از میان متاخرین مرحوم آقای خویی(ره) از این دسته اند. ایشان می فرمایند:« من الظاهر أن كلام الكشي لا ينظر إلى الحكم بصحه ما رواه أحد المذكورين عن المعصومين ع، حتى إذا كانت الروايه مرسله أو مرويه عن ضعيف أو مجهول الحال، و إنما ينظر إلى بيان جلاله هؤلاء، و أن الإجماع قد انعقد على وثاقتهم و فقههم و تصديقهم في ما يروونه و معنى ذلك أنهم لا يتهمون بالكذب في أخبارهم و روايتهم، و أين هذا من دعوى الإجماع على الحكم بصحه جميع ما رووه عن المعصومين علیهم السلام، و إن كانت الواسطه مجهولا أو ضعيفا؟» معجم رجال الحدیث، ج1، ص61.
طبق نظر سوّم تفاوت این توثیق و توثیقات دیگر تنها در این است که این افراد(اصحاب اجماع) اجماع بر وثاقت و فقاهت و جلالت قدر شده ولی در مورد افراد دیگر گرچه توثیقاتی وجود دارد، ولی چنین اجماعی در مورد آنان اتّفاق نیفتاده است.


Vagh:
تقریب:
علامه در خاتمه کتاب خود اسناد شیخ طوسی و شیخ صدوق را مورد بررسی قرار داده و برخی را صحیح دانسته است. پس راویان موجود در این اسناد توسط علامه توثیق شده اند.
اشكال:
قراینی داریم که توثيقات علامه حدسي و اجتهادی است. مثلاً در ترجمه ابراهیم بن هاشم می نویسد: إبراهيم بن هاشم أبو إسحاق القمي أصله من الكوفة و انتقل إلى قم و أصحابنا يقولون: إنه أول من نشر حديث الكوفيين بقم و ذكروا أنه لقي الرضا عليه السلام و هو تلميذ يونس بن عبد الرحمن من أصحاب الرضا عليه السلام و لم أقف لأحد من أصحابنا على قول في القدح فيه و لا على تعديله بالتنصيص و الروايات عنه كثيرة و الأرجح قبول قوله. (الخلاصةللحلي ص :  4)
از اینکه علامه می گوید: از نظر حسی من چیزی نیافتم، ولی به خاطر کثرت روایت من او را ثقه می دانم، مشخص می شود توثیق او حدسی و اجتهادی است.
جواب:
حدسی بودن توثیقات علامه ادعای بی دلیل است. زمان برای ما مهم نیست، بلکه باید ببینیم فرد به کتب دسترسی داشته یا نه. به نظر می رسد  توثیقات او محتمل الحس و الحدس است. علاوه بر اینکه علامه دسترسی به اجازه نامه ها و ... داشته و یکی از بهترین راهها برای اثبات وثاقت اجازه نامه هاست.
ان قلت: اجتهاداتی که در خلاصه آمده نشانگر حسی نبودن توثیقات علامه است.
قلت: اغلب عبارات موجود در خلاصه نقل کلمات رجالیون است و تنها در مواردی که تصریحی نیست اجتهاد می کند و به اجتهاد خود تصریح می کند. بنابراین در مواردی که تصریح به اجتهاد نکرده، حسی یا لااقل محتمل الحس است.

در مورد توثیقات ابن طاووس هم همین حرف می آید:
ادعا شده که ایشان کتابخانه ای عظیم داشته و به تمامی کتب و اجازات دسترسی داشته است. بنابراین اخبار ایشان حسی و یالااقل محتمل الحس و الحدس است و توثیقات او حجت است.
همه این  حرف ها در مورد ابن داوود نیز می آید.

بنابراین توثیقات ابن طاووس و علامه و ابن داوود حجت است و در این جهت مثل نجاشی، بلکه بالاتر هستند، چون به همه کتب طریق داشته و همه را نیز مورد مطالعه قرار داده اند.


Vagh:
تقریب:
اگر شخصی در طرق مختلف واقع شود و این روایات طرق دیگری نیز داشته  باشد، ولی شیخ و دیگران اختلاف نسخه ای بین نسخه این شخص و سایر نسخ روات ثقه نقل نکرده باشند مشخص می شود وی فرد ثقه و مورد اعتمادی بوده است. زیرا اگر ثقه نبود قطعا اختلاف نسخه نقل می شد.
البته باید کتابی که طریق به آن ذکر شده کتاب مشهوری نباشد، زیرا اگر مشهور باشد، نقل بدون اختلاف نسخه دلالت بر توثیق شخص نمی کند. چون اگر شخص دروغ بگوید رسوا می شود.


OnVagh:
عدم استثناء راوی از روایات کتاب محمّدبن احمدبن یح

Vagh:
تقریب: 
مرحوم وحید در تعلیقه: اگر ابن ولید روایات یک راوی را در لیست استثنا شده های روایات محمّد بن احمد بن یحیی ذکر نکرده باشد مشخص می شود وی ثقه بوده است.   (نام استثناء شده ها در نکات رجالی مطرح شده است). (تعليقة الوحيد على منهج المقال: 72 و معجم‏رجال‏الحديث ج : 1  ص :  74 )
اشکال اول (مرحوم خویی):
اولاً شاید اعتماد ابن ولید بر یک راوی بنابر مبنای اصالۀ العدالۀ باشد.
ثانیاً با مراجعه به کلام ابن ولید مشخص می شود علّت استثناء ها تنها ضعف راوی نبوده است و احتمال دارد به خاطر اینکه روایات شخص مشکل محتوایی داشته و یا خلاف مذهب بوده است استثناء شده باشد. 
جواب:
اولاً اگر هم این حرف را در مورد ابن ولید بپذیریم، در مورد ابن نوح این اشکال راه ندارد؛ زیرا ابن نوح در مورد محمّد بن عیسی بن عبید می گوید: « و قد أصاب شيخنا أبو جعفر محمد بن الحسن بن الوليد في ذلك كله و تبعه أبو جعفر بن بابويه رحمه الله على ذلك إلا في محمد بن عيسى بن عبيد فلا أدري ما رابه فيه لأنه كان على ظاهر العدالة و الثقة». (رجال‏النجاشي/باب‏الميم/348 رقم 939 )
 پس مشخص می شود استظهار ابن نوح از کلام ابن ولید بحث توثیق بوده، نه مشکل محتوایی روایات. پس وثاقت استثنا نشده ها ثابت می شود.
ثانیاً ظاهر کلام ابن ولید و شیخ صدوق این است که استثنا به خاطر ضعف سند بوده، نه بحث متن و محتوای روایات؛ چون می گوید: عن رجل، عمّن ذکره، بأسناد منقطع و ... 
الاّ أن یقال:
ابن نوح مستثنی منه ها را تأیید نکرده است و تنها در مورد استثنا شده ها عدم وثاقت را پذیرفته است. پس وثاقت استثنا نشده ها ثابت نمی شود.
اشکال دوم:
استثناء عدّه ای دلیل بر وثاقت بقیه روات نیست؛ چون بر فرض که روایات استثناء شده به خاطر ضعف راوی یا اسناد منقطع یا شاذ بودن مضمون ضعیف باشند، دلیل نمی شود استثناء نشده ها همگی ثقه باشند. ممکن است راویان افرادی مجهول باشند.
جواب:
اگر تنها ضعفا استثنا می شدند حرف شما صحیح بود، امّا از آنجا که ابن ولید مجاهیل را هم استثنا کرده (عن رجل، عمّن ذکره، بأسناد منقطع و ...) مشخص می شود هر راوی که قولش حجت نیست استثنا شده است. پس قول استثنا نشده ها حجت است.
اشکال سوم:
درست است که ظهور عبارت در این است که تمرکز بر روی افراد و روات است و بحث سندی مطرح است، امّا با توجه به دو قرینه مشخص می شود بحث محتوایی است.
قرینه اول:
شیخ در فهرست در ترجمه محمّد بن احمد بن یحیی در مورد کتاب نوادر الحکمۀ این استثنا را نقل کرده است. پس قضیه خارجیّه است. بنابراین شاید روایاتی که در این کتاب از افراد استثنا شده نقل شده همگی مشکل محتوایی داشته است. فاذا جاء الاحتمال بطل الاستدلال.
جواب:
با دقت در عبارت شیخ در فهرست  (فهرست‏الطوسي/باب‏الميم/باب‏محمد/408 رقم623 ) و نجاشی  در رجالش (رجال‏النجاشي/باب‏الميم/348 رقم 939 ) مشخص می شود استثنا از تمام کتب و روایات است، نه فقط کتاب نوادر الحکمۀ؛ چون ابتدا می گوید: «أخبرنا بجميع رواياته ...» و سپس می فرماید: « و قال محمد بن علي بن الحسين (ابن بابويه): إلا ما كان فيه من تخليط».
قرینه دوم:
 با دقت در عبارت شیخ در فهرست  مشخص می شود استثنا به خاطر مشکل محتوایی روایات بوده است، نه اینکه خود این افراد غیر ثقه باشند. پس وثاقت استثنا نشده ها ثابت نمی شود. چون احتمال دارد ثقه نباشند ولی چون روایات تخلیط شده یا مشتمل بر غلو نداشته اند استثنا نشده اند.


Vagh:
تقریب:
حاجی نوری: اگر اجلّا و بزرگان و راویان سرشناس از کسی روایت نقل کنند، مشخص می شود وی راوی ثقه و جلیل القدری بوده است؛ زیرا از نقل اجلّا ظن به وثاقت حاصل می شود.(خاتمة المستدرك، ج‏4، ص: 160 ) 
اشکال:
اولاً صرف نقل روایت توسط اجلّا - اگر مبنایشان نقل از ثقات نباشد- دلالتی بر توثیق نمی کند.
ثانیاً بنابر فرمایش خود محدث نوری از نقل اجلّا تنها ظنّ حاصل می شود. والظنُ لا یُغنی مِن الحقّ شَیئاً.
نقل اجلا عنوان خوبی است ولی تطبیق آن سخت است. زیرا شاید کل کتب خود را به دیگران در یک لحظه اجازه دهد، که در این صورت نقل دیگران دلیلی بر وثاقت نمی شود.
به هر حال این امر بسته به اطمینان شخصی هر کس است و اگر از نقل اجلا برای کسی اطمینان حاصل شود حجت است.


Vagh:
در بحث وثاقت مشایخ نجاشی، لازم است قبل از هر چیز ابتدا ادله ای را که برای اثبات مدعا مطرح شده به اختصار بیان و بررسی کنیم . با تفحص در کتب قائلین به این مبنا می توان تمامی دلایل آنها را در چند وجه زیر خلاصه کرد:
دلیل اول: ضعیف گریزی نجاشی:
با تورّق و تتبع اجمالی کتاب رجال نجاشی می توان به این نتیجه رسید که مرحوم نجاشی از افراد ضعیف روایت نمی کرده و تمامی اساتید وی راویانی ثقه ، قابل اعتماد و دارای مذهب حقّه اثنا عشریه بوده اند.
ما در اینجا نمونه هایی از ضعیف گریزی نجاشی را نقل می کنیم:
1. در ترجمه جعفر بن محمد بن مالک می نویسد:
«کوفی، ابوعبدالله، کان ضعیفا فی الحدیث. قال احمد بن حسین: کان یضع الحدیث وضعاً و یروی عن المجاهیل و سمعت من قال: کان ایضاً فاسد المذهب و الروایة و لا ادری کیف روی عنه شیخنا النبیل الثقة ابوعلی بن همام و شیخنا الجلیل الثقة ابو غالب الزراری (رحمهما الله) و لیس هذه موضع ذکره».(رجال نجاشی ، ص 122 ، رقم 313.) 
تقریب:
جعفر بن محمد تنها مشکلش ضعف در حدیث است؛ ولی مرحوم نجاشی از اینکه دو تن از بزرگان شیعه از جعفر روایت دارند تعجب می کند. حال چگونه ممکن است خودش از استادضعیف روایت کند؟ 
اشکال اول:	
نهایت چیزی که از این تقریب به دست می آید این است که مرحوم نجاشی از ضعفای مشهور و وضّاعین حدیث و فاسد المذهب ها روایت نمی کرده است و به همین خاطر هم از نقل روایت این دو بزرگوار از جعفر بن محمد اظهار تعجب می کند؛ چون در مورد جعفر بن محمد فساد مذهب و روایت و وضع حدیث شایع بوده است؛ ولی معنای این سخن این نیست که نجاشی از کسانی که مشهور به ضعف یا وضع حدیث یا فساد مذهب نبوده اند، ولی توثیق نیز نداشته اند و شاید در واقع در نقل حدیث  ضعیف هم باشند روایت نکند.
اشکال دوم:
چگونه ممکن است نجاشی اساتید خود را نشناسد که ثقه هستند یا غیر ثقه؟ یعنی بالاخره اساتید نجاشی یا ثقه بوده اند و یا غیر ثقه و ضعیف و فرض سومی ندارد. اگر ثابت شد نجاشی از ضعفا روایت نمی کرده، ثابت می شود تمام مشایخ او ثقه هستند.
جواب:
حرف شما در مورد کسانی که نجاشی مدتی طولانی را نزد آنان تلّمذ کرده صحیح است؛ ولی در مواردی که نجاشی چند روایت یا کتاب را از آنها اجازه گرفته حرف شما صحیح نیست و چه بسا وثاقت یا ضعف شخص برای نجاشی مشخص نبوده است. 
2. در ترجمه حسن بن احمد بن قاسم می نویسد:
«سیّد فی هذه الطائفة ، غیر انِی رأیت بعض اصحابنا یغمز علیه فی بعض روایاته ... قرأت علیه فوائد کثیرة و قرئ علیه و انأ اسمع». (رجال نجاشی ، ص 65 ، رقم 152)
تقریب :
با اینکه نجاشی روایات زیادی از وی شنیده است؛ ولی به خاطر تضعیف اصحاب روایتی از وی نقل نمی کند 
اشکال:
عدم نقل نجاشی به خاطر تضعیف اصحاب است. یعنی برای اینکه در بین اصحاب متّهم به نقل از ضعفا نشود از او روایت نمی کند؛ نه اینکه وی را ضعیف بداند و به خاطر ضعف از او روایت نکند. پس دلالتی بر وثاقت جمیع مشایخ نمی کند.
3. در ترجمه احمد بن محمد بن عبید الله می نویسد:
«کان سمع الحدیث و اکثر و اضطرب فی آخر عمره ... رأیت هذا الشیخ و کان صدیقاً لی و لوالدی و سمعت منه شیئاً کثیراً و رأیت شیوخنا یضعفونه فلم ارو عنه شیئاً و تجنبته ... رحمه الله». (رجال نجاشی ، ص 85 ، رقم 207)
تقریب :
با اینکه نجاشی از او روایات زیادی شنیده بود، ولی به خاطر تضعیف اصحاب از او روایتی نقل نکرده است.  
اشکال:
علاوه بر اشکالی که در مورد قبل مطرح کردیم که عدم نقل نجاشی  به خاطر تضعیف اصحاب است ، نه ضعف راوی؛ اشکال دیگر این است که این راوی در اواخر عمرش اضطراب در مذهب پیدا کرده است. به همین خاطر - فساد مذهب - نجاشی از او روایت نکرده است.
4. در ترجمه اسحاق بن حسن می نویسد:
«کثیر السماع ، ضعیف فی مذهبه ، رأیته بالکوفه و هو مجاور و کان یروی کتاب الکلینی عنه و کان فی هذا الوقت علواً فلم اسمع منه شیئاً». (رجال نجاشی ، ص 74 ، رقم 178)
تقریب :
با اینکه نجاشی او را دیده که کتاب کلینی را روایت می کند، ولی به خاطر ضعفش از او روایت نشنیده است.  
اشکال:
نجاشی به خاطر ضعف در مذهب - و نه ضعف در روایت - از او روایت نکرده است. علاوه بر این در برخی از نسخه ها به جای علواً ، غِلواً(به معنای جوان) آمده است، که در این صورت معنای جمله این می شود که چگونه ممکن است کسی در زمان نجاشی در سنین جوانی باشد و بتواند بلاواسطه کتاب کلینی را از خود او نقل کند؟ چرا که فاصله نجاشی و کلینی زیاد است؛ بنابراین عدم نقل نجاشی از او یا به خاطر فساد مذهب و یا به خاطر این اتهام است.  
5. در ترجمه علی بن عبدالله بن عمران می نویسد:
«کان فاسد المذهب و الروایة و کان عارفاً بالفقه». (رجال نجاشی ، ص 268 ، رقم 698)
تقریب :
نجاشی با اینکه علی بن عبدالله را دیده، ولی به خاطر ضعف هیچ روایتی از او در کتاب خود نیاورده است.  
اشکال:
عدم نقل روایت به خاطر فساد مذهب است، نه ضعف راوی در نقل روایت و عدم وثاقت.
6. در ترجمه محمد بن عبیدالله بن محمد المعروف بابی المفضل می نویسد:
«کان سافر فی طلب الحدیث عمره ... کان فی اوّل عمره ثبتاً ثم خلط و رأیت جل اصحابنا یغمزونه و یضعفونه ، له کتب کثیرة ... رأیت هذا الشیخ و سمعت منه کثیراً ثم توقفت عن الروایة عنه الا بواسطة بینی و بینه».(رجال نجاشی ، ص 396 ، رقم 1059) 
تقریب:
نجاشی به خاطر تضعیف اصحاب وی را جزو اساتید خود قرار نداده است و با واسطه از او روایت کرده تا قاعده کلّی وثاقت مشایخش پا برجا باشد.  
اشکال اول:
نجاشی به خاطر فرار از تهمت و بازخواست اصحاب که چرا از ضعیف روایت می کند و همچنین فساد مذهب ابی المفضل از او روایت مستقیم نکرده، وگرنه اگر مبنایش عدم نقل از ضعیف بود معنا نداشت که با واسطه از او روایت کند .
اشکال دوم:
روایت هایی که با واسطه از او نقل کرده در زمان صحّت مذهب او بوده و یا این روایات را از کتب او نقل کرده است.  
جواب:
این احتمال بسیار بعید است و با ظاهر عبارت «توقفت عن الروایة عنه الّا بواسطة بینی و بینه » سازگار نیست؛ بلکه ظاهر عبارت این است که نجاشی تنها برای فرار از بازخواست وطرد اصحاب، با واسطه از راوی  مشهور به ضعف روایت کرده است. نقل از کتاب نیز مشکلی را حل نمی کند.
7. در ترجمه هبة الله بن احمد می نویسد:
«سمع حدیثاً کثیراً و کان یتعاطی الکلام و کان یحضر مجلس ابی الحسین بن شیبة العلوی الزیدی المذهب، فعمل له کتاباً و ذکر انّ الائمة ثلاثة عشر مع زید بن علی بن الحسین ... رأیت ابا العباس بن نوح قد عوّل علیه فی الحکایة فی کتابه». (رجال نجاشی ، ص 440 ، رقم 1185)
تقریب :
نجاشی به خاطر تألیف کتاب مذکور که موید مذهب زیدیه بوده هبة الله را ضعیف دانسته و در طرق خود به اصول و کتب نامی از وی نبرده است. بنابراین مشخص می شود تمام مشایخ نجاشی ثقه هستند.  
اشکال:
عدم نقل روایت نجاشی از این راوی نیز به خاطر ضعف در مذهب و تمایلات زیدی مذهبی اوست، نه به خاطر ضعف رجالی و عدم وثاقت راوی.
8 . تعبیرات نجاشی در مورد برخی از طرق:
نجاشی برخی از طرق خود را مضطرب، غریب، مظلم و... می داند. (رجال نجاشی ، ارقام 137 ، 138 ، 809 و899)  بنابراین مشخص می شود باقی طرق موجود در کتاب وی صحیحه است؛ وگرنه می بایست اشاره می کرد. پس مشایخ وی که در طرق واقع شده اند همه ثقه هستند.  
اشکال:
اولاً اثبات شیء نفی ما عدا نمی کند و ثانیاً نجاشی خود را ملتزم ندانسته که تمام طرق به کتابها را بررسی کند و نوع آنها را مشخص نماید. بلکه از میان طرق متعددی که داشته و برایش اطمینان حاصل می شده، برخی را در کتاب خود ذکر کرده است؛ همانطور که خود در مقدمه کتابش اشاره می کند (رجال نجاشی ، ص 3) و شاید علت عدم بیان صحّت یا عدم صحّت اکثر طرق به خاطر اعتماد بر طرق صحیحه دیگر باشد. بنابراین، این وجه نیز دلالتی بر وثاقت جمیع مشایخ نجاشی نمی کند.
9. در ترجمه عبیدالله بن ابی زید می نویسد :
«یکنی اباطالب ،ثقة فی الحدیث ، عالم به ، کان قدیماًَ فی الواقفة ...وکان اصحابنا البغدادیون یرمونه بالارتفاع ...قال الحسین بن عبیدالله : قدم ابوطالب بغداد و اجتهدت ان یمکننی اصحابنا من لقائه فاسمع منه فلم یفعلوا ذلک». (رجال نجاشی ، ص 232 ، رقم 617.)
تقریب :
با توجه به سیره متداول اصحاب در زمان نجاشی که اجازه ملاقات با راویان ضعیف را به کسی نمی دادند، چگونه ممکن است نجاشی استاد ضعیف داشته باشد؟ پس تمام مشایخ او ثقه هستند.  
اشکال:
همانطور که بارها اشاره شد نجاشی به خاطر فضای حاکم، از مشهورین به ضعف و کذب روایت نمی کرده است و همانطور که خودش تصریح می کند وثاقت عبیدالله بن ابی زید مسلّم است، ولی به خاطر اتهام غلوّ اصحاب به حسین بن عبیدالله اجازه ملاقات با او را نداده اند؛ پس دلیلی بر عدم روایت نجاشی از مجهولین یا کسانی که وثاقتشان ثابت نشده وجود ندارد.  
دلیل دوم: تصریح نجاشی:
مرحوم نجاشی در ترجمه محمد بن احمد بن جنید می نویسد: «و سمعت شیوخنا الثقات یقولون عنه : انّه کان یقول بالقیاس». (رجال نجاشی ، ص 385 ، رقم 1047)
تقریب :
مرحوم نجاشی در این ترجمه  به وثاقت تمام مشایخ خود تصریح کرده است؛ چرا که «شیوخنا» ظهور در جمیع مشایخ دارد. پس اراده اکثر مشایخ از آن خلاف ظاهر خواهد بود.  
اشکال:
نجاشی نگفته است که من این مطلب را از همه اساتید خودم نقل می کنم. بلکه گفته: اساتید ثقه من این سخن را گفته اند؛حال چند نفر از این اساتید؟ مشخص نکرده است. بنابراین احتمال دارد چند استاد ثقه نجاشی- ونه همه آنها - این مطلب را گفته باشند. و اذا جاء الاحتمال بطل الاستدلال.
البته استاد اخیرا فرمود: بعید نیست که این قید توصیفی باشد. پس وثاقت همه اساتید ثابت می شود.
دلیل سوم: سخن سید بحرالعلوم در الفوائد الرجالیة:
نقل از ضعیف توسط نجاشی خصوصاً اکثار نقل از ضعیف و عدم بیان ضعف راوی اغراء به جهل و تناقض است و از مقام عالمی چون نجاشی با آن درجه رفیعه ایمان و عدالت و عظمت بسیار بعید است. (ج2، ص99)
اشکال:
اگر نجاشی مقید به ذکر طرق صحیحه بود و در مقدمه خود را ملتزم دانسته بود که تنها از راویان ثقه روایت کند حرف شما صحیح بود؛ ولی چنین تقید و التزامی از نجاشی وجود نداشته است. بنابراین نقل از ضعیف در صورتی که طرق صحیحه دیگر هم بوده که به آنها اشاره ای نشده و یا قرینه ای بر صحت روایت بوده و به همین خاطر به طریق ضعیف اکتفا شده اغراء به جهل و تناقض نخواهد بود .
دلیل چهارم: مبنای میرداماد در «الرواشح السماویة» (ص67) :
مرحوم نجاشی ملتزم شده که هر کسی که در او طعن و اشکالی وجود داشته باشد در شرح حال خود شخص یا شخص دیگری ذکر کند؛ بنابراین هر گاه نجاشی ضعف راوی را بیان نکند و تنها نام وی را بدون مدح یا ذمی نقل کند و در مورد وثاقت راوی سکوت کند، نشانه این است که آن راوی در دیدگاه نجاشی از هر طعن و اشکالی مبرّا است و حتی از حیث مذهب نیز مشکلی ندارد. بر این اساس تمام مشایخ نجاشی و تمام کسانی که اسامی آنها در کتاب رجال نجاشی آمده و نجاشی در مورد وثاقت و مذهب آنها سکوت کرده امامی ثقه هستند. 
اشکال:
کتاب نجاشی کتاب بررسی رجالی و توثیق و تضعیف روات نیست؛ بلکه کتاب فهرست اسماء مصنّفانی است که مذهب آنها شیعه - چه شیعه دوازده امامی و چه غیر آن – می باشد. به همین خاطر در بسیاری از موارد  اسامی راویان شیعه ای که مذاهب غیر امامیه دارند را نیز آورده است. (رجال نجاشی ، ارقام 232 ، 453 ، 656 ، 663 ، 670 ، 817 و ...) 
بله، نجاشی در مورد بسیاری از این افراد اظهار نظر رجالی نیز کرده است؛ ولی اصل کتاب شامل 1269 عنوان است که همگی صاحب کتاب یا اصل یا نوادر و یا نسخه ای هستند و مبنا صاحب کتاب بودن است، نه امامی ثقه بودن. به همین خاطر در بسیاری از موارد نام مصنّفان غیر امامی از دیگر فرق شیعه، بدون بیان مذهب آمده است.
بنابراین سکوت نجاشی اعم از وثاقت یا عدم وثاقت راوی است. شاهد این مدعا این است که در بسیاری از موارد نجاشی در مورد شخصی سکوت کرده، ولی شیخ او را تضعیف کرده است.
بله ، می توان در مورد مشایخ بلا واسطه نجاشی ادعا کرد که همه آنها امامی هستند؛ چرا که ثابت شد نجاشی از بسیاری از مشایخش به خاطر ضعف مذهب روایت نکرده است؛ ولی دلیلی بر وثاقت همه آنها نداریم.
دلیل پنجم: مبنای آیت الله وحید خراسانی (حفظه الله):
نجاشی در مقدمه کتاب خود می نویسد :
«فانی وقفت علی ما ذکره السید الشریف – اطال الله بقاءه و ادام توفیقه – من تعبیر قوم من مخالفینا انه لا سلف لکم و لا مصنّف».(رجال نجاشی ، ص 3) 
با توجه به این مقدمه مرحوم نجاشی باید کتابی بنویسد که در جواب اهل سنت باشد و سلف و مصنّف را برای شیعه اثبات کند. بنابراین می بایست تمامی واسطه ها بین نجاشی و صاحبان کتب - از جمله مشایخ بلا واسطه نجاشی - همه ثقه باشند؛ زیرا اگر طرق معتبر نباشد نسبت کتب به افراد ثابت نمی شود.  
اشکال:
اولاً: خود نجاشی تعدادی از افرادی را که در طریق به کتب واقع شده اند تضعیف کرده است. به عنوان مثال سلمة بن الخطاب که در طریق اسماعیل بن مهران واقع شده یا علی بن محمد بن جعفر که در طریق محمد بن جعفر بن عنبسة واقع شده و یا سهل بن زیاد و محمد بن سنان که در طریق محمد بن حسن شمّون واقع شده اند، همگی مورد تضعیف نجاشی واقع شده اند.(رجال نجاشی ، ص 27 و 178 و333 ، ارقام 49 و498 و 899.) 
ثانیاً: در بسیاری از موارد نجاشی هیچ طریقی را برای کتاب یا شخص نقل نمی کند. مثلا در ترجمه غالب بن عثمان، عبدالله بن هارون، عبدالله بن عبدالرحمن زبیری، عبدالله بن بسطام، علی بن محمد بن عبدالله و... هیچ طریقی را برای کتب آنها نقل نمی کند. (رجال نجاشی ، ارقام 836 ، 574 ، 575 ، 567 و 703)
ثالثاً: اگر تمام روات هم ثقه و همه طرق نیز از اجلاء باشند، باز ذرّه ای برای اهل سنت ارزش ندارد؛ چون اهل سنت شیعیان را ثقه نمی دانند و در کذّاب بودن راوی، صرف شیعه بودن را کافی می دانند. پس باز نجاشی به هدف خود نمی رسد؛ بنابراین مشخص می شود  نجاشی این کتاب را برای محققان منصف سنی مذهب نگاشته که در مجموع، از مجموع این کتب و روات به دروغگو نبودن این تعداد راوی یقین پیدا کنند. یعنی احتمال دهند مقدار معتنا به از این راویان ثقه باشند و کذب ادعای دیگران برایشان روشن شود.
رابعاً: خود نجاشی در مقدمه کتاب می نویسد :
«و ذکرت لرجل طریقاً واحداً حتی لا یکثر الطرق فیخرج عن الغرض».  یعنی من به این کتب طرق متعددی دارم و تنها یک طریق  را جهت حفظ اختصار ذکر می کنم. بنابراین شاید طرق دیگری نیز به آن افراد داشته، ولی تنها یک طریق را در کتاب خود آورده است. پس با این وجه نیز نمی توان وثاقت مشایخ نجاشی را اثبات کرد.
دلیل ششم: مبنای مرحوم قهپایی در«معجم الرجال»:
اگر یکی از قدما همچون شیخ صدوق، شیخ طوسی، نجاشی و... در کتابهای خود پس از ذکر نام شخص عبارت «رحمه الله» یا «رضی الله عنه» بیاورند؛ یعنی برای آن راوی ترحّم یا ترضّی کنند، دلالت بر وثاقت آن راوی می کند. مرحوم نجاشی نیز در موارد بسیاری  برای تمام اساتیدش ترحم کرده است؛ بنابراین تمام مشایخ نجاشی ثقه هستند. (رجال نجاشی ، ارقام 73 و 150)
اشکال:
اولاً: ترحّم یا ترضّی قدما بر یک راوی در یک یا دو مورد دلالت بر وثاقت راوی نمی کند. بله ، اگر امثال شیخ صدوق یا شیخ طوسی - که دأبشان ترحّم بر تمام روات نیست - مقیّد باشند هر جا نام شخص آمد ترحّم یا ترضّی کنند، می توان اطمینان به وثاقت آن راوی پیدا کرد.
ثانیاً: نجاشی به خاطر حقّی که اساتید و مشایخ بر گردن او دارند، در دو جا به طور عام برای همه مشایخ خود ترحّم کرده است و تنها درمورد 14 نفر از مشایخش ترحّم خاص و جداگانه دارد، که آن هم در مورد چند نفر از آنها مقیّد به این است که هر جا نامشان بیاید ترحّم کند، نه اینکه هر جا نام هر یک از مشایخ بیاید ترحّم نماید .
ثالثاً: نجاشی در مورد برخی مثل احمد بن محمد بن عبیدالله گفته است: « رأیت شیوخنا یضعفونه ... رحمه الله و سامحه ».
بنابراین ترحّم عام مرحوم نجاشی بر مشایخ خود دلالتی بر وثاقت جمیع مشایخ نجاشی نمی کند.
دلیل هفتم: مجموعه ادله:
برخی معتقدند درست است که هیچ یک از وجوه اقامه شده برای اثبات وثاقت مشایخ نجاشی خالی از اشکال نیست؛ ولی از کنار هم  قرار گرفتن مجموع این ادله می توانیم به وثاقت مشایخ نجاشی اطمینان پیدا کنیم.
اشکال:
از کنار هم قرار گرفتن چند «لاحجّت» حجّت به وجود نمی آید. اگر ما در تمام وجوه گذشته خدشه کردیم، دیگر چگونه  می خواهید اطمینان به وثاقت حاصل کنید؟
البته استاد در این اواخر وجه دوم را تام دانسته و با همان وجه وثاقت همه اساتید نجاشی را ثقه می دانند.
همچنین وجه وثاقت تمام راویان مشهور بعد از کلینی طبق شهادت شهید ثانی نیز می تواند یکی دیگر از وجوه تام باشد. همچنانکه از حساب احتمالات که با بررسی مشایخ ایشان به دست می آید، نیز مشخص می شود که تمام مشایخ ایشان ثقه هستند.


Vagh:
تقریب: (مبناي شيخ انصاري ره المكاسب المحرمه، ج4، ص366): تمامي مشايخ بني فضال ثقه و مراسيل آنها حجت است  و تقريب آن اينچنين است: امام عليه السلام در جواب گروهي كه از بني فضال مي پرسيدند فرمودند :«خذوا بما رووا و ذروا ما راوا»(الغيبة، ص239، التهذيب، ج4 ص14، باب زكات ذهب، حديث5)  يعني روايات بني فضال را اخذ كنيد، اما فتاوا و نظريات آنان راقبول نكنيد. برداشتي كه مي شود اين است كه تمامي مشايخ آنها (باواسطه و بي واسطه) ثقه هستند؛ چون امام عليه السلام مي فرمايند: به روايات آنان عمل كنيد، اگر واسطه ها ضعيف بودند امام عليه السلام به اخذ روايات آنان امرنمي فرمود. پس حتي مراسيل آنها هم حجت است.
اشكال:
بیان امام علیه السلام بر مدعاي گفته شده دلالت ندارد؛ چون بني فضال از راويان حديث بودند و سپس فاسد و منحرف شدند امام عليه السلام در پاسخ به سوال پيرامون آنان مي فرمايد: خذوا بما رووا... يعني همانطور كه قبل از فساد عقيده رواياتشان را بعد از بررسي سند اخذ مي كرديد، پس از فساد عقيده هم همانطور عمل كنيد.(معجم رجال؛ ج1، ص69 . الخلل في الصلاه، امام خميني(ره) ص 81)  اما مواظب عقايد فاسدشان باشيد در غير اين صورت ترجيح فاسدان بر ديگران مي شود. نهايتاً فقط خود آنها توثيق شده اند و دلالتي بر وثاقت مشايخ آنها ندارد.


OnVagh:
وقوع روای در اسناد کتاب تفسیر علی بن ابراهیم قمی

Vagh:
تقریب:
در مقدمه این کتاب  آمده است که: «و نحن ذاکرون و مجترون بما ینتهی الینا من مشایخنا و ثقاتنا عن الذین فرض الله طاعتهم» که برخی این عبارت را دال بر وثاقت راویان موجود در آن دانسته اند.
اشکالات:
اولاً: مولف "تفسیر قمی" معلوم نیست علی بن ابراهیم قمی و یا ابوالفضل عباس بن محمد بن قاسم بن حمزة بن موسى بن جعفر (عليه السلام) از شاگردان علی بن ابراهیم و یا شخص دیگری باشد. همان طور که در بحث های قبلی گذشت، در وثاقت علی بن ابراهیم شکی وجود ندارد اما درمورد ابوالفضل عباس بن محمد باید گفت که وی، املاءات علی بن ابراهیم به علاوه ی تفسیر ابو الجارود و نیز روایاتی دیگر را تحت عنوان کتابی که به تفسیر قمی معروف شده است جمع آوری کرده است. برای این شخص هیچ توثیق و یا مدحی در کتب رجال ذکر نشده است. بنابر این و به جهت ابهامات و اشکال های ذکر شده، اعتماد و استناد به این تفسیر محل اشکال است.  برخی تفسیر قمی را از کامل الزیارات نیز ضعیف تر دانسته اند. 
ثانیاً: اگر چه صاحب الذریعه جهت اثبات اعتبار نسخه ی تفسیر قمی که به ما رسیده و تواتر آن بحث مبسوطی کرده است.  و برخی از فضلاء نیز علاوه بر استدلال ایشان دلیل هایی از جمله اتحاد طرق صاحب وسائل و دیگر بزرگانی چون مرحوم کلینی، شیخ طوسی، صدوق و غیره که متواتر می باشد را، مطرح کرده است و بعد اثبات می کند که نسخه ی این بزرگان همین نسخه ی ابوالفضل عباس بن محمد است که در دستان ما موجود می باشد؛  ولی با این حال، با همه ی این استدلال ها، باز اعتبار این کتاب مورد تردید می باشد. 
ثالثاً: مطلبی که در مقدمه ی این کتاب آمده است دلالتی بر وثاقت راویان موجود در آن ندارد. زیرا اولاً: در این کتاب راویانی وجود دارد که شکی در عدم وثاقتشان نیست. و ثانیاً: مقدمه ذکر شده اجمال و ابهام دارد چرا که در آن آمده: "مشایخ ما و ثقات ما"؛ این عطف اگر تفسیری است که خلاف ظاهر می باشد و اصل در عطف تأسیسی بودن است. اگر عطف عام بر خاص است که باز بر خلاف اسلوب متداول کلام می باشد و قابل اخذ نیست. عطف مباین بر مباین هم نمی تواند باشد چون معنایش این می شود که مشایخ وی ثقه نیستند. در نتیجه عبارت اجمال دارد و نمی توان به آن تمسک نمود.


Vagh:
اشکال: معلوم نیست کتاب موجود همان کتاب ابن غضائری باشد، چرا که ورثه ابن غضائری همه کتب وی را از بین بردند. 
الفهرست (للشيخ الطوسي)، ص: 2‌ و لم يتعرض أحد منهم لاستيفاء جميعه إلا ما قصده أبو الحسين أحمد بن الحسين بن عبيد الله رحمه الله فإنه عمل كتابين أحدهما‌ ذكر فيه المصنفات و الآخر ذكر فيه الأصول و استوفاهما على مبلغ ما وجده و قدر عليه غير أن هذين الكتابين لم ينسخهما أحد من أصحابنا و اخترم هو رحمه الله و عمد بعض ورثته إلى إهلاك هذين الكتابين و غيرهما من الكتب على ما حكى بعضهم عنه.


Vagh:
تقریب (مرحوم نائینی): مناقشه در روایات کتب اربعه حرفه عاجز است.
کلینی در مقدمه کافی می نویسد:  من خواسته شما ( که از من روایات را خواسته بودید) عملی کردم و در جمیع فنون و علون آثار صحیحه از صادقین را جمع آوری کردم.
و ذكرت أنّ أمورا قد أشكلت عليك، لا تعرف حقائقها لاختلاف الرواية فيها، و أنّك تعلم أنّ اختلاف الرواية فيها لاختلاف عللها و أسبابها، و أنّك لا تجد بحضرتك من تذاكره و تفاوضه ممّن تثق بعلمه فيها، و قلت: إنّك تحبّ أن يكون عندك كتاب كاف يجمع [فيه] من جميع فنون علم الدين، ما يكتفي به المتعلّم، و يرجع إليه المسترشد، و يأخذ منه من يريد علم الدين و العمل به بالآثار الصحيحة عن الصادقين عليهم السّلام و السنن القائمة الّتي عليها العمل، و بها يؤدّي فرض اللّه عزّ و جلّ و سنّة نبيّه صلّى اللّه عليه و آله
روایات صحیحه یعنی وثاقت روات روایات. بنابراین روات روایات کتب اربعه ثقه هستند.
اشکال:
اولا: اگر مبنای محمدون ثلاث نقل روایات و ذکر اسناد صحیحه و روات ثقات بود حرف شما صحیح بود، ولی مبنای آنها تنها جمع آوری روایات بوده است.
ثانیا : شاید صحت روایات به معنای وجود قرینه، تواتر روایت یا .. باشد ، نه صحت و ثقه بودن همه روات و یا شاید اسناد دیگری بوده ولی آنها به یک سند اکتفا کرده اند و سندهای صحیحه دیگر را نقل نکرده اند. پس صحت اعم از صحت سند و وجود قرینه و... است. یا اینکه شاید مراد صحت محتوا باشد. یعنی در هر باب مجموعه ای از روایات نقل شده که از مجموع آنها وثوق به صدور پیدا می کنیم.
آقای خویی: کتب اربعه مشتمل بر آثار صحیحه است نه اینکه همه روایات صحیح باشند.
استاد: این برداشت خلاف ظاهر عبارت کلینی است. یکی دیگر از اشکالات این است که روایاتی از غیر ائمه در کافی نقل شده و یا روایات خلاف مذهب ذکر شده است. مثل اینکه قرآن تحریف شده یا 12 امام از فرزندان حضرت زهرا  علیها سلام هستند و ... .


Vagh:
تقریب (مرحوم حائری): احمد بن محمد بن عیسی افرادی که از ضعفا روایت نقل می کردند مانند برقی و ... را از قم بیرون می کرد یا از امثال حسن بن محبوب روایت نقل نمی کرد؛ چون حسن از ابوحمزه ثمالی که فاصله زمانی با هم داشته اند روایت نقل می کرده است و یا عده ای را به خاطر دروغ یا غلو یا ... از قم بیرون می کرد مثل سهل بن زیاد آدمی و .... .
اینچنین شخصیت دقیقی اگر از یک روای روایت نقل کند، قطعا آن روای ثقه و مورد اعتماد است.
اشکال:
اولا: بیرون کردن برقی از قم توسط احمد تنها در رجال ابن غضائری نقل شده و بقیه نیز از آن کتاب نقل کرده اند و علامه نیز گفته است این حرف را وجدته فی کتاب و معلوم نیست کدام کتاب است (کلام علامه در این مورد نیست بلکه در مورد این است که احمد بن محمد در تشیع جنازه برقی حافیا حاسرا شرکت کرده است تا او را از آنچه به او تهمت زده بری بکند).
ثانیا: خود ابن غضائری در ادامه می گوید: احمد به خاطر یک تهمت برقی را اخراج کرد و بعدها پشیمان شد و در تشییع جنازه وی با پای برهنه شرکت کرد و اظهار توبه نمود .(اظهار توبه در خلاصه علامه نیست)
در مورد حسن بن محبوب نیز خود احمد بن محمد پس از مدتی خودش از او روایت نقل کرده است. علاوه بر همه اینها محقق خواجویی در الفوائد الرجالیه و الرسائل الفقهیة ج1 احمد بن محمد را فاسق و فاجر و دروغگو دانسته است. البته اشکالات خواجویی وارد نیست و احمد بن محمد ثقه است. 
در مورد سهل بن زیاد نیز احمد بن خاطر غالی دانستن سهل، او را اخراج کرد، که آن هم به خاطر این بوده است که در آن زمان هر کس فضائل اهل بیت را نقل می کرد را غالی می دانستند .
پس روایات احمد بن محمد دلالتی بر وثاقت راوی ندارد .


Vagh:
تقریب (امام خمینی و ...): اصل در امامزاده ها ثقه بودن و صالح بودن است الا ما خرج بالدلیل. پس هر کس ثابت شود امامزاده است هرچند وثاقت خاصی نداشته باشد ثقه است 
اشکال:
اشکال مبنایی است و به نظر ما هرکس که امامزاده شد دلیل بر ثقه بودن او وجود ندارد و صرف فرزند یا نوه امام بودن هیچ صلاحیت و فضیلتی برای شخص نمی آورد.


Vagh:
تقریب: اگر یک راوی صاحب کتاب یا اصل باشد معلوم می شود که راوی ثقه ای است که صاحب اصل است و امثال شیخ و .. از اصل او روایات را نقل کرده اند.
اشکال:	
خود شیخ در مقدمه فهرست می نویسد : من روایات اصول را می نویسم و جرح و تعدیل های روایات را نیز بیان می کنم. پس مشخص می شود که صاحب اصل نیز ممکن است ضعیف یا مجروح باشد. البته با تتبع در کتب نجاشی و شیخ می توان به دست آورد که هیچ یک از ارباب اصول تضعیف نشده اند یعنی اگر ثقه نباشند یا توثیق نشده اند یا مجهول هستند، هرچند این حرف با مقدمه شیخ سازگار نیست ولی می تواند مؤید وجوه عامه وثاقت دیگر شود.

البته در مورد صاحبان اصول اربع مئه شاید بتوان به خاطر اعتماد اصحاب بر آنها بتوان این وجه را پذیرفت، اگر از نظر صغروی صاحب یکی از اصول اربع مئه بودن ثابت شود.


Vagh:
تقریب (مرحوم آقای تبریزی ره): اگر کسی در زمان خودش مشهور باشد و هیچ قدحی بر او وارد نشده و به ما نرسیده باشد، مشخص می شود شخص ثقه و مورد اعتمادی است، چون شخص معروف همیشه زیر ذره بین است و کوچکترین عیبش مطرح می شود. بنابراین معروفی که هیچ ضعف و قدحی ندارد ثقه است.
اشکال: صرف مشهور بودن دلیل بر این نیست که تمام عیوب شخص مطرح شود. اتفاقا اگر شخص خیلی معروف شد و طرفدار داشت کسی جرات نمی کند عیوب او را مطرح کند. 
ثانیا: شهرت شخص در زمان خودش قابل اثبات نیست. شاید روای پس از نقل روایات بسیار وی توسط دیگران، پس از مرگ مشهور شده باشد.


OnVagh:
واسطه های رواتی که اطلاق صحیح الحدیث برآنها شده

Vagh:
تقریب (حاجی نوری): عده ای از روات ما تعابیر مثل صحیح الحدیث یا صحیح الروایه در موردشان وارد شده است. منظور از صحت در کلام قدما یعنی صحت سند و ثقه بودن روات. افزون بر این صحیح الروایه و صحیح الحدیث در مورد این افراد مطلق است. یعنی از این شخص تا امام هیچ مشکلی وجود ندارد. پس تمام واسطه های بین این شخص صحیح الحدیث تا امام همه ثقه هستند.
اشکال: خود نجاشی در مورد محمد بن جعفر اسدی(رقم1020) گفته است صحیح الروایه ولی بعد گفته است: الا انه روی عن الضعفا پس صحیح الروایه بودن به معنای توثیق تمام واسطه ها تا امام نیست.
جواب (حاجی نوری):
هیچ مشکلی ندارد؛ چون منظور نجاشی این است که صحیح الروایه عند بعض و یروی عن الضعفا عند بعض آخر.
اشکال: این حرف با ظهور کلام نجاشی یا شیخ ناسازگار است؛ چون خود نجاشی و شیخ می گویند: الا انه یروی عن الضعفاء نه شخص دیگر. پس مقصودش این است که وی دقیق بوده و درست نقل می کرده است نه اینکه تمام واسطه هایش ثقه باشند.
ثانیا: اگر هم اطلاق صحیح الروایه را قبول کنیم، باز به معنای این است که روایت صحیحه است. شاید علتش استفاضه یا تواتر یا شهرت روایت باشد و صحت منحصر در وثاقت روات نیست. پس معنای حرف نجاشی این است که محمد بن جعفر مثلا روایاتش صحیح است هرچند روات آن روایت ضعیف هستند.


Vagh:
تقریب: اگر یک روای شیخ الاجازه باشد یعنی کتب و روایات را به دیگران اجازه دهد، مشخص می شود شخص مورد اعتماد و ثقه ای است که عده ای وی را به عنوان شیخ خود انتخاب کرده اند. پس شیخ الاجازه بودن دلیل بر وثاقت روای است.
اشکال:
شیخ الاجازه در زمان متاخرین شأنیتی بوده و روات و علما از هر کسی اجازه نمی گرفتند، اما صرف نقل روایت یک روای از راوی دیگر به نحو اجازه، باعث شیخ الاجازه بودن اصطلاحی وی نیست؛ چرا که در این صورت همه روات باید شیخ الاجازه و ثقه باشند.
بله، اگر شیخ الاجازه به معنای داشتن کرسی درس و رفت و آمد شاگردان به محضر وی و بیان روایات و رفع اشکال و بیان روایات شفاهی باشد، می توان گفت شیخ الاجازه بودن کاشف از وثاقت است. اما اگر شیخ الاجازه بودن قسیم سماع یا قرائت باشد، تنها به معنای اجازه کتب به دیگری باشد هیچ دلالتی بر وثاقت نخواهد داشت، که البته تشخیص اینکه در مورد یک روای منظور از کدام نوع شیخ الاجازه است مشکل است.


OnVagh:
روایت از چند امام و عدم ورود هیچ طعنی ازائمه

Vagh:
تقریب (حاجی نوری) : اگر یک روای از چند امام روایت نقل کند و هیچ یک از آن ائمه نیز طعنی بر او وارد نکنند مشخص می شود آن راوی مورد تایید ائمه و ثقه می باشد.
اشکال:
اولا ذکر نام شخص جزو اصحاب ائمه دلالت بر وثاقت ندارد؛ چرا که شیخ اشخاصی مثل منصور دوانیقی را جزو اصحاب امام ذکر کرده یا افرادی که مشهور به وضع و کذب بودند را هم به عنوان اصحاب امام ذکر کرده است. 
ثانیا: ائمه  علیهم السلام  رجالی نبوده اند که تک تک روات را بررسی کنند. بلکه تنها در مورد غلات تک تک اشاره می کردند تا مردم در انحراف نیافتند.
بنابراین صرف اینکه شخص از چند امام روایت نقل کرده و ائمه در مورد او چیزی نگفته اند، دلالت بر وثاقت او نمی کند.


Vagh:
تقریب:
اگر شیخ یا صدوق به یک روایت استدلال کنند و نام روای را هم بیاورند و تنها همان روایت را مورد استدلال قرار دهند مشخص می شود که راویان آن روایت مورد قبول آنهاست و آنها ثقه هستند.
اشکال:
شاید قرائن دیگری بر صحت آن روایت باشد یعنی با استدلال شیخ و صدوق مشخص می شود که آن روایت به نظر آنها صحیحه است، اما وثاقت راویان ثابت نمی شود؛ چون شاید روایت مشهوره یا مستفیضه بوده یا قرینه دیگری وجود داشته است که شیخ طوسی یا شیخ صدوق آن را صحیحه دانسته و به آن استدلال کرده اند مثلا روایت را از کتابی مشهور نقل کنند و نام راویان را برای اتصال سند بیاورند.


Vagh:
شیخ مفید در الارشاد(ج2 ص179) گفته است : امام صادق  علیه السلام  چهار هزار شاگرد داشته است که همه ثقه بودند ... فان اصحاب الحدیث قد جمعوا اسماء الرواة عنهم من الثقات علی اختلافهم فی الاراء و المقامات فکانوا اربعة آلاف رجل.
ابن شهر آشوب نیز عین عبارت شیخ مفید را می آورد و گوید نام آنها در رجال ابن عقده بود. از سوی دیگر شیخ در رجال گوید که من همه رجال ابن عقده را در اصحاب امام صادق آورده ام. پس ممکن است بگوییم که همه اینها که در اصحاب امام صادق ع هستند ثقه باشند. 
اشکال:
ما اسامی این چهار هزار نفر را نداریم.
ان قلت: ابن عقده نام چهار هزار شاگرد برای امام صادق علیه السلام  نقل کرده است و شاید شیخ مفید منظورش همان بوده؛ زیرا بنابر شهادت شیخ تنها ابن عقده نام اصحاب صادق  علیه السلام  را ذکر کرده است و چون کتاب ابن عقده به دست ما نرسیده است، ولی شیخ طوسی نام آن چهار هزار نفر را به همراه عده ای دیگر در رجال خود آورده است. پس هر کس شاگرد امام صادق  علیه السلام  باشد و نامش در رجال طوسی بیاید ثقه است. 
قلت: شیخ طوسی اسامی عده ای را اضافه کرده و باعث شبهه مصداقیه شده است. چون شیخ نام 3224 نفر (سه هزار و دویست و بیست و چهار) را برای اصحاب امام صادق  علیه السلام  نقل می کند. پس همه آن چهار هزار را نقل نکرده است. بنابر این ثابت نمی شود که هر کس اصحاب امام صادق  علیه السلام  باشد ثقه است. چون مشخص شد که شیخ طوسی عده ای از رجال ابن عقده را انتخاب کرده و عده ای را هم از ابن نوح و ... اضافه کرده (بنابر شهادت خود شیخ طوسی در مقدمه) و باعث شبهه مصداقیه شده است.
O	اشکال: ممکن است کلام شیخ مفید اشاره به اکثریت داشته است.
جواب: خلاف ظاهر است.

بله، گاهی شیخ و نجاشی در رجال امام صادق ع می گوید ذکره ابن عقده، پس این قطعا موثق است.

البته استاد در مبنای جدید خود می فرمایند با بررسی رجال شیخ می توان اسامی موجود در رجال ابن عقده را پیدا کرد. زیرا شیخ ابتدا اسامی مثلا محمد را می آورد و بعد به سراغ بقیه اسامی در اصحاب آن امام می رود و بعد باز چند اسم اضافه می کند که محمد هم دارد. می توان اطمینان داشت که آن محمد های اول از ابن عقده گرفته شده و آن آخری ها را خود شیخ اضافه کرده است.
با این وجه می توان اصحاب ثقه امام صادق ع را پیدا کرد.


Vagh:
تقریب (میر داماد در الرواشح السماویه ص67): نجاشی ملتزم است که هر کس که در او طعن یا اشکالی باشد در شرح حالش یا شرح حال شخص دیگری مطرح کند و پس هرکس که نامش ذکر شده ولی طعن و ضعفی مطرح نشده، اشکالی در مذهب و قدحی در روایت - بنابر نظر نجاشی - ندارد. پس ثقه بلکه بالاتر سند روایت قوی می شود.
اشکال:
 نجاشی چنین التزامی ندارد و غرض اصلی او تصنیف کتاب جمع آوری اسامی مصنفان شیعه است (از هر فرقه ای) نه تعدیل و تجریح روات پس سکوت نجاشی اعم از وثاقت یا عدم وثاقت ، شیعه دوازده امامی یا غیر آن است.


Vagh:
تقریب: برخی معتقدند اگر امام معصوم برای یک روای دعا کند این دعای امام دلالت بر وثاقت آن راوی می کند. مثلا در مورد حسین بن زراره که امام در مورد او می گوید: احاطهما الله و کلاهما و حفظهما بصلاح ابیهما.
اشکال:
دعای امام اعم از وثاقت است و گاهی ائمه برای غیر دوستان خود نیز دعا نموده و برای تمامی انسانها طلب هدایت کرده اند مثلا: حضرت رسول ص در مورد قوم خود فرمود اللهم اهد قومی ... پس دعا دلالت بر وثاقت نمی کند.


Vagh:
تقریب (آقای مومن): 
برخی معتقدند: هر کس به عنوان راوی در کتاب تحف العقول واقع شود ثقه است؛ چون ابن ابی شعبه حرّانی در مقدمه این کتاب می نویسد: فتاملوا معاشر الشیعه ما قالته ائمتکم ، بل خذوا ما ورد إليكم عمن فرض الله طاعته عليكم و تلقوا ما نقله الثقات عن السادات بالسمع و الطاعة و الانتهاء إليه و العمل به و كونوا من التقصير مشفقين و بالعجز مقرين.
یعنی روایات این کتاب را که روات ثقات آنها را از ائمه  علیهم السلام  نقل کرده اند را اخذ کنید؛ هر چند اکثر روات حذف شده اند ولی راویان مباشر از امام باقی هستند و این وجه وثاقت تمام آن روایان را اثبات می کند. (الولایة الالهیة الاسلامیة، ج3، ص391)
اشکال:
اولا: معلوم نیست تحف العقول موجود همان تحف العقول اصلی باشد؛ چون نه متواترا و نه با سند معتبر به دست ما نرسیده است.
ان قلت: صاحب وسایل برای این کتاب و کتب دیگر طریق صحیحی نقل کرده است.
قلت: طرق صاحب وسایل تشریفاتی بوده و به نسخه خاص نبوده است. افزون بر این، بر فرض سند و طریق واقعی باشد، با دقت در متن صاحب وسایل در خاتمه مشخص می شود که تنها طرق کتب کسانی که در طریق به شیخ طوسی واقع شده اند یا شیخ در فهرست یا مشیخه تهذیب یا استبصار به آنها طریق دارد را صحیح می داند.
ثانیا: از مقدمه تنها یک نصیحت کلی به دست می آید که ای شیعه به روایات راویان ثقه عمل کنید. نه اینکه من روایات کتاب را از ثقات نقل کرده ام؛ زیرا نویسنده می گوید: از آنجا که بیشتر روایات کتاب آداب و مستحبات بود من سند ها را حذف کردم. پس شاید از باب تسامح در ادلّه سنن یا موثوق الصدور بودن متن روایات یا شهرت کتاب یا محفوف به قراین بودن روایات آنها را آورده باشد. (و أسقطت الأسانيد تخفيفا و إيجازا و إن كان أكثره لي سماعا و لأن أكثره آداب و حكم تشهد لأنفسها و لم أجمع ذلك للمنكر المخالف بل ألفته للمسلم للأئمة العارف بحقهم الراضي بقولهم الراد إليهم و هذه المعاني أكثر من أن يحيط بها حصر و أوسع من أن يقع عليها حظر و فيما ذكرناه مقنع لمن كان له قلب و كاف لمن كان له لب).

الا ان یقال: در این صورت نصیحت به خود کتاب بی ربط می شود. اینکه روات را حذف کرده، مشخص می شود که همه روات به نظر ایشان ثقه بوده اند و چون ایشان از قدماست، توثیقاتش حجت است. بله مشکل این است که شاید به خاطر موثوق الصدور بودن روایت سند را حذف کرده است. بنابراین هم مشکل در اثبات نسخه موجود است و هم در احتمال موثوق الصدور بودن روایات.


OnVagh:
وقوع در کتاب بشارة المصطفی لشیعة المرتضی

Vagh:
تقریب:
مؤلف کتاب بشاره المصطفی (ابوجعفر طبری) در مقدمه کتاب خود می نویسد: «و لا اذکر الا المسند من الاخبار عن المشایخ الکبار و الثقات الاخیار» برخی با توجه به مقدمه قائل به وثاقت تمام روایان واقع در اسناد کتاب شده اند ، چون ال بر سر جمع (الثقات) افاده عموم می کند. 
اشکالات:
اشکال اول:
از عبارت مشایخ کبار و ثقات اخیار مشخص می شود مقصود مشایخ بلاواسطه ایشان است، چون وجود چنین افرادی در سلسله سند یک روایت بسیار نادر است، چه برسد به تمام روایات یک کتاب. پس یا از مقدمه برگشته و یا تنها در مورد اساتید بلاواسطه است.
شواهد این ادعا:
1. آوردن روایات از عامه
روایاتی از عمر بن الخطاب، عبدالله بن عمر، أبی هریرة، عایشة  و سعد بن أبی وقاص  و ... در این کتاب نقل شده است.
در ذیل یک روایت هم می نویسد: «و رواة هذا الخبر کلّهم ثقات العامة».
2. آوردن روایات مرسل 
خود ایشان در مقدمه مقید شده که تنها مسندات را نقل کند و حال آنکه روایات مرسل نیز نقل کرده است.
3. آوردن روایات ضعیف
در این کتاب روایاتی از افراد ضعیف نقل شده است. مثل عمرو بن شمر  و سهل بن زیاد  و ...
الا ان یقال: ضعیف بودن این افراد نزد عده ای دلیل بر ضعف آن راوی نزد مولف کتاب نیست.
اشکال دوم: 
مولف از متاخرین است. چون در قرن ششم می زیسته است.
جواب:
در این عصر دسترسی به کتب رجالی قدما امکان پذیر بود. پس توثیقات ایشان یا حسی یا محتمل الحس و معتبر است.


OnVagh:
وقوع راوی در کتاب المزار الکبیر ابن المشهدی

Vagh:
تقریب:
عبارتی در مقدمه این کتاب آمده است : «فانی قد جمعت فی کتابی هذا من فنون الزیارات ... ما اتصلت به من ثقات الرواة الی السادات» که دلالت بر وثاقت تمام روات کتاب دارد.
اشکال: 
درست است که ابن مشهدی که با توثیق شهید ثانی و صاحب وسایل ثقه است،  اما اشکال این است که موارد نقض بسیاری (نقل از ضعاف مسلّم، نقل مرفوع و بدون سند و ...) فراوان دارد، پس مشخص می شود که ایشان از حرفش برگشته است.


Vagh:
تقریب (مبنای آقای بهبهانی و حاجی نوری): شیخ مفید در بسیاری از روایات مناقشه سندی می کند اگر شیخ مفید در مورد یک راوی هیچ اشکالی را مطرح نکند آن راوی به نظر شیخ مفید ثقه است از طرف دیگر می دانیم که شیخ مفید اقدم از شیخ و استاد شیخ طوسی است پس توثیقات او حجت است.
اشکال:
این وجه نمی تواند وجه عامی باشد چرا که تنها در مورد چند راوی است بله اگر توثیقش ثابت شود حجت است.


Vagh:
تقریب اول: 
از آنجا که داب شیخ در حلّ تعارض روایات طرح اشكال سندي در آنهاست، اگر در هيچ موردي بر روایات یک راوي اشكال سندی نگرفته باشد مشخص می شود او را ثقه می دانسته است.
اشكال:
اولاً در بسیاری از جاها شیخ غفلت داشته است و به عنوان مثال در یک کتاب (تهذیب) اشکال سندی کرده است ولی در کتاب دیگر (استبصار) بر همان روایت اشکال نکرده است؛ چون قصد شیخ بررسی تمام روایات و اسناد آنها نبوده است.
ثانیاً شايد مجموع روايات، تواتر يا قراين ديگر باعث اشكال نگرفتن ايشان باشد.
ثالثاً موارد زيادي داريم كه از كسي روايت كرده و اشكال نگرفته، ولی در رجال خود او را ضعيف دانسته است.
تقریب دوم:
شیخ در ابتدای تهذیب و استبصار سندها را متصل نقل کرده است. اگر شیخ طریقی را از بین طرق صحیحه دیگر انتخاب کند و در متن تهذیب و استبصار بیاورد معلوم می شود شیخ راویان آن طریق را ثقه می داند.
اشکال:
موارد بسیاری داریم که شیخ یک راوی را در یک طریق ذکر کرده و سپس در جای دیگر اشاره به ضعف او داشته است. بنابراین صرف انتخاب یک سند دلالت بر وثاقت راوی نمی کند.
تقریب سوم:
اینکه شیخ طبق روایت یک راوی فتوا بدهد، مشخص می شود شیخ او را ثقه می دانسته است. البته دوقلو نبودن طریق و همچنین نبود روایات مشابه در باب شرط است.
استاد: همان اشکال تقریب اول بر این تقریب نیز وارد است. البته در مورد روات اخیر این اشکال وارد نیست.


Vagh:
تقریب اول (مبنای قهپایی): ترضی وترحم صدوق 
یعنی اگر شیخ صدوق در کتب خویش پس از نام یک راوی همیشه «رضی الله عنه» یا «رحمه الله» بگوید دلالت بر وثاقت آن راوی دارد.(مجمع الرجال ج7 ص 219) 
اشکال:
صرف دعای صدوق یا قدمای دیگر برای کسی دلالت بر وثاقت ندارد بله اگر کثرت داشته باشد می توان گفت: له وجهٌ. 
تقریب دوم( مبنای علامه مجلسی و شیخ مرتضی حائری):
مقدمه اول: صدوق در مقدمه فقیه می نویسد: «و جمیع ما فیه مستخرج من کتب المشهورة علیها المعول و الیها المرجع » اگر کتاب مورد اعتماد بوده معلوم است مؤلف کتاب مورد اعتماد بوده است. پس کتابهایی که صدوق روایت از آنهانقل کرده است صاحبان آن کتاب مورد اعتماد همه اصحاب بوده اند.
مقدمه دوم: هر کس که در فقیه سند را با نام او شروع کرده است و در مشیخه برای او سند ذکر کرده است او صاحب کتاب است.
نتیجه: هرکسی که صدوق ابتدا به نام او کرده  ثقه و معول علیه عند الاصحاب است.
اشکال:
مقدمه دوم مورد اشکال است. ما این را قبول نداریم که هر کسی اول حدیث واقع شده،صاحب کتاب است. بله شیخ به این تصریح کرده است که روات اول حدیث صاحب کتاب هستند و من کتاب او را دیدم ولی در مورد صدوق ثابت نیست چون ممکن است یک راوی کتاب داشته و در آن کتاب سند برای روایت خود ذکر کرده باشد پس با اول آمدن نام یک راوی احتمال دارد روایت از کتاب راویی که درسند کتاب واقع شده اخذ شده باشد ولی برای اختصار نام او ذکر نشده باشد یعنی شاید صدوق سند را از وسط سند کتاب مشخص نقل کرده باشد، بنابر این هرکسی که در اول سند واقع شد نمی توان صد در صد گفت او صاحب کتاب است.
البته استاد از این اشکال برگشته و این وجه را پذیرفته است که در وجه «وثاقت روات واقع در صدر اسناد روایات فقیه» مفصلاً گفته شد.
تقریب سوم:
صدوق در مقدمه فقیه می نویسد: «بل قصدت الی ایراد ما افتی به و احکم بصحته و اعتمد انه حجة بینی و بین ربّی»
این جمله صدوق دلالت به صحت تمام روایات فقیه دارد. صحت هم یعنی اعتبار سند روایت بنابراین تمام روات کتاب فقیه ثقه هستند.
اشکال:
اولا: صدوق می گوید من فتوا می دهم و حجت است این جمله دلالت بر صحت سند ندارد. شاید روایت مشهور بوده یا طرق متعددی داشته یا قرائن دیگری بر صحتش بوده و موثوق الصدور بوده. پس دلالتی بر صحت ندارد.
ثانیا: اگر هم صحت سند منظور باشد، اجتهادی است. چون در آن زمان اصطلاح صحیح به معنای صدور از امام بوده است یا به جهت وثاقت روات یا به خاطر مشهور بودن، قرینه داشتن، موافق کتاب بودن و ... .
پس دلیل اعم از مدعاست و نمی توان با عبارت «احکم بصحته» وثاقت روات فقیه را اثبات کرد.
ثالثا: همه طرق فقیه طرق مذکوره در مشیخه نیست. طرق زیادی بود که صدوق مطرح نکرده و شاید روات آن طرق (غیر مذکوره) ثقه بوده و روات این طرق (مذکوره در مشیخه) ثقه نبوده اند.
رابعا: مرحوم صدوق به وعده خود وفا نکرده و روایات متعارض یا روایاتی که خود گفته به آن فتوا نمی دهم را هم نقل کرده است .


Vagh:
تقریب اول: کثرت روایت کلینی از یک روای:
یعنی اگر کلینی از یک روای روایات زیادی را در کافی نقل کند دلالت بر وثاقت او دارد؛چون بسیار بعید است که کلینی از شخص ضعیف روایات زیادی نقل کند پس مشخص می شود که آن راوی ثقه است.
اشکال:
صرف کثرت روایت کلینی از راوی کاشف از توثیق نیست. اگر مبنای کلینی تنها روایت از ثقه باشد حرف شما صحیح است، ولی مبنای کلینی تنها جمع آوری روایات بوده است ممکن است یک راوی روایات زیادی داشته باشد و کلینی همه آنها را نقل کرده باشد.
بله ممکن است از این کثرت ظن به وثاقت حاصل شود ولی ظن حجت نیست و اگر برای کسی اطمینان حاصل شود که هیچ و الا نمی تواند دلیل بر وثاقت باشد.
تقریب دوم (مبنای حاجی نوری): عده قرار دادن کلینی برای یک راوی:
اگر کلینی یک راوی را در عداد اجلاء و بزرگان قرار دهد و عده ای نیز برای او قرار دهد یعنی بگوید : عده من اصحابنا از او روایت کرده اند معلوم می شود کلینی به او اعتماد داشته و او را ثقه می دانسته است.
اشکال:
عده داشتن یک راوی دلالت بر وثاقت نمی کند. بلکه به معنای این است که یک عده (چند نفر) این روایت را از او برای من کلینی نقل کرده اند و هیچ دلالتی بر جلیل القدر بودن یا اعتماد کلینی بر او نمی شود.
تقریب سوم: اوثق الناس بودن کلینی
حاجی نوری: از آنجا که نجاشی کلینی را اوثق الناس فی الحدیث دانسته، مشخص می شود که وی تمام فضایل روات ثقه را دارد. پس اگر امثال ابن ابی عمیر که تنها از ثقات روایت نقل می کنند، وی از آنها ثقه تر است و همه مروی عنه های وی ثقه هستند.


Vagh:
نجاشی در مقدمه کتاب خود می نویسد :
«فانی وقفت علی ما ذکره السید الشریف – اطال الله بقاءه و ادام توفیقه – من تعبیر قوم من مخالفینا انه لا سلف لکم و لا مصنّف». 
آقای وحید خراسانی: با توجه به این مقدمه مرحوم نجاشی باید کتابی بنویسد که در جواب اهل سنت باشد و سلف و مصنّف را برای شیعه اثبات کند. بنابراین می بایست تمامی واسطه ها بین نجاشی و صاحبان کتب - از جمله مشایخ بلا واسطه نجاشی - همه ثقه باشند؛ زیرا اگر طرق معتبر نباشد نسبت کتب به افراد ثابت نمی شود.  
اشکال:
اولاً: خود نجاشی تعدادی از افرادی را که در طریق به کتب واقع شده اند تضعیف کرده است. به عنوان مثال سلمة بن الخطاب که در طریق اسماعیل بن مهران واقع شده یا علی بن محمد بن جعفر که در طریق محمد بن جعفر بن عنبسة واقع شده و یا سهل بن زیاد و محمد بن سنان که در طریق محمد بن حسن شمّون واقع شده اند، همگی مورد تضعیف نجاشی واقع شده اند. (رجال نجاشی ، ص 27 و 178 و333 ، ارقام 49 و498 و 899) 
ثانیاً: در بسیاری از موارد نجاشی هیچ طریقی را برای کتاب یا شخص نقل نمی کند. مثلا در ترجمه غالب بن عثمان، عبدالله بن هارون، عبدالله بن عبدالرحمن زبیری، عبدالله بن بسطام، علی بن محمد بن عبدالله و... هیچ طریقی را برای کتب آنها نقل نمی کند. (رجال نجاشی ، ارقام 836 ، 574 ، 575 ، 567 و 703) 
ثالثاً: اگر تمام روات هم ثقه و همه طرق نیز از اجلاء باشند، باز ذرّه ای برای اهل سنت ارزش ندارد؛ چون اهل سنت شیعیان را ثقه نمی دانند و در کذّاب بودن راوی، صرف شیعه بودن را کافی می دانند. پس باز نجاشی به هدف خود نمی رسد؛ بنابراین مشخص می شود  نجاشی این کتاب را برای محققان منصف سنی مذهب نگاشته که در مجموع، از مجموع این کتب و روات به دروغگو نبودن این تعداد راوی یقین پیدا کنند. یعنی احتمال دهند مقدار معتنا به از این راویان ثقه باشند و کذب ادعای دیگران برایشان روشن شود.
رابعاً: خود نجاشی در مقدمه کتاب می نویسد :
«و ذکرت لرجل طریقاً واحداً حتی لا یکثر الطرق فیخرج عن الغرض».  یعنی من به این کتب طرق متعددی دارم و تنها یک طریق  را جهت حفظ اختصار ذکر می کنم. بنابراین شاید طرق دیگری نیز به آن افراد داشته، ولی تنها یک طریق را در کتاب خود آورده است. پس با این وجه نیز نمی توان وثاقت مشایخ نجاشی را اثبات کرد.


Vagh:
مرحوم صدوق در عیون در مورد سعد بن عبدالله می گوید: با اینکه استاد من ابن ولید درباره مسمعی سوء رای داشت، اما روایتی از او که در کتاب الرحمة سعد بن عبدالله بود را برای او خواندم، ردّ نکرد؛ با اینکه دقت فراوانی در وثاقت روات داشت و روایات روات ضعیف را اجازه نقل نمی داد. پس معلوم می شود که روایات سعد از راویان ثقه بوده است.
اشکال:
اولاً ممکن است ابن ولید روایات این کتاب را قبول داشته است نه اینکه همه راویان آن را ثقه بداند.
ثانیاً باید احراز کنیم که یک روایت از کتاب الرحمة سعد است و شامل همه روایات او نمی¬شود.


Vagh:
برخی معتقدند هر راوی که مروی عنه راوی ثقه ای باشد ثقه است.
اشکال:
اگر این طور باشد نباید هیچ راوی ضعیفی الا نادراً داشته باشیم؛ چون اکثر روات مروی عنه روات ثقه هستند.
ثانیاً در مورد بسیاری از روات تصریح شده که از ضعاف روایت داشته اند.


Vagh:
تقریب:
در روایات آمده است: «اعرفوا منازا الرجال بقدر روایاتهم عنا». پس هر کسی که روایات بیشتری از ائمه علیهم السلام نقل کند، مقام و منزلتش نزد ائمه بیشتر است. بنابراین راوی کثیر الروایة ثقه است.
اشکال:
معنای این روایات این است که شخص از جهت نقل روایت نزد ائمه علیهم السلام مقبول است، ولی بقیه اعمالش باید بررسی شود. مثل روایاتی که می گویند: بهشت بر زائرین حضرت معصومه سلام الله علیها واجب است. قطعاً این در صورتی است که از جهات دیگر مشکل نباشد. بنابراین این روایات بر وثاقت روات کثیر الروایة دلالتی ندارد.
بنابراین این روایات دلیل بر توثیق نیست. ولی کثرت انس با مروی عنه و کثرت رفت و آمد از قراین دال بر وثاقت است. یعنی وقتی شیخ و امثال او با کسی انس داشته و رفت و آمد داشته باشند، قطعا اگر ثقه نبود، این همه رفت و آمد نمی کردند. چون قطعا از او شناخت پیدا می کنند.


Vagh:
حساب احتمالات:
شهید صدر:
وقتی یک راوی از 100 راوی ثقه روایت نقل می کند، از 5 راوی غیر ثقه یا مجهول، با حساب احتمالات اطمینان پیدا می کنیم که آن مجهول ها هم ثقه بوده اند و آن ضعیف ها هم به نظر ایشان ثقه بوده اند.
شهید صدر با این وجه وثاقت مروی عنه های مشایخ ثلاثه (ابن ابی عمیر و صفوان و بزنطی) را اثبات می کند.

فیه: حساب احتمالات در مورد خبرهای ضعیف در مورد یک ماجرا اطمینان آور است و احتمال اشتباه با هر خبر پایین تر می آید تا صفر می شود. اما وجدانا با اضافه شدن مروی عنه های ثقه یک راوی، احتمال خطا پایین نمی آید.


Vagh:
تقریب استدلال:
میرداماد در الرواشح السماویة (ص105، راشحه 33) می گوید: ثقه ثقه به معنای این است که خود راوی ثقه است و مروی عنه او نیز ثقه است.
اشکال: باید این اصطلاح در کلمات قدما بررسی شود که آیا چنین حرفی صحیح است. این صرف ادعاست.


Vagh:
تقریب:
حاجی نوری: نجاشی در مورد برخی از روات تعبیراتی مثل صحیح الحدیث یا صحیح الروایة دارد. این عبارت دلیل بر وثاقت مروی عنه های این راویان است. چون صحت روایت ملازم با وثاقت روات است.
اشکال:
مراد از صحیح الحدیث یا صحیح الروایة نمی تواند وثاقت همه مروی عنه ها باشد، چرا که نجاشی در مورد برخی مثل ابوعبدالله محمد بن جعفر اسدی کوفی (رقم1020) گفته است: صحیح الحدیث الا انه روی عن الضعفاء. 
بنابراین مشخص می شود مراد از صحیح الحدیث وثاقت همه مروی عنه ها نیست، بلکه شاید به معنای این است که این راوی تا به یقین نرسد، روایت را نقل نمی کند.


Vagh:
تقریب: راویان قمی بسیار سخت گیر بودند و از هر کسی روایت نمی کردند. پس اگر از کسی روایت کنند مشخص می شود آن راوی ثقه است. 
اشکال: درست است برخی در مورد احمد بن محمد بن عیسی قمی چنین ادعایی کرده اند، ـ که در مورد ایشان نیز نمی توان عدم نقل از غیر ثقه را پذیرفت، ـ در مورد بقیه قمی ها دلیلی بر این مدعا نیست.


OnVagh:
روایت یکسان راویان متعدد از فرد (شاگردان چند قلو)

Vagh:
تقریب:
اگر یک راوی چندین کتاب را به چندین راوی به طور یکنواخت و بدون اختلاف نسخه نقل کند، مشخص می شود که وی راوی ثقه ای است، وگرنه قطعا اختلاف نسخه می داشت و شیخ در فهرست به آن اختلاف نسخه اشاره می کرد. پس مشخص می شود راوی یک فرد ثبت و ثقه ای است.


Vagh:
معنای «اُسند عنه»:

آقای خویی معتقد است «اَسند عنه» صحیح است. یعنی روایات وی از این امام ع با واسطه است و مستقیم نیست.
اشکال: اولا خلاف مقدمه شیخ است که گفته راویان بلاواسطه را می آروم. ثانیا در مورد برخی از افراد این عبارت گفته شده که قطعا راوی بلاواسطه است. مثل محمد بن مسلم.
بلکه به نظر می رسد معنایش این باشد که این راوی مسندا تا پیامبر (ص) روایت دارد. مخصوصا که در کتب روایی عامه این اصطلاح زیاد نقل شده و همین معنا مراد بوده است.

دلالت بر ثوثیق و تضعیف:
در مورد معنای این جمله، اختلاف است. برخی این عبارت را وجه مدح یا وجه توثیق دانسته اند. به این معنا که من او را سند قرار می دهم. (مقدمه قاموس الرجال)
فیه: اتفاقا برخی این عبارت را دلیل بر ضعف دانسته اند.

برخی دیگر آن را نه دلیل بر توثیق و نه دلیل بر تضعیف نیست. این مبنا قوی تر است؛ چون این عبارت در مورد برخی از افراد که تضعیف شده اند (محمد بن عبدالملک) و همچنین در مورد برخی از افرادی که توثیق شده اند (محمد بن سالم) آمده است. بیشتر این عبارات در رجال امام صادق ع مطرح شده است. (کلا 350 راوی این عبارت آمده است)


